Adam men qoǵamnyń qaýipsizdigi úshin

Ýaqyt eleýli ózgergen saıyn keıbir zańdardy da ózgertý qajet­tigi týady.

Volter.

Adam men azamattyń kons­tı­týsııalyq quqyqtary men bos­tan­dyqtaryn qorǵaýda mańyzdy ról atqaratyn zańdylyqty jáne quqyq tártibin qamtamasyz etý – quqyq qorǵaý organdarynyń basty min­det­teri. Quqyq qorǵaý salasynyń jaǵdaıyna azamattyq qoǵamnyń sa­pasy edáýir baılanysty. Elba­sy­nyń bıylǵy jylǵy halyqqa Jol­daýynda Qazaqstannyń saıası júıesin odan ári jetildirý úderi­sin­degi quqyqtyq reformaǵa aıryqsha nazar aýdarýy kezdeısoq emes. 17 tamyzda Nursultan Nazarbaev “Qa­zaq­stan Respýblıkasynda quqyq qor­ǵaý qyzmeti men sot júıesiniń tıim­diligin arttyrý jónindegi shara­lar týraly” Jarlyqqa qol qoıdy. Memleket basshysy usynǵan quqyq qorǵaý júıesiniń reformasy quqyq tártibi salasyna ábden sińip ketken repressııalyq ıdeologııadan jáne azamattar, qoǵam men mem­le­ket múddelerin tıimdi qorǵaýǵa ke­der­gi keltiretin keńestik kezeńdegi is-áreketten bas tartýǵa ba­ǵyt­tal­ǵan. Ol quqyq qorǵaý organdary­nyń sybaılastyǵyn azaıtýǵa, olar­ǵa degen senimdi arttyrýǵa múm­kindik beredi. Quqyq qorǵaý organdarynyń mańyzdy qurylymy men ákimshilik reformasy ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldary júzege asyryldy. Post­ke­ńestik kezeńdegi qylmysqa qarsy kúres máseleleri bizdiń táýel­siz­digimiz qalyptasýynyń ońaı emes úderisi júrip jatqan ýaqytta kúshti saıası sıpatqa ıe boldy. Quqyqtyq beı-berekettik jáne ekonomıkalyq daǵdarys jaǵdaıynda qoǵamnyń qylmystanýy qaýipti aýqymdar deń­geıine jete bastady. Osy se­bepti, bizdiń sol kezdegi negizgi min­detimiz is júzinde qylmysqa pár­mendi baqylaý ornatý boldy. Zań­dylyq pen quqyq tártibin qamta­ma­syz etýdiń jańa tetikterin qurý kerek boldy. Biz bul synaqqa tózdik. Sonymen birge repressıvti ke­ńes­tik modelden qalǵan resıdıv­ter saqtalyp, áli de baıqalady. El­basy osyǵan baılanysty jaza­laý­dyń qoldanystaǵy júıesiniń anyq daǵdarysyna qatty nazar aýdardy. Eýropa elderinde sottalǵan­dar­dyń shamamen úshten birine bas bos­tandyǵynan aıyrýǵa úkim shyǵa­rylady, al qalǵandaryna qatysty jazalaýdyń balama túrleri: kelti­rilgen zalaldyń ornyn toltyrý, aıyppuldar, qoǵamdyq jumystar jáne t.b. qoldanylady. Bizdegi kó­ri­nis múlde qarama-qarsy: sottal­ǵan­dardyń úshten ekisi, onyń ishin­de eleýsiz qylmysy úshin bas bos­tandyǵynan aıyrý oryndaryna jiberilip, sonymen qylmystyq-atqarý júıesine jáne bıýdjetke túsetin salmaqty arttyrady. Sońǵy 3 jylda “abaqtydaǵy halyq” sany 23%-ǵa artty. 2009 jyldyń ózinde sottalǵandardy ustaýǵa 21,5 mlrd. teńge shyǵyndaldy. Quqyqtyq saladaǵy sheshýshi qaı­ta qurý Nursultan Nazar­baev­tyń “Jańa onjyldyq – jańa eko­nomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” Joldaýynda qoıǵan mindetterinen týyndaıdy. Eldiń básekege qabilettiliginiń mańyzdy sharttarynyń biri aza­mat­tardyń konstıtýsııalyq quqyq­ta­ryn, qoǵam men memleket múddele­rin qorǵaýdyń tıimdi júıesin qurý bolyp tabylady. Bul kúsh qury­lym­darynyń qyzmetin baǵalaýdyń basty ındıkatory. Elbasy quqyq qorǵaý organdary basshylarymen 17 tamyzda ótkizgen keńestegi só­zinde qabyldanǵan sharalar azamat­tardyń quqyqtaryn ádil jáne shy­naıy qorǵaýdy qamtamasyz etýge múmkindik beretinine senim bildirdi. Quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetin baǵalaýdyń aıshyqty bir ındıkatory olarǵa degen senim deńgeıi bolmaq. Demokratııalyq elderde quqyq tártibin qamtamasyz etýde halyqtyń, qoǵamdyq uıym­dar­dyń róli joǵary. Osyndaı qol­daýdyń arqasynda quqyq buzý­shy­lyqtyń aldyn alý memlekettik organdardyń qyzmetinde jetekshi oryn alyp otyr. Bizdiń elimizde qylmystyq qýdalaý organdaryna degen halyq seniminiń tómen deńgeıi quqyq buzý­shylyqtardyń aldyn alýdyń pármendi júıesiniń óristeýine ke­dergi jasaıdy. Jarlyqta qoǵam­men ózara is-áreketti, onyń ishinde sol polısııanyń nazaryn halyqqa aýda­rý tetigin qalyptastyrý kóz­delgen. Quqyq tártibiniń organdary ýchaskelik ınspektorlardyń esep berý júıesin, saılanýyn retke keltirýge, qoǵamdyq keńesterdiń quqyqtaryn keńeıtýge, úkimettik emes uıymdardyń qyzmetin qol­daýǵa, quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alýǵa azamattardy tartýǵa, ha­lyqpen jáne azamattyq qoǵam ınstıtýttarymen, onyń ishinde, ál­bette, baspasózben jumys isteý ba­ǵyttaryna basa nazar aýdara­ty­nyna senemiz. Alǵashqy reformany ótkizý ýaqytynan beri bolǵan mándi ózgerister jáne basqarýdyń tıimsiz júıesinen, qaıtalaýshylyqtan, tıe­sili emes fýnksııalardy oryn­daýdan týyndaǵan quqyq qorǵaý organdaryn ońtaılandyrý refor­ma­nyń anyqtaýshysy bolyp tabyldy. Áleýmettik-ekonomıkalyq jań­ǵyrtý aıasynda quqyq qorǵaý sala­synda eshbir mándi ózgerister bol­ǵan joq. Bul az deseńiz, quqyq qor­ǵaý organdarynyń qyzmeti jeke bas­tamalardyń damýyna kedergi keltire bastady. Osy sebepti, El­basy Jarlyǵynyń negizgi maq­sattarynyń biri quqyq qoldaný tá­ji­rıbesin naryqtyq ekonomıkany damytýdyń múddeleri men qısy­ny­na sáıkestendirý bolyp tabylady. Operatıvtilik jaǵdaıy da óz­gerdi. Qoǵamdyq qaýipsizdiktiń jańa synaqtary men qaterlerin beı­ta­raptandyrý mindetteri aldyńǵy tur­ǵyǵa shyǵyp otyr. Kúshterdi qaı­ta toptaý, zańdylyq pen quqyq tártibin qamtamasyz etýdiń jańa strategııasyn qalyptastyrý qajet­tiligi naqtylyqqa aınalyp otyr. Ońtaılandyrý úshin rezervter bar. Eger 90-shy jyldary jyl saı­yn 200 myńnan asa qylmys tirkel­gen bolsa, 2009 jyly olardyń sany 121 myńǵa deıin nemese 40%-ǵa tómendedi. Al polısııa jáne ózge quqyq qorǵaý organdarynyń sany kerisinshe, osy kezeńde óse tústi. Bul rette quqyq qorǵaý salasyna jumystyń jańa formalaryn, ınnovasııalyq tehnologııalardy engizý kóńildegiden kóp tómen. Ońtaılandyrý azamattardyń kons­tıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn ádil jáne senimdi qorǵaýdy qamtamasyz etýge baǵyt­talǵan jınaqy, kásibı ári básekege qabiletti quqyq qorǵaý júıesin qu­rýǵa múmkindik beredi. Ol fýnk­sıo­naldyq taldaý, júktemeniń ǵy­ly­mı negizdelgen normatıvterin ázirleý negizinde,  kúni ótken qury­lymdardy taratý, basqarý býynda­ryn qysqartý, qaıtalaýshylyq pen ákimshilik tosqaýyldardy joıý, mem­lekettik qyzmet sapasyn jaq­sartý jolymen júzege asyrylatyn bolady. Jeke qurammen, ásirese qyzmeti boıynsha ádil jáne aıqyn joǵa­rylaýdy qamtamasyz etý turǵy­syn­daǵy jumys sapalyq jańa deńgeıge kóteriledi. Qyzmetkerlerdi jáne olardyń otbastaryn áleýmettik qor­ǵaýdy kúsheıtý úshin jaǵdaı jasalady. Reformanyń mańyzdy qaǵıdaty qylmystyq saıasatty izgilendirý bolyp tabylady. Bul quqyq qorǵaý organdarynyń ıdeologııasyn tú­begeıli ózgertýge, olardyń qyzmet­terinde basym bolyp otyrǵan rep­res­sıvti, jazalaýshy is-áreket­te­rinen bas tartýǵa, ýaqyt talap­ta­ryna bara-bar jumystyń jańa modelin qurýǵa múmkindik beredi. Bul rette zańnamalyq bazany ha­lyqaralyq standarttar men naryq­tyq ekonomıka talaptaryna sáı­kes­tendirýge basa nazar bólinetin bolady. Osylaısha, qoǵamnyń qylmys­ta­nýy barynsha azaıyp, abaqty­daǵy halyq sany barynsha qys­qa­rady. 2010 jylǵy birinshi jarty­jyldyqta uıymdyq jáne praktı­ka­­lyq sharalar negizinde bas bos­tandyǵynan aıyrýǵa sottal­ǵan­dar sanynyń jartysyna jýyǵyn – 9909-dan 5323 adamǵa deıin qysqartýǵa jettik, bul túzeý mekemeleriniń 5 kontıngentiniń sanyna tepe-teń. Osyndaı mańyzdy máselelerdi zańnama­lyq bekitý quqyq tártibiniń barlyq salasyn reformalaý­dyń qýatty yntalandyrǵyshy bolmaq. Úkimetke múddeli ortalyq memlekettik organdarmen bir­lesip, qoǵamǵa úlken qaýip tý­ǵyzbaıtyn qylmystardy, onyń ishinde ekonomıka salasyndaǵy qylmystardy, olardy jasaǵa­ny úshin ákimshilik jaýapker­shi­likti kúsheıte otyryp, ákim­shilik quqyq buzýshylyqtar sa­na­tyna aýystyrý arqyly qyl­mys­tar­dy krımınalsyzdan­dy­rýdy júzege asyrý tapsy­ryldy. Úlken emes jáne or­tasha ekonomıkalyq qyl­mystar jasaǵan adamdar kel­tirgen zalaldy óz erkimen óteıtin jaǵdaıda qyl­mystyq jaýap­tylyqtan bosa­tylady. Ekonomıkalyq qylmystardy krımınalsyzdandyrý, álbette, otandyq bıznestiń damýyna múm­kindik týǵyzady. Bul óte mańyzdy. Memleket basshysy óz Joldaýynda ekonomıkany ártaraptandyrý ózegi kásipkerlik bolatynyn erekshe atap kórsetti. Táýekelderdi kóterý­ge daıyn kásipkerlik sanatynyń qalyptasýy quqyqtyq ortanyń ózgerýinsiz múmkin emes. Budan basqa ol ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartýǵa múmkindik beredi, qarjy sektoryna jaǵymdy áser etedi, sebebi, bıýdjetke túsimder kólemi ulǵaıyp, kapıtaldyń ketý aǵyny qysqarady. Jarlyqta qylmystyq isterdi tergeý kezinde balama tergeýdi barynsha azaıtý jáne sharýashylyq júrgizýshi sýbektilerdi tekserý qu­qyǵy bar memlekettik organdar tizbesin qysqartý kózdelgen. Elbasy Joldaýynda elimizdiń taıaýdaǵy onjyldyqtaǵy naqty damý strategııasy baıandalǵan. Ony iske asyrý ekonomıkanyń, qoǵam ómiri men memlekettik basqarýdyń túrli salalarynyń sapaly ózge­rýi­ne alyp keledi. Quqyq qorǵaý organ­darynyń qyzmetin básekege qabiletti etý úshin tolyqqandy básekege qabiletti ortany, damyǵan elderde jaǵymdy turǵydan kórin­gen quqyq qorǵaýdyń jańa naryq­tyq ınstıtýttaryn qurý qajet. Jarlyqqa sáıkes Úkimet jeke detektıv qyzmetin engizý týraly má­seleni pysyqtap, tıisti zań jo­ba­syn Parlamentke engizýi qajet. Ony qabyldaǵan jaǵdaıda zeınet­ker­likke shyqqan kóptegen opera­tıvtik qyzmetkerler men tergeý­shiler osy salada óz ornyn taba alady. Mundaı sheshim quqyq qor­ǵaý organdarynyń eleýli emes qu­qyq buzýshylyqtar jáne shyǵyn­danýdy qajet etetin izdestirý shara­lary sııaqty jumystaryn jeńil­detedi. Aıta keteıik, bul – Qazaq­standa qabyldanbaǵan quqyq tártibi salasyn retteıtin naryqtyq zańnyń biri. Básekelestikke qabilettilik má­selesi jańasha oı eleginen ótkizýdi talap etedi. Onyń ındıkatorlary sandyq kórsetkishter ǵana emes, kóbine quqyq qorǵaý júıesine kez kelgen jaǵdaıdyń ózgerýi kezinde bara-bar jáne shapshań áser etýge múmkindik beretin sapaly ózge­ris­ter bolýy kerek. Atap aıtqanda, qu­qyq qorǵaý organdary qyzmetin baǵalaýdyń jańa krıterıılerin anyqtaý, olar joǵaryda aıtylyp ket­kendeı, quqyqtyq statıstıka­men qatar quqyq tártibi kúshterine de­gen halyqtyń senim deńgeıi sııaqty mańyzdy ındıkatorlardy eskerýi qajet. Búginde basqarý sheshimderiniń tıimdiligi, ásirese qyzmet quramy­men jáne halyqpen jumys isteý kezinde osy zamanǵy tehnologııa­lar­dy engizý deńgeıine baılanysty bolady. Máselen, aqparattyq teh­nologııalardy engizý polısııa­lar­dyń azamattarmen qarym-qaty­nasyn barynsha azaıtyp, sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyq­tar­dyń tómendeýine jaǵdaı jasaıdy. Memleket basshysynyń Jar­ly­ǵynda kózdegen sharalar quqyq qorǵaý organdaryndaǵy qyzmettiń bedelin arttyryp, onyń beınesin ózgertýge, ýaqyt talaby men joǵary halyqara­lyq standarttarǵa saı keletin quqyq tártibiniń jańa júıesin qalyptas­tyrýǵa jaǵdaı týǵyzady. Alık ShPEKBAEV, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Ákimshiligi Quqyq qorǵaý júıesi bóliminiń meńgerýshisi.