О́nimdilikti eseleýge negiz qalanady

Qazir eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damý deńgeıin jaqsartýǵa baǵyttalǵan jobalar júzege asyrylýda. Bul tusta asyraýshy salaǵa aınalǵan aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryna da artylar júk óte qomaqty. Sol sebepti búgin biz Qyzylorda oblystyq aýyl sharýa­shylyǵy basqarmasy bergen málimetterge júgine otyryp, júzege asyrylǵan ister men alda turǵan mindetter týraly tarqatyp áńgimelegendi jón sanadyq. Azyq-túlik qaýipsizdigin óz óndirisimiz esebinen qamtamasyz etý maqsatynda bıyl oblysta 160,2 myń gektarǵa aýylsharýashylyq daqyldary egildi. Osy kórsetkish ótken jylmen salystyrǵanda 4,1 myń gektarǵa ar­tyq bolyp otyr. Onyń ishinde kúrish egisiniń kólemi 5,6 myń gektarǵa, kartop, kókónis, baqsha daqyldary 0,5 myń gektarǵa ulǵaıdy. Sonymen birge ústimizdegi jyly 101,4 myń tonna kartop, 96,9 myń tonna kókónis, 124,8 myń tonna baqsha daqyldary, 16,3 myń tonna et, 83,7 myń tonna sút, 31,3 mln. dana jumyrtqa óndiriledi dep kútilýde. Jyl saıyn kúrish, baqsha ónimderine qajettilik tolyq óteledi. Al sút, et jáne jumyrtqaǵa degen suranystyń bir bóligi syrttan tasymaldaý arqyly júzege asyrylady. Alaıda, jemis-kókónis ónimderin saqtaıtyn tıisti oryndardyń bolmaýy saldarynan, olardyń baǵasy qys, kóktem aılarynda qymbattap ketedi. Osy jaǵdaıdy eskere otyryp, maýsym aıynda oblysta jylyjaı sharýashylyǵyn salý isi qolǵa alyndy. О́tken jyly aýyl sharýashylyǵy salasyn­daǵy ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrýǵa jergilikti bıýdjetten 200,0 mln. teńge bólingen bolatyn. Sonyń nátıjesinde kókónisti konservileý men ınkýbator sehtary­na, 10 jylyjaıǵa tıisti qural-jabdyqtar alyndy. Sondaı-aq 300 bas jylqy, 46 bas túıe, 2385 bas qoı sharýashylyqtarǵa lızıngige berildi. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarma­sy­nyń bastyǵy Baqyt Jahanovtyń málim­deýinshe, bıýdjetten bólingen qarjylarǵa árbiriniń kólemi 500 sharshy metrdi quraıtyn 3 jylyjaı paıdalanýǵa berilgen. Olarǵa kóktem mezgilinen bastap ónimder jınalý ústinde. Munan ózge Qyzylorda qalasynyń Aqjarma eldi mekeninde jalpy kólemi 3500 sharshy metrlik 7 jylyjaı qurylysy salynýda. Qyrkúıek aıynyń basynda osy atalǵan jylyjaılarǵa 3000 túp kóshet otyrǵyzylatyn bolady. Aldaǵy ýaqytta 20 jylyjaı salý josparda tur. Keleshekte kásiporyndardyń undy syrt jerden tasymaldamaýy úshin táýligine 250 tonna un shyǵaratyn zaýyt qurylysyn salý josparlanýda. Al “Kvant qurylys-óndiristik birlestigi” JShS qus fabrıkasynyń irgetasyn qalaýǵa nıet bildirýde. Aǵymdaǵy jyly aýyl sharýashylyǵy sa­lasyna negizdelgen ınvestısııalyq jobalardy qarjylandyrý úshin jergilikti bıýdjetten 250,0 mln. teńge bólindi. Osy qarjyǵa mal bor­daqylaý alańy, ósimdik maıyn shyǵarý sehy jáne quramajem óndiretin zaýyt salyn­baqshy. Bul keshender iske qosylǵan sátte jylyna 500 tonna ósimdik maıy, 300 tonna jylqy eti, 137 tonna qoı eti óndiriletin bolady. Bul jobalar mal ónimdiligin arttyrýǵa jáne sapaly azyqpen qamtýǵa, et ónimderiniń baǵasyn tómendetýge baǵyttalǵan. О́nimder baǵasyn turaqtandyrýǵa baıla­nys­­ty qurylǵan arnaıy jumys toby Qy­zylorda qalasynyń iri saýda úılerindegi jáne bazardaǵy negizgi azyq- túlik ónimderiniń baǵa­laryna monıtorıng júrgizedi. Osy tusta atap óterlik kelesi bir másele  azyq-túlik baǵa­laryn turaqtandyrý úshin “Qyzylorda­agro­servıs” MKK qarajaty esebinen “Al-Asad” JShS-ine 10,0 mln. teńge berildi. Bul qarjyǵa Ońtústik Qazaqstan oblysynan arzandatylǵan baǵada kartop, kókónis ónimderi tasymaldanýda. Búgingi kúnge deıin oblysqa 105,4 tonna kartop, 8,5 tonna jýa, 3,5 tonna qyryqqabat, 1,2 tonna qyzanaq jáne baklajan ónimi jetkizilip, nátıjesinde kartop baǵasy 40 paıyzǵa, jýanyń baǵasy 27 paıyzǵa tómendetildi. Oblys kólemindegi iri saýda úıleri men jergilikti atqarýshy bılik azyq-túlik baǵalarynyń negizsiz ósýine jol bermeý maqsatynda memorandýmǵa qol qoıdy. Bul, ádette, ónimderdiń jekelegen túrlerine ústeme baǵany belgili mólshermen bekitýge negiz qalady. Sondaı-aq bıylǵy jyldyń 13 aqpanynan bastap 41 ret ótkizilgen aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń jármeńkesinde ónimder bazar baǵasynan 10-15 paıyzǵa tómen satyldy. Qazirgi kezde oblysta ınjenerlik júıege sáıkestendirilgen 175 myń gektar jer bar. Onyń 158 myń gektary aýyspaly kúrish egistigi bolsa, qalǵan 17 myń gektary mal azyǵy men kókónis daqyldaryna arnalǵan. Degenmen, keıingi jyldary aýyspaly egis júıesine tıisti tegisteý jumystarynyń ýaqytyly júrgizilmeýine baılanysty 39 myń gektar jer aınalymnan shyǵyp qaldy. Osyǵan baılanysty “Irrıgasııalyq jáne drenajdyq júıelerdi jetildirý” jobasynyń 1-kezeńinde 1034 gektar jerge kúrdeli tegisteý jáne qaıta qalpyna keltirý jumystary júrgizildi. Sýarmaly jer tóńiregindegi týyndaǵan máselelerdi sheshý úshin birshama jumystar júrgizilýde. Tarqatyp aıtqanda, keler jyly sýarmaly eginshilikti qoldaý baǵytynda qosymsha 4 baǵdarlama qabyldanatyn boldy. Bul rette kúrish egiletin alqap tegisteledi jáne kanal, qashyrtqylar tazalanyp, tamshylatyp sýarý jabdyqtaryn satyp alýǵa jumsalǵan shyǵyndardyń bir bóligin memleket tarapynan sýbsıdııalaý qarastyrylǵan. Jalpy, oblysymyzdaǵy 30 myń gektar jerdi qaıta qalpyna keltirý josparlanǵan. Eskere ketetin jaǵdaı, bul kólem azdyq etedi. Sondyqtan bul kórsetkishti 45 myń gektarǵa jetkizýge usynys berildi. Osy jumystar nátıjeli aıaqtalǵanda kúrish ónimdiligin eseleýge jol ashylady. Sóz basynda aýyl sharýashylyǵyndaǵy egis kóleminiń ulǵaıyp kele jatqanyn atap ótkenbiz. Sonyń basym bóligin kúrish ónimi quraıdy. Derekke júginsek, 2008 jylmen salystyrǵanda egis kólemi 14,1 myń gektarǵa artsa, al kúrish alqabynyń kólemi 15,7 myń gektarǵa ósken. Jyl sanap kúrishtiń ortasha ónimdiligi de arta túsýde. 2007 jyly taza salmaqtaǵy ár gektar kúrishten 33,9 sentnerden ónim jınalsa, ótken jyly 36,0 sentnerden ónim alyndy. Negizi, daqyldardyń ortasha ónimdiligin arttyrý jaǵdaıy egis kólemin ulǵaıtýmen shektelmeıdi. Bul jerde agrotehnıkalyq talaptardy qatań saqtaý, tuqym, mıneraldy tyńaıtqyshtardy tıimdi paıdalaný jáne ósimdikterdi zııankesten qorǵaý, egistik kólemin qajetti mólsherde sýlandyrý aıryqsha ról atqarady. Eger, osy aıtylǵandardy óz dárejesinde oryndamasaq, eginshilik mádenıetin joǵary deńgeıge kóterý múmkin bolmaıdy. Ekinshiden, eginshilerimizdiń kásibı biliktiligin arttyryp, óndiriske jańa tehnologııalar engizý shart. Úkimet mıneraldy tyńaıtqyshtardy sýbsıdııalaýǵa baǵdarlama qabyldaǵan bolatyn. Sol arqyly oblys sharýashylyqtary 36,2 myń tonna azotty jáne 5,3 myń tonna ammofos tyńaıtqyshyn arzandatylǵan baǵamen aldy. Sondyqtan aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligin kóterýge negiz bar. Jaqsy, sapaly tuqym mol ónimniń kepili. Osyǵan oraı, aımaǵymyzdaǵy tuqym sharýashylyǵyn damytýǵa erekshe kóńil bólindi. Qazir 2 attestattalǵan biregeı, 3 elıtalyq jáne I-II-III reprodýksııaly sapaly tuqymdy óndiretin 7 sharýashylyq bar. Taǵy bir derek, kezinde Reseıdiń kúrish ǵylymı-zertteý ınstıtýty shyǵarǵan kúrishtiń úsh tuqymy aýdandastyrylǵan bolatyn. Búginde olar jaqsy ónim berýde. Degenmen, táýeldilikti boldyrmaýǵa jáne qarjyny únemdeýge de qadam jasaldy. Bul tóńirektegi máseleni naqtylar bolsaq, aldymen  Qazaq kúrish sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstı­týtynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtý qajet boldy. Osyǵan sáıkes oblys ákimdigi men “Qazagroınnovasııa” AQ memo­randýmǵa qol qoıyp, atalmysh ınstıtýtqa jergilikti bıýdjet esebinen 75 mln. teńge qarjylaı kómek kórsetildi. Ústimizdegi jyly da 25 mln. teńge bólingen. О́reli is óz jemisin berip, joǵaryda atalǵan ınstıtýt bıyl elıta, sýperelıta tuqymyn óndirip, satýdy bastady. 2012 jyly osy ǵylymı ortalyq óńirimizdi aýdandastyrylǵan kúrish surybynyń biregeı tuqymymen qamtıtyn bolady. Oblys deńgeıindegi sharýashylyqtardy kúrishtiń elıta tuqymymen qamtamasyz etetin “Túgisken TSh” JShS-ine ótken jyly “Da­mýa­gro­Qyzylorda” qory arqyly 30,5 mln. teń­ge bólinse, ústimizdegi jyly 10 mln. teńge nesıe berildi. Sonyń nátıjesi bolar, joǵary repro­dýksııaly tuqym úlesi 65 paıyzǵa jetip otyr. Bıyl sharýashylyqtar tarapynan satyl­ǵan 943,3 tonna elıta tuqymynyń baǵasyn sýbsıdııalaýǵa respýblıkalyq bıýdjetten 24,0 mln. teńge jáne 4373,1 tonna I dárejeli re­prodýksııalyq kúrish tuqymy baǵasyn ar­zan­datýǵa oblystyq bıýdjetten 105 mln. teńge sýb­sıdııalyq qarjy tólendi. Munyń ózi ónim­dilikti jaqsartýǵa jáne azyq-túlik qaýip­sizdigin qamta­ma­syz etýge ja­sal­ǵan izgi shara bo­lyp esepteledi. Ámirhan ALMAǴANBETOV, jýrnalıst. Qyzylorda oblysy.