Damýdyń berik irgetasy

1995 jyly 30 tamyzda respýblıkalyq re­fe­rendýmda qoldanystaǵy Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Konstıtýsııasy – adamnyń qu­qyq­tary men bostandyqtary joǵary qundylyqtar retinde tanylǵan, Qazaqstan Respýblıkasynyń demokratııalyq tártibiniń negizderin belgilegen Ata Zańymyz qabyldandy. Sodan beri on bes jyl ótti. Búgingi Konstıtýsııa – respýb­lı­ka­nyń demokratııalyq ári áleýmettik-ekono­mı­ka­lyq damýynyń berik irgetasy. Bul qara­paı­ym jaqsy nıetter deklarasııasy ǵana emes, ti­keleı qoldanysta naqty jumys isteıtin qujat. Konstıtýsııanyń qabyldanýy memleketi­miz­diń tarıhynda eleýli qadam boldy. Ony óz erkimen halyqtyń ózi bekitti. Sol arqyly erkin de qarqyndy damýǵa, quqyqtyq, áleýmet­tik memleket pen ádil qurylǵan qoǵam paıdasy úshin saıası ári ekonomıkalyq ózgeristerdi túbegeıli ózgertýge, quqyqtyń joǵary bedeli men sot táýelsizdigine túpkilikti tańdaý jasady. 1995 jylǵy Konstıtýsııa Qazaqstan úshin demokratııa damyǵan memleketterdiń qataryna kirýge múmkindik berdi, bizdiń memleketimizge senimdi, yntymaqtastyqta daıyn seriktes retinde jol ashty. Sonymen birge halyqaralyq qoǵamdastyqta teń quqyly múshe retinde qur­metteýge jáne sanasýǵa múmkindik berdi. Búgingi álem Qazaqstandy qarqyndy ekonomıkalyq úlgisi bar jáne demokratııalyq reformalardy ótkizý ústindegi ornyqty, oıdaǵydaı damyp kele jatqan memleket retinde qabyldaıdy. Elimiz búkil álemdik mańyzy bar halyq­ara­lyq saıasat júrgizýdi jalǵastyrýda. Bıyl mem­leketimizdiń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna (EQYU) tóraǵalyq etýi – sonyń aıǵaǵy. Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy tabystary Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń be­deliniń óte joǵary bolýymen tyǵyz baıla­nys­ty. Bul elimiz ben onyń Kóshbasshysy úshin maqtanysh sezimin uıalatady. Konstıtýsııa tikeleı respýblıka Prezı­denti­niń basshylyǵymen ázirlengendikten, Elbasynyń kelesi sózderin keltirgen oryndy dep sanaımyn: “Bizdiń boryshymyz – Konstı­týsııaǵa qurmetpen qaraý. Ony elimizdi, tarı­hy­myzdy qurmettegendeı qurmetteý kerek. Kons­tıtýsııaǵa qurmetpen qaramasaq jáne onyń normalaryn múltiksiz saqtamasaq, qoǵam­dyq kelisimge, tártipke, beıbitshilik pen ty­nyshtyqqa, demek Otanymyzdyń qolaıly bo­la­shaǵyna qol jetkizbes edik”. Osynaý sózderge Ata Zańymyzdyń búkil mán-mańyzy syıyp tur. Búginde Qazaqstanda jańa Konstıtýsııa qa­byldanǵannan beri ótken on bes jylda pre­zıdenttik bılik nyq túrde qalyptasty, barlyq bılik tarmaqtary barynsha tıimdi jumys isteýde. Konstıtýsııada sot júıesi jumysynyń ne­gizgi qaǵıdattary qalanǵan. Ári osy qaǵıdat­tar­dyń kópshiliginiń kúndelikti jumysqa, sot júıesiniń quqyq qorǵaý sapasyna tikeleı qatysy bar, bular: azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qamtamasyz etýge baǵyt­tal­­ǵan sot tóreligin sapaly atqarý, árbir aza­mat úshin sotta qorǵaý kepildigi, aıyptalýshy­nyń kinásizdik prezýmpsııasy jáne Ata Zańnan tikeleı týyndaıtyn basqa da birqatar qaǵıdattar. Sońǵy jyldary Konstıtýsııanyń ereje­le­rin, sonyń ishinde sot júıesi týraly erejelerdi iske asyrý boıynsha úlken jumys atqaryldy. Búgingi tańda Qazaqstanda quqyqtyq mem­lekettiń kóptegen talaptaryna jaýap beretin jáne Konstıtýsııa men zańdardyń oryndalýyn qamtamasyz etý, azamattardyń quqyqtaryn, bostandyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý boıynsha oǵan júktelgen mindetterin oryndaı alatyn derbes ári táýelsiz sot júıesi quryldy dep senimmen aıtýǵa bolady. Táýelsiz Qazaqstandy qurý jyldarynda júrgizilgen reformalar sot bıligin uıym­das­tyrý negizderin damytýǵa, ony kadrlyq jáne qarjylyq qamtamasyz etýdi jetildirýge, sýdıa­lardyń táýelsizdigi kepildikterin kúsheıtýge baǵyttalǵan edi. Qazirgi zamanǵy sot júıesi – memlekettiń negi­zin quraýshylardyń biri, áleýmettik, eko­no­mıkalyq, saıası jańǵyrý jolynda eldi demo­kratııalyq damytý tetikteriniń biri. Azamat­tardyń qazirgi zamanǵy qazaqstandyq quqyqtyq saıasatqa kózqarasy, qoǵamnyń bılikke senim bildirý deńgeıi onyń jaı-kúıine baılanysty. 2007 jylǵy konstıtýsııalyq reforma eli­miz­diń saıası jańǵyrýyndaǵy kelesi qadam bol­dy. Prezıdenttik ınstıtýtyn jetildirý, Par­lamenttiń rólin arttyrý, saıası partııalardyń rólin nyǵaıtý, jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytý, sot júıesiniń táýelsizdigin arttyrý, aza­mattyq qoǵam ınstıtýttaryn odan ári damy­tý, azamattardyń quqyqtary men bostandyq­taryn qorǵaý júıesin nyǵaıtý jaǵyna qaraı bıliktegi ókilettikter men jaýapkershilikter qaıta bólindi. Konstıtýsııaǵa 2007 jyly engen túzetýler­diń arqasynda sot tóreligi júıesi senimdi quqyqtyq kepildikterge ıe boldy. Sot júıesi men sot tóreligin atqarý jumysyn retteıtin bir­qatar jańa zańdar qabyldandy. Atap aıtqan­da, sottardy qalyptastyrý boıynsha el Prezıdentiniń konstıtýsııalyq ókilettikterin qamtamasyz etý, sýdıalardyń táýelsizdigi jáne olarǵa qol suǵylmaý kepildikterin qamtamasyz etý maqsatynda qurylǵan Joǵary Sot Keńesiniń mártebesi men ókilettikterin aıqyndaıtyn “Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵary Sot Keńesi týraly” Zań qabyldandy. Jalpy “Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵary Sot Keńesi týraly” Zań sot júıesine bilikti kadrlardy irikteý júıesiniń quqyqtyq negizderin jetildirýge, elde sot bıliginiń bede­lin arttyrýǵa jáne nyǵaıtýǵa, sýdıalardyń táýelsizdigi men olarǵa qol suǵylmaý kepil­dikterin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Zań qabyldanǵannan beri Joǵary Sot Keńesi óz jumysyn jandandyra tústi. Eger 2008 jyly Joǵary Sot Keńesiniń 4 otyrysy, 2009 jyly 12 otyrysy ótse, aǵymdaǵy jyly 7 otyrys ótti. Otyrystarda sýdıalardyń táýel­sizdigi jáne olarǵa qol suǵylmaý kepildik­terin qamtamasyz etý, sýdıalardy daıarlaý, irikteý jáne ornalastyrý sapasyn arttyrý, sot júıesi týraly zańnamany jetildire túsý máselelerine kóńil bólinedi. “Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵary Sot Keńesi týraly” Zańda alǵash ret Keńes túrli sanattaǵy sot laýa­zym­daryna kandı­dat­tardy irikteý­di júr­gi­zý kezinde eskeretin je­kelegen krıte­rıı­ler bekitildi. Jergilikti jáne basqa da sottar sýdıa­larynyń bos laýazym oryn­daryna or­na­la­sýǵa konkýrstar ót­kizý kezinde Keńes jas ólshem­derine, son­daı-aq sýdıalyqqa kandıdattardyń is­ker­lik jáne moral­dyq qasıetterin zer­deleýge zer salady. Qazaqstan Respýb­lıka­sy Prezıdentiniń janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasy Sot tóreligi ınstıtýtynyń túlekterine, sondaı-aq memlekettik organdarda zańgerlik mamandyǵy boıynsha keminde bes jyl jumys stajy bar, quqyq qorǵaý organdary men advo­katýrada sot júıesiniń qyzmetin qamtamasyz etetin adamdarǵa artyqshylyq beriledi. Máselen, 2009 jáne aǵymdaǵy jyldary ótken konkýrstardyń qorytyndysy boıynsha irikteýden ótken jáne sýdıa laýazymyna alǵash usynylǵan kandıdattardyń ortasha jasy 34 jas pen zańgerlik mamandyǵy boıynsha jumys stajy bes jyldan asqandar boldy. Keńes 30 jasqa tolǵan jáne ómir tájirıbesi bar úlken jastaǵy adamdarǵa da budan ári de artyqshylyq beretin bolady. Sýdıalyqqa kandıdattardyń kásibı jáne moraldyq qasıetterin zerdeleý maqsatynda 2009 jyldyń ekinshi jartysynan bastap kan­dıdattarǵa qatysty materıaldardy buqaralyq aqparat quraldarynda keńinen jarııalaý, konkýrsqa túsken kan­dıdattar týraly málimetterdi oblystyq sot­tarǵa jiberý, jumys ornynan olardy sıpat­taıtyn derekterdi talap etý, olardy qylmys­tyq jáne ákimshilikke jaýapkershilikke tartý mánine tekserý júrgizý tájirıbesi engizildi. Buqaralyq aqparat quraldarynda málimet­terdi jarııalaý jurtshylyqtyń sýdıalyqqa kandıdattardy irikteýge qatysýyn qamtamasyz etedi, al azamattardyń syn-pikirleri sýdıa laýa­zymyna úmitkerlerdiń moraldyq qasıet­terin aıqyndaýǵa yqpal etedi. Qazirgi kezde Joǵary Sot Keńesi Joǵarǵy Sotpen jáne basqa da múddeli memlekettik or­gandarmen birlesip, 2009 jylǵy 18 qarashadaǵy respýblıka sýdıalarynyń V sezinde Memleket basshysy bergen mindetterdi iske asyrý jumystaryn júrgizýde. Atap aıtqanda, biliktilik emtıhanyn tapsyrýdan bastap, taǵylymdamadan ótý jáne osy kandıdatýralardy Keńes qaraıtyn barlyq kezeńderde sýdıalardy irikteý tártibi men tetigin jetildirý jumystary júrgizilýde. Zańnamada oblystyq sottyń plenarlyq oty­rysynda qaraý úshin sýdıa laýazymyna kan­dıdattarǵa qatysty obektıvti qorytyndy jasaý úshin taǵylymdamanyń jetekshileri – sýdıalardyń derbes jaýapkershiligin bel­gileýge baǵyttalǵan normalardy engizý kózdelgen. Kórsetilgen sharalar konkýrsqa eń laıyqty kandıdattardyń jiberilýine yqpal etýge tıis. Budan basqa sot tóreliginiń qol jetimdiligi, ashyqtyǵy men aıqyn bolý deńgeıin odan ári arttyrýǵa, sýdıalardyń kásibı deńgeıin kóterýge, olardyń táýelsizdigi men qol suǵylmaý kepildikterin kúsheıtýge baǵyttalǵan sharalardy qabyldaý josparlanyp otyr. Joǵaryda atalǵan mindetterdi iske asyrý adam, onyń quqyqtary men bostandyqtary joǵary qundylyqtar bolyp tabylatyn demokratııalyq, zaıyrly, áleýmettik, quqyqtyq memleket qurýdyń jańa kezeńi turǵysynda Konstıtýsııanyń negizgi ıdeıalary men qaǵıdattaryn ómirde iske asyrýǵa múmkindik beredi. Ońdasyn JUMABEKOV, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵary Sot Keńesiniń Tóraǵasy.