Tynyshtyq shekaradan bastalady

Qazaqstan Respýblıkasyna qyzmet etemin! 1992 jyldyń 18 tamyzynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń Shekara qyzmeti quryldy. Osy kúnnen bastap qazaqstandyq shekara qyzmetiniń tól tarıhy bastaý aldy. Árıne, qazir sol bastaý alǵan ýaqytqa baıyptaı kóz jiberip, saralaı qarar bolsaq, ol kezdiń de ózindik bir ýaqytsha qıynshy­lyq­tarynyń bolǵanyn ańǵaramyz. Máselen, ol kezde kóptegen bilikti ofı­serler ózderiniń tarıhı ata­me­kenderine qonys aýdaryp jatty. Sonyń saldarynan táýelsiz eli­miz­diń Shekara qyzmetine bilikti de saýatty mamandar daıarlaý máse­lesi kún tártibine qoıyldy. F.E.Dzer­jınskıı atyndaǵy She­karashylardyń joǵary ko­man­da­lyq ýchılıshesi Elbasynyń jar­ly­ǵy negizinde elimizdiń qarama­ǵy­na ótkennen keıin, atalǵan má­se­leni sheshý osy áskerı oqý ornyna júkteldi. Sóıtip, az ýaqyttyń ishin­de osyndaı kem-ketikterdiń or­nyn toltyryp, shuǵyl túrde shesh­ken soń kelesi kezekte mem­le­kettik shekara kúzetin zań talap­tary aıasynda júzege asyrý mindeti turdy. Soǵan oraı respýblıka Jo­ǵar­ǵy Keńesi depýtattarynyń uzaq talqylaýynan keıin 1993 jyldyń 13 qańtarynda “Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Memlekettik sheka­ra­sy týraly” jáne “Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Shekara áskerleri týraly” mańyzdy zańdar dúnıege keldi. Mine, sodan beri atalǵan zańnyń aıasynda UQK Shekara qyzmeti ózderiniń mindetteri men quqyqtaryn júzege asyryp keledi. Keıinnen tolyqtyrýlar men ózgertýler engizilgen “Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qaýipsizdik komıteti Shekara qyzmeti týraly” zańynyń 1-babynda: “QR UQK Shekara qyzmeti Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Memlekettik sheka­rasyn kúzetý men qorǵaýǵa, Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń egemen­di­gine, aýmaqtyq tutastyǵyna jáne qol suǵylmaýyna, qastandyq ja­sa­lýynyń aldyn alýǵa jáne jo­lyn kesýge arnalǵan”, – dep aı­qyn jazylǵandaı, Memlekettik she­karanyń qasterli uǵym eken­digin, aýmaqtyq tutastyqqa qol suǵylýǵa bolmaıtyndyǵynyń ha­lyq­aralyq qaǵıdatyn el turǵyn­dary tolyǵymen túsinip, atalǵan zańnyń talaptary múltiksiz oryn­dala bastady. Bul qujattardyń ereksheligi son­da, memlekettiligimizdiń ta­rı­hynda shekaramyzdy tuńǵysh ret resmı túrde moıyndap, onyń kúzetin quqyqtyq turǵyda derbes qorǵaýǵa baǵyttalǵan alǵashqy zań edi. Sonaý Keńes Odaǵy kezindegi qabyldanǵan “Memlekettik shekara týraly” zańda postkeńestik elder­diń shekara keńistigin tutas qam­tyǵan jalpylama ortaq túsinikter bar bolatyn. Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Memlekettik shekarasy degen uǵymnyń alǵash ret taıǵa tańba basqandaı jazylýy osy zańnyń enshisine tıdi. Shekarashylar osy jyldar aralyǵynda úlken belesterdi artqa tastady. Máselen, Keńes Odaǵy ke­zinde Qytaı Halyq Respýb­lı­ka­symen aradaǵy shekarany ǵana kúzetip kelsek, endi táýelsiz eldiń she­karasy barlyq endikteri boı­yn­sha tolyq kúzetile bastady. Arǵy-bergi tarıhymyzda tuńǵysh ret shekaramyzdy tolyq belgilep aldyq. Memlekettik shekara saıa­sa­ty jóninde Prezıdent N.Nazar­baev: “Qazaqstan ózi shektesetin Reseı, Qytaı, О́zbekstan, Túrki­menstan jáne Qyrǵyzstan mem­le­ketterimen shekara máselesin bir­jolata sheship, halyqaralyq qu­jat­tarmen bekitti. Bul – qur­lyqtaǵy shekarasynyń ózi 14 myń shaqyrymǵa jýyq elimizdiń syrt­qy saıasattaǵy úlken tabysy. Biz barlyq kórshilerimizben ornyqqan ózara yntymaqtastyq pen adal áriptestikti qasterleımiz jáne ony aldaǵy ýaqytta da eseleı be­re­tin bolamyz” dep atap aıtty. El­basymyzdyń osy sózinen-aq, Memlekettik shekaramyzdyń mán-maǵynasynyń aýqymdylyǵy men halyqaralyq saıasattaǵy bıik ornyn mejelep bergendigin ańǵaramyz. Bıyl kórshiles qyrǵyz elindegi saıası tolqýlarǵa baılanysty ara­daǵy memlekettik shekara ýaqytsha jabyldy. Oǵan qosa shekarashy­lardyń jumysy da kúsheıe tústi. Memlekettik shekara qatań kúzetke alynyp, tól mindetter oıdaǵydaı atqarylý úshin qosymsha qajetti adam resýrstary men tehnıkalyq jaraqtar tartyldy. Mundaı shara otandastarymyzdyń jeke qaýip­siz­digin qamtamasyz etý úshin qolǵa alynǵan bolatyn. Kórshi eldegi jaǵdaı turaqtanǵansha QR UQK Shekara qyzmeti Qorǵanys, Ishki ister jáne Tótenshe jaǵdaılar jónindegi mınıstrliktermen, IIM áskerleri sekildi kúsh-qýat qurylymdarymen yqpaldasyp qyz­met atqardy. Memlekettik she­kara mańynda aýmaqtyq tutas­ty­ǵymyz ben el qaýipsizdigine nuqsan keletindeı oqys oqıǵa bolǵan joq. Shekarashylarymyz bul merzimde de ózderine senip tapsyrylǵan mindettiń bıik talabynan shyǵa bildi. Qazirgi ýaqytta eki eldiń ara­syndaǵy shekara ashylyp, ótkizý rejimi qalypqa keltirildi. Sońǵy jyldary elimizdiń she­kara shebin bekitý jumystaryn keń aýqymda júrgizý qolǵa alyndy. Onyń kúzetin laıyqty qamtama­syz etý maqsatynda qurylǵan She­kara qyzmetiniń kúndelikti qyz­meti men áleýmettik-turmystyq máseleleriniń oń sheshilýine jiti kóńil aýdarylýda. Ońtústik óńirde qyzmet atqaratyn Shekara qyzmeti bólimderiniń qyzmetin jetildirý, olarǵa qajetti ǵımarattardyń qu­rylysyn júrgizý, ınjenerlik qondyrǵalarmen qamtamasyz etý, shekarany qyraǵy kúzetýge qajetti basqa da kúsh-qural, resýrstarmen ja­saqtaý joǵary deńgeıde júr­gi­zilýde. Bıyl Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary О́.Shókeevtiń basshylyǵymen vedomstvoaralyq jumys toby quryldy. Jumys to­bynyń músheleri ońtústiktegi she­kara shebin birneshe ret aralady. Shekarany bekitýge qajetti qa­rajat kólemin anyqtap, atqarylar sharalardy belgiledi. Nátıjesinde osy maqsattardy júzege asyrý úshin 2010-2011 jyldarǵa 15 mıl­lıard teńge bólý jóninde sheshim qabyldandy. Sondaı-aq, osy qarajattar esebinen qazaq-qyrǵyz shekarasyndaǵy ótkizý pýnktterin jańadan keńeıtý josparlanýda. О́ıtkeni, ótkizý pýnktteriniń sha­ǵyn­dyǵyna oraı jazǵy týrıstik maýsym kezinde azamattardyń ári-beri ótýi kóptegen qıyndyqtar týyndatyp otyr. Qazirdiń ózinde 8 baqylaý-ótkizý pýnktteri paıda­lanýǵa berildi. Taǵy bir erekshe toqtalatyn nárse, 2001 jyldan bastap elimiz­diń barlyq shekarasyndaǵy baqy­laý-ótkizý oryndarynda biryńǵaı aqparattyq júıe ornatyldy. Bul júıeniń vızalyq qujattardy re­simdeýge, shekaradan ári-beri ótken azamattardyń arasynda qylmysqa qatysy bar-joqtaryn anyqtaýda kóp kómegi tıip otyr. Keden odaǵynyń jumys isteı bastaǵanyna da kóp ýaqyt ótken joq. Osy qurylymnyń sheńbe­rin­de shekarashylardyń qyzmeti de kúsheıe túsýde. Keden odaǵy – bul burynǵy postkeńestik elder­diń ózara yqpaldasýynyń bastaýy. Soǵan oraı shekara shebinde óz­ge­rister oryn aldy. Biraq ol kóbine kedendik bólimshelerge qatysty. 2001 jyldyń 1 shildesinen bastap shekarashylar Keden odaǵynyń syrtqy shekaralaryn qadaǵalaýǵa basa mán berýde. Qyrǵyz Respýb­lıkasy, О́zbekstan, Túrkimen­stan­men aradaǵy shekara kúzeti kúsheı­tildi. Bul degenińiz, aldyńǵy shep­te qyzmet atqaratyn shekara qu­rylymdaryna qoıylatyn talap ta, jaýapkershilik te kúsheıdi degen sóz. Aleksandr TASBOLATOV.