ÚKIMET “Egemen Qazaqstannyń” aptalyq qosymshasy

Alty aıdyń aıtýly asýlary О́tken aıdyń sońynda Úkimet elimizde jarty jyldyń kóleminde atqarylǵan jumystardy tarazy basyna salyp, onyń salmaǵy men sapasyna laıyqty baǵa berdi. Sonda birden aýyzǵa alynǵany Qazaqstannyń álem álepetin áldeqashan on orap ótip, tirshiliktiń tynysyn tunshyqtyrýǵa tumyldyryq basqan qytymyr qyspaqtan aman-esen ótkeni boldy. Rasy kerek, jer-dúnıeni úsh jyl boıyna alaqanynyń aýmaǵyna syıǵyzyp, ýysynda ýyzdaı qatyryp ustaǵan qarjy daǵdarysy bizdiń egemen elimizdi de barynsha qınap baqty. Mundaǵy jurt júriminiń baǵy men bazary bezben basyna túsken osy kedergisi kóp kezeńde kóp máseleniń kóńildegideı sheshilýine Elbasynyń ózi bas bolyp, Úkimet qyzmetin tanytyp, uıymdasa otyryp, qolǵa alǵan sharalardyń shapaǵaty men sharapaty az bolmaǵanyn búgingi kúni qandaı bir bıik minbeden bolmasyn batyl aıta alamyz. Sonyń arqasynda ekonomıkamyz kóp qıyndyqtarǵa urynbaı, aýyr sátterdi artta qaldyrdy. Áńgimeniń bul jaǵyn álgindegi jıynǵa qatysýshylar da aıtty. Degenmen, munyń bári endi arqany keńge salýǵa bolady degendi bildirmeıdi. Sebebi, jan-jaqtan shyrmaýyqtaı shyrmaǵan daýasy kem daǵdarystyń qaýpi men bulty áli tolyq seıilip bitken joq. Jáne onyń birjola qashan ada bolatynyn da eshkim dóp basyp, dál ta­nyp aıtyp bere almasa kerek. Sondyqtan bolar, Úkimet otyrysy barysynda Premer-Mınıstr Kárim Másimov aldaǵy eki jyldyń belesinde alǵa qoıylǵan naqtyly maqsattar tiz­besinde turǵan mindetterdi saralaı kelgen­de, olardyń oryndalmasqa áddisi joq ekenin basa aıtyp ótti. Elimizdiń bolashaqtaǵy bederi bolatyn makroekonomıkalyq saıasatyn qu­raıtyn bul mindetter qatarynda bank júıesin turaqtandyrý, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlamalardy iske qosý, jumyssyzdyqtyń deńgeıin tómendetý syndy irgeli ister bar. Úkimet basshysy sonymen qatar qandaı bir kenetten paıda bolatyn tosyn jaǵdaılarǵa elimizdiń saqadaı saı turýy qajettigin eskert­ti. Al daǵdarysqa qarsy sharalardyń tıimdiligi respýblıkany álemdik toqyraýdan aman alyp qana qoımaı, el ekonomıkasynyń tez arada saýyǵýyna negiz de jasap berdi. Osynyń ná­tı­jesinde ústimizdegi jyldyń alǵashqy jar­ty­synda birqatar oń kórsetkishterge qol jetti. Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Janar Aıtjanova jıynda keltirgen máli­met­terge júginsek, jartyjyldyqtaǵy ishki jalpy ónim ósimi 8 paıyzǵa jetkenin baıqaımyz.  О́tken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda ónerkásip óndirisi 11 paıyzǵa ósip, máshıne jasaý salasyndaǵy ósim 67,8 paıyzdy quraǵan. Hımııa ónerkásibindegi qosymsha óndiris ósimi 67,5 paıyzdan qaıyrylsa, tamaq óner­kásibiniń damý kórsetkishi 14,6 paıyzǵa art­qan. Al Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar birinshi vıse-mınıstri Albert Raý usynǵan derekterge qaraǵanda, taý-ken óndirý ónerkásip oryndary osy ýaqytqa deıin 3,4 trıllıon teńgeniń ónimderin óndirgen bolyp shyqty. Munyń arǵy jaǵynda kómir men lıgnıttiń ónimi 59,9 mıllıard, metall keni 304,1 mıllıard teńgege jetkizilgen eken. Úkimet músheleriniń aıtýlarynsha, elimiz ýran óndirýde aıtýly tabystarǵa ıek artyp, sala kásiporyndary osy baǵyttaǵy álem elderi arasynda kósh basynda keledi. Jyldyń alǵashqy jartysynda atalmysh resýrstardy óndirý kólemi  8 myń 452 tonnany quraǵan. Endi aldyn-ala belgilengen josparǵa sáıkes jyl sońyna deıin bul kórsetkishter  9 myń 770 tonnaǵa deıin kóterilýi tıis. Jalpy, “Qazatomónerkásip” ulttyq kompanııasy bolashaqta jylyna 25-26 myń tonna ýran óndirýdi mejelep otyr. Atalmysh jıynnyń sońyn ala ótkizilgen “Bıznestiń jol kartasy-2020” baǵdar­la­masyn talqyǵa salý barysy da kóp jaıdan habar berdi. Úkimet músheleriniń qatysýymen ótken bul basqosýda keltirilgen derekterge súıensek, olar baǵdarlamanyń bolashaǵy jarqyn ekenine kóz jetkizdiredi. Jıynda arnaıy sóz bolǵandaı, buǵan deıin onyń keleshegine kúdiktene qaraǵan bázbir kásipkerler endi ómirsheńdigine de sene bastaǵan sııaqty. Buǵan birden-bir dálel, atalmysh baǵdarlama aıasynda qyzmet etýge nıet bildirgen kásip ıeleriniń sany bara-bara josparly deńgeıden de asyp túsken. Otyrysta osy másele boıynsha baıandama jasaǵan Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Janar Aıtjanova “Bıznestiń jol kartasy-2020” baǵdarlamasy sheńberinde 2010 jyldyń shilde aıynyń 21-ne deıin sýbsıdııa alý úshin bankterge quny 225,7 mıllıard teńgeni quraıtyn 517 ótinish túskenin atap ótti. Onyń ishinde baǵdarlamanyń birinshi  baǵyty boıynsha, ıaǵnı nesıelik stavkalardy qoldaý men osy jobalardy keńeıtý baǵytyn­da quny 16,7 mıllıard teńge bolatyn 91 óti­nish kelgen. Al ekinshi baǵyt boıynsha, ıaǵnı bıznes sektoryn saýyqtyrýǵa 74,7 mıllıard teńgeni quraıtyn 408 ótinish bolǵan. Sondaı-aq úshinshi, ıaǵnı eksportqa negizdelgen kásip­oryndardy qoldaý jumystary boıynsha quny 34,2 mıllıard teńgeni quraıtyn 18 ótinish túsken. Otyrys barysynda Janar Aıtjanova bıznestiń órge súıreıtin baǵdarlamany júzege asyrýǵa tejeý bolyp otyrǵan birqatar máse­le­ler jóninde de  aıta ketti. Osy turǵydan alǵan­da kóńil kónshiter málimetter osymen másele támám boldy degendi bildirmese kerek. Áıt­kenmen, joǵaryda atap ótilgen tirlik­terdiń bári bul oraıdaǵy seńniń qozǵalyp, istiń ońǵa basa bastaǵanyn baıqatady. Elimizdiń jarty jyl aýqymyndaǵy asýlary týraly sóz etkende, álbette, aýyl sharýashylyǵy salasyna toqtalmaı óte almas edik. Osy kezeńniń qorytyndysyn shyǵarǵan jıyn bul salada da bolyp ótti. Al elimizdiń aýyl sharýashylyǵy salasy mamandary bas qosqan bul jıynda mal sharýashylyǵyn damytý máselelerine aıryqsha kóńil bólindi. Basqosýda elimizdegi mal sharýashylyǵyna qatysty jaǵdaıdy baıandaǵan Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń jaýapty hatshysy Evgenıı Amannyń derekterine qaraǵanda, 1990 jylmen salystyrǵanda, 2000 jylǵa qaraı elimizdegi mal basynyń sany 2 esege qysqaryp ketken eken. Buǵan sebep, ekonomıkamyz shatqaıaqtap turǵan 90-jyldary mal basy jeke usaq sharýashylyqtardyń aýqymdaryna shoǵyrlanyp, bul sala men  qus fabrıkalary jumysyn toqtatýǵa májbúr bolǵan. Sonyń saldarynan mal sharýashyly­ǵy salasy eksporttyq áleýetinen ajyrap, tek ishki qajettilikti óteýmen ǵana shektelip qalǵan. Degenmen, jyldar óte kele salany qaıta kóterýdiń naqty alǵysharttary jasala bastady. Bul eń aldymen sharýashylyqtaryn saqtap qalǵan ujymdardyń esebinen turaqty damý jolyna tústi. Osy sharýa qojalyqtary qazir halyqty jumyspen qamtýǵa da úles qosyp otyr. Olardaǵy eńbek ónimdiligi de birtindep kóterilip keledi. Bularda sonymen birge áleýmettik problemalardyń birte-birte sheshimin taýyp kele jatqany baıqalady. Bylaıynsha aıtqanda, ornynan tura almastaı bolyp turalap qalǵan sala qaıtadan ál alyp, onyń óne boıyna qan júgire bastady. Mamandardyń pikirlerinshe, qazirgi kezde elimizdegi mal sharýashylyǵyn damytýǵa tejeý bolyp otyrǵan máselelerdiń eń úlkenin maldyń 85 paıyzy jeke ıelikter men sharýa qojalyqtary enshisinde bolyp otyrǵandyǵy­nan izdeýge bolady. Bul óz kezeginde maldy qazirgi zamanǵy tehnologııalar negizinde ósirýge múmkindik bermeı otyr. Osyǵan baılanysty ónimniń sapasy tómen deńgeıden kórinýde. Sondaı-aq qazir maldardyń genetıkalyq áleýeti de tómendep ketken. Týralap aıtqanda, iri qara tobyndaǵy asyl tuqymdy maldyń úlesi tek qana 5,6 paıyz bolady. Bul damyǵan elderdegi kórsetkishten 10 ese kem degen sóz. Jıynda “Qazaqstannyń et odaǵy” qaýymdastyǵynyń basqarma tóraǵasy Ivan Saýer et ónimderin eksporttaýǵa kóńil bólý qajettigin aıtty. Onyń pikirinshe, elimiz jylyna 8,5 paıyz et ımporttaıdy. Degenmen, Qazaqstan sekildi agrarlyq el úshin bul tipti de kóńil kónshitpeıtin kórsetkish. “Biz etti ımporttamaq túgili, ony eksporttaýǵa da múmkindigimiz jetetin elmiz. Sondyqtan osy máselege kóńil bólý qajet”, dedi ol óz sózinde. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń jaýapty hatshysy Evgenıı Amannyń aıtýynsha, osy kezde mınıstrlik agroónerkásip keshenin damytý strategııasynyń aıasynda mal sharýashylyǵyn damytýǵa erekshe kóńil bólýde. Osy baǵyttaǵy josparlanǵan mindetter talapqa saı júzege assa, bolashaqta mal sharýashylyǵy da ekonomıkamyzdyń myqty tiregine aınalady. Sonymen, jyldyń jartysy osylaı qorytyndylandy. Onyń kóleńkesinen kúngeıi kóp. Sol shýaqty shapaǵat jyldyń kelesi jartysyna da shyraıyn shasha bergeı. Serik PIRNAZAR.