Bilimniń qıyn jolynda

Qazaqstan jetistikteri baǵalana bastady HV ǵasyrda ómir súrgen fran­sýz­dyń fılosofy Fransýa de Larosh­fý­ke “bizdiń denemizge qa­raǵanda oıy­myz áldeqaıda jal­qaý” degen eken. Rasynda da osydan V ǵasyr ýa­qyt buryn adamdardyń kópshiligi, tipti túgelge jýyǵy dene eńbegimen shuǵyldanǵany belgili. Ol kezde oıǵa salmaq salarlyqtaı shynaıy qajet­tilikter durys jetile qoıǵan joq edi. Al endi qazir, ıaǵnı HHI ǵa­syrda adam úshin bir nárseni bil­meı, oı­lan­baı jumys isteý múmkin emesteı jaǵdaı qalyptasyp keledi. Dene eńbegine qaraǵanda oı eńbegi álde­qaıda basym túsýde jáne bul úderis óte jyldam júzege asýda. Máselen, HH ǵasyrdyń sońyna deıin durys bilim almaı-aq ómir súre berýge bolatyn. Al HHI ǵasyrdyń bastapqy kezeńi endigi dáýirdiń tek bilimmen, ǵylymmen ǵana alǵa jyljı­tyn­dy­ǵyn kórsetip berdi. Adamzat qoǵa­myn­da qalyptasqan básekeniń eń kúrdeli túri bilim salasyna aýysty. Dúnıe dıdarynda júrip jatqan osyndaı ózgeristerdi tamyrshydaı tap basqan Elbasymyz Nursultan Nazarbaev elimizdiń bilim salasyn jetildirý isine barynsha den qoıýda. Nursultan Ábishuly Qazaqstan na­ryq­tyq qatynastarǵa kóship, burynǵy ekonomıkalyq baılanystar úzilip, eldiń basyna qıynshylyq bulty úıilgen 90-jyldardyń basynda elimizdegi árbir balanyń mektepke barýyn qamtamasyz etýdi ákimderge myqtap tapsyryp, olardyń jumysy osymen baǵalanatyndyǵyn qatty eskertken bolatyn. Sóıtip qıyn sáttiń ózinen súrinbeı óttik. Qazir Qazaqstanda saýatty adamdar barlyq halyqtyń 99,6 paıyzyn quraıdy. Birikken Ulttar Uıymynyń Damý baǵdarlamasynyń ólshemi boıynsha respýblıkamyz álemdegi eń saýatty elderdiń qataryna jatady. Jalpy bilim salasynda tabysqa jetý óte kúrdeli de qıyn mindet­ter­diń biri. Muny alysqa barmaı-aq óz elimizdegi bilim sa­lasyn reformalaý isinen ańǵarýǵa bo­lady. Qazirge deı­in elimizdegi bar­lyq salalar negizgi reformalaý keze­ńi­nen ótti dep aıta alamyz. Al bilim salasyna kelgende osy mindet eń qıyn sharýa, sha­ǵyl­maıtyn jań­ǵaq­tardyń biri bolyp shyqty. Degenmen soǵan qaramastan Qazaq­stan­da sońǵy 2-3 jyldyń bederinde kóptegen sharalar júzege asty. Qan­sha­ma jańa mektep­ter salyndy. Qa­zaq­stan TMD-da al­ǵashqylardyń biri bolyp Bolon jáne Lıssabon konven­sııa­laryna qosyla aldy. Bolon úderisi degenimiz elimizdiń bilim standartyn eýropalyq talap deń­geıine kóshirý degen sóz. Al bul ońaı mindet emes. Ortalyq Azııada osy mindet úderi­si­nen kórinýge umtylyp otyrǵan birden bir el bizdiń Qazaqstan ekendigi kóńilge maqtanysh sezimin uıalatady. Qazaqstannyń bilim júıesinde burynǵy Keńes Odaǵymen salystyr­ǵan­da qazir kóptegen ózgerister bar. Eń aldymen bilimdi baǵalaý men tek­serý júıesiniń ózgergendiginiń ózi kóp­tegen jaıdan syr ańǵartady. Qan­shama kúrdeli de qıyn mindet­terdiń biri bolyp tabylǵanymen ulttyq biryńǵaı testileý júıesi júzege asyp, jaqsy nátıjeler bere bastady. Bul júıe týraly bastap­qy­da ártúrli pikirler kóp aıtylǵan bo­latyn. “Kósh júre túzeledi” de­gen­deı, kemshilikter de bolmaı qal­ǵan joq. Biraq jyldar óte kele oqý­shynyń bilim deńgeıin keń kólemde baǵalaýda bul júıeniń neǵurlym qolaıly ekendigi dáleldene túsýde. Osy arqyly orta bilim júıesi men joǵary oqý oryndaryna túsý máse­lesiniń burynǵy bylyq-shylyq­tardan, sybaılastyq jemqorlyq, para alýshylyqtan jedel arylyp kele jatqandyǵyn aıtpasqa bolmaı­dy. Ulttyq biryńǵaı testileý júıe­siniń qalypqa túsýine Janseıit Túı­mebaev bastaǵan Bilim jáne ǵylym mınıstrligi kóp eńbek sińirýde. Bál­kim bul másele mınıstrdiń biraz shashyn aǵartqan bolar. Biraq onyń jemisti nátıjelerin halyq, sonyń ishinde sabaqty jaqsy oqyǵan, ómir­ge degen talaby bar jan-jaqty bi­lim jınaǵan ozat oqýshylar kóretin bolady. Olardyń aldynan memle­ket­tiń adal da sapaly bilim júıesin qurýǵa degen qamqorlyǵynyń nátı­je­sinde jarqyn jol ashylady. Mun­daı oqýshynyń qazirdiń ózinde ota­nymyzdyń aldyńǵy qatarly oqý oryndarynyń birinde nemese “Bo­lashaq” baǵdarlamasynyń negizinde sheteldik oqý oryndarynyń birinde oqýǵa tolyq múmkindigi bar. Balanyń qabileti men múmkindigin, eńbegin adal baǵalaı bilgen qoǵam ǵana eń ádiletti qoǵam dep aıtýǵa laıyq. El­ba­synyń qamqorlyǵy men qatal ta­labynyń nátıjesinde Qazaqstannyń bilim berý júıesi joǵary satyǵa kóterilip keledi. Ulttyq biryńǵaı tes­tileý júıesi osyndaı qoǵamdy qa­lyptastyrýǵa ólsheýsiz qyzmet etýde. Demek, Bilim jáne ǵylym mınıstr­ligi jaýapty qyzmetkerleriniń etken eńbek, tókken terleri osymen aqtalady. Bıylǵy jyly ulttyq biryńǵaı testileýge 107 543 túlek qatysty. Bul ótken jylǵy kórsetkishten 737 túlekke artyq. UBT boıynsha ortasha ball 84, 84 birlikti qurady. Bul ótken jylǵy kórsetkishten 10 birlik shamasynda artyq. Eń kóp ortasha ball Astana qalasynda (97, 43) boldy. Pavlodar oblysynda – 94, 36, Shyǵys Qazaqstan oblysynda – 93, 29 baldy qurady. Demek, osy oblystaǵy oqýshylardyń da bilim deńgeıi basqalarǵa qaraǵanda joǵary ekendigi belgili boldy. Al neǵurlym tómen kórsetkishterdi Jambyl oblysy (76, 16), Aqmola oblysy (79, 27), Qostanaı oblysy (80, 16) oqý­shy­lar kórsetti. Eń joǵarǵy 125 ball­dy 43 túlek jınady. “Altyn bel­gige” úmitker 3632 túlektiń 3573-i testileýge qatysyp, 2529-y óz bilim deńgeıin dáleldeı aldy. Joǵary oqý ornyna túsý úshin qajetti 50 balldy testileýge qatysqan 11 597 túlek jınaı almady. Testileý qorytyndysy boıynsha respýblıkalyq apellıasııalyq kom­mı­sııanyń qaraýyna 538 ótinish túsip (ótken jyly 1 138 bolatyn), onyń 117-si qanaǵattandyryldy. Bıylǵy ult­tyq biryńǵaı testileý qorytyn­dysynyń jetistigi retinde onyń durys uıymdastyrylyp, kóp yń-shyńsyz ótkendigin aıtýǵa bolady. Joǵaryda Qazaqstannyń bilim salasynda sońǵy 2-3 jyldyń aına­la­synda kóptegen ózgeristerdiń baı­qal­ǵandyǵyn aıttyq. Sonyń ishinde bilim salasyna bólinetin qarjy kó­leminiń edáýir dárejede arta tús­kendigin tilge tıek etýge bolady. Ekinshiden, oqýshylarǵa sapaly bilim berýge negizdelgen prezıdenttik ıntel­lektýaldyq mektepter elimizdiń ár óńirlerinde quryla bastady. Bıylǵy jyly Astanada bilim berý standarty álemniń eń ozyq joǵary oqý oryndarymen sáıkes keletin Nur­sultan Nazarbaev atyndaǵy Asta­na ýnıversıteti ashyldy. Olar qo­syla kelip elimizdegi bilim sapa­syn arttyrýǵa tyń serpin berýge tıis. Elbasynyń tapsyrmasyna sáı­kes mektepke deıingi bilim mekeme­leriniń, balalar baqshalarynyń sa­nyn arttyrýǵa baǵyttalǵan “Bala­pan” baǵdarlamasy ázirlenip, júzege asyrylýda. Osy boıynsha elimizdiń qalalarynda balalar baqshalarynyń sany artý ústinde. Onyń ústine jýyqta respýb­lı­ka­daǵy bilim sapasyn damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan jańa mem­le­kettik baǵdarlamasynyń tujy­rym­damasy ázirlenip, Úkimette onyń tusaýkeseri ótkizildi. Otyrys barysynda Premer-Mınıstr Kárim Másimov tujyrymdamany aıtylǵan usynystarmen jetildire túsý jónin­de Bilim jáne ǵylym mınıstri Jan­seıit Túımebaevqa tapsyrma berdi. Ol tapsyrmalar bilim salasyndaǵy memleket-jeke menshik áriptestigin naqtylandyrý, bilim sapasyn baqy­laý isine azamattyq qoǵamdy neǵur­lym keńirek tartý, tilderdi damytý, aqparattandyrý júıesin damytý máselelerin qamtydy. Baǵdarlamany júzege asyrý eki kezeńge bólip qaras­tyrylady. Birinshi kezeń 2011-2015 jyldardy qamtıdy. Osy úshin memlekettik bıýdjetten 527, 04 mıl­lıard teńge qosymsha qarjy qaras­tyrý kózdeledi. Qazaqstannyń bilim salasynyń alǵa basyp kele jatqandyǵyn birqa­tar mańyzdy jaratylystaný pánderi boıynsha elimizdiń oqýshylarynyń halyqaralyq jarystarda aldydan kórinip júrgendiginen de baıqaýǵa bolady. Máselen osyndaı jarysta halyqaralyq taldaý boıynsha bizdiń oqýshylardyń matematıka páninen 5-oryndy, al jaratylystaný páni boıynsha 11-oryndy ıelenýi úlken jetistik der edik. Bilimniń eń túpki nátıjesi básekelestik qabileti mol, qoǵamdy alǵa súıreı alatyn bilikti jáne tárbıeli kadr ázirleýinen bili­nedi desek, bul jaıyndaǵy mysaldar da barshylyq. Máselen, Reseıdiń aq­parattyq tehnologııalar salasyn­da­ǵy úzdik jobalarynyń biri bolyp ta­bylatyn ataqty Iаndeks baǵdar­lamasy men kompanııasynyń negizin qalaýshylar Ilıa Segalovıch pen Arkadıı Volojdyń Almatynyń dańqty fızıka-matematıka mekte­bin­de bir synypta birge oqyǵan­dyqtaryn ekiniń biri bile bermeıdi. Iá, óziniń bilim-biligimen bı­ik­ke kóterilip, el esinde qalarlyq jańalyq ákeler ul-qyzdardy ozyq bilim uıalary ǵana tárbıelep shy­ǵarady. Osyndaı bilim oshaqtaryn, qoǵam qajetine tolyq jaýap bere alatyn ádiletti bilim júıesin quryp, damytý Qazaqstannyń alǵa qoıǵan uly maqsattarynyń biri bolyp otyr. Qazir osy maqsat údesindegi ju­mystar barǵan saıyn óris alyp keledi dep senimmen aıta alamyz. Osy maqala jazylyp bolǵannan keıin ınternetten taǵy bir jaǵymdy jańalyq oqydyq. Amerıkanyń “Newsweek” qoǵamdyq-saıası jýrna­ly álemniń 100 eliniń bilim berý, densaýlyq saqtaý, ómir sapasy, ekonomıkalyq damý boıynsha reı­tıngtik kórsetkishterin jarııa­laǵan. Jalpy kórsetkish boı­yn­sha Qazaqstan 61-shi oryn­ǵa ıe bolsa, bilim sala­sy­nyń damýy jóninen 14-shi orynǵa kóterilip, ba­tys­tyń jáne basqa da óńirlerdiń kóptegen damyǵan elderin artqa tastaǵan. Alǵa, Qa­zaq­stannyń bilim sa­la­sy! Suńǵat ÁLIPBAI.