Halyq densaýlyǵy – eń qymbat qazyna

Halyq densaýlyǵyna qyraǵy bolýda sanıtarlyq-epıdemıologııalyq qadaǵalaý qyzmetiniń jumysy erekshe ról atqarady. Sondyqtan jergilikti jerlerde epıdemııaǵa qarsy aldyn alý jumystaryn júrgizýdiń mańyzy zor. Al adam taǵdyry aldynda jaýapkershiligi úlken bul jumys óńirlerde qalaı iske asyrylyp otyr? Biz osy saýalǵa oraı Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Memlekettik sanıtarlyq-epıdemıologııalyq qadaǵalaý komıtetiniń Jambyl oblysy boıynsha departamentiniń dırektory Qaldybek QAZANǴAPOVPEN áńgimelesken edik. – Ústimizdegi jyldyń jarty­synan astam ýaqyt ótti. Tamyz aıy da jyldaǵydan erekshe ystyq bolyp tur. Bul qubylys óz kezeginde túrli juqpaly aýrýlardy órshite túsýi múmkin. Sondyqtan óńir halqy arasyndaǵy ınfeksııalyq aýrýlarǵa shaldyǵý boıynsha epıdemıolo­gııa­lyq ahýaldyń deńgeıi qandaı ekenin bilgimiz keledi? – Oblysta epıdemııaǵa qarsy al­dyn alý jumystaryn júrgizý ar­qasynda sanıtarlyq-epıdemıolo­gııalyq jaǵdaı turaqty bolyp tur. Jalpy oblys boıynsha 2010 jyl­dyń 1-shi jartyjyldyǵyndaǵy ju­mystardyń qorytyndylary boı­ynsha ótken 2009 jylǵy kór­set­kishtermen salystyrǵanda monı­torıng jasalatyn 55 nozologııalyq úlgidegi ınfeksııalyq aýrýlardyń 18-i (32,8%) boıynsha kórsetkish­teri tómendegen, onyń ishinde: ishek ın­­­feksııalary 7,5%, dızenterııa – 2,6 ese, vırýsty gepatıtter – 6,5%, res­pıratorlyq ınfeksııalar – 8,4%, saryp aýrýy – 2,1% tómendegen. Monıtorıng jasalatyn 29 aýrý túrleri boıynsha aýrýǵa shaldyǵý jaǵdaılary tirkelgen joq. Onyń ishinde oblys aýmaǵynda juqtyrý qaýpi joǵary bezgek, oba, týlıa­re­mııa, súzek tektes aýrýlar, Kongo-Qyrym gemorragııalyq qyzbasy (KQGQ), túıneme indetteri tirkel­meýi barlyq múddeli vedomstvolar men qyzmetterdiń negizgi ınfek­sııalyq aýrýlarǵa shaldyǵýdyń aldyn alý maqsatyndaǵy memle­ket­tik jáne keshendi salalyq baǵdar­la­malardy júzege asyrýynyń ná­tı­jesi dep bilemiz. – Oblys halqynyń sanıtar­lyq-epıdemıologııalyq salamatty­lyǵyn qamtamasyz etý boıynsha qan­daı mańyzdy mindetter belgilengen? – Oblys halqynyń sanıtar­lyq-epıdemıologııalyq salamat­tylyǵyn qamtamasyz etý boıynsha negizgi mindetter mynadaı: turǵyn­dardy, onyń ishinde negizinen ba­lalardy vaksınamen basqarylatyn ınfeksııalardan ekpe jasaı oty­ryp qorǵaý (bular qyzylsha, qyza­myq, sal, sirespe, qyryldaýyq jáne t.b.) ishek ınfeksııalarynyń al­dyn alý; Kongo-Qyrym gemor­ragııalyq qyzbasy, oba, týlıaremııa, túıneme, saryp, týberkýlez sııaqty asa qaýipti ınfeksııalarmen kúresý. Árbir ınfeksııanyń epıdemııa­lyq prosesteriniń erekshelikterin, maýsymdyq mezgilderin, juǵý jol­daryn bile otyryp, biz túrli aldyn alý sharalaryn ótkizý arqyly adamdarǵa juǵý, paıda bolý qaýpin azaıtamyz. Bul is-sharalardyń negizgi qaǵı­dalary – uıymdastyrylatyn ju­mystardy erte bastaý. Bul máseleni sheshýde biz oblystyń árbir eldi meken aıasynda júıeli aptalyq, al keıbir ınfeksııalar boıynsha kún­delikti sanıtarlyq-epıdemıo­lo­gııalyq monıtorıng nátıjelerine súıene otyryp atqaramyz. Bundaı jedeldik, qyzmettiń barlyq aýmaq­tyq bólimshelerin 90%-dan asa tehnıkalyq jabdyqtap, aqparattyq málimetterdiń elektrondyq poshta arqyly kelýi, qorshaǵan ortany baqylaý boıynsha 18 baǵdarlamany avtomatty túrde paıdalaný arqyly qol jetkizildi. Osy ádis epıde­mıo­logııalyq jaǵdaıdyń azǵantaı óz­geristerin de boljam jasaýǵa múm­kindik beredi, ózgeris bolǵan sol eldi mekenderge dereý oblystyń sanepıdqyzmetiniń epıdemıo­lo­gııa­lyq brıgadasy jiberiledi. Ús­ti­mizdegi jyly departament maman­da­ry Moıynqum, Sarysý, Talas, T. Rysqulov atyndaǵy, Merki aýdan­darynyń halqy arasynda aldyn alý jáne epıdemııaǵa qarsy is-sha­ralar ótkizý boıynsha tájirıbelik kómek kórsetti. – Oblysta “Densaýlyq saqtaý salasyn reformalaý men damytýdyń 2006-2010 jyldarǵa arnalǵan mem­lekettik baǵdarlamasy” boıynsha ótkizilgen is-sharalar tıimdi boldy ma? – Oblystyń sanıtarlyq-epı­demıologııalyq qyzmeti búgingi kúni óz qyzmeti boıynsha birtalaı je­tis­tikterge jetti, ol jetistikterge qo­ǵamnyń salamatty bolýy tikeleı baılanysty. Halyqtyń dekrettelgen kontın­gentine ekpe jasaý deńgeıi 98,0% oryndaldy. Nátıjesinde dıfterııa, sal, kókjótel, qyzylsha, epıde­mııa­­lyq parotıt, sirespe, qyzamyq sııaqty indetterdiń tirkelýine jol berilmedi. Oblystyń densaýlyq saq­taý basqarmasy vırýsty A gepa­tıtine qarsy 45000 doza vaksına al­dy, bul osy ınfeksııaǵa halyq­tyń indetke shaldyǵý múmkindigi joǵary toby balalardy qorǵaýǵa qol jetkizdi. Bulardan basqa jer­gi­likti bıýdjet esebinen Merki, Ta­las aýdandary 1500 doza vaksına aldy. 2001 jyldan beri barlyǵy – 179 myń balaǵa osy ınfeksııaǵa qarsy ekpe jasaldy. Ekpe jasaý je­ti jyldyq aınalymmen erekshe­le­netin A gepatıtiniń epıdemııalyq prosesterine eleýli áser etti. 2001 jyly 100 myń turǵynǵa shaqqan­daǵy kórsetkish – 228,5 bolsa, 2009 jyly – 60,9 bolsa, 2010 jyldyń 6 aıy ishinde 13,9 esege tómendep, vaksınanyń tıimdiligi joǵary ekenin aıǵaqtady. Kongo-Qyrym gemorragııalyq qyzbasynyń, oba, týlıaremııa men túı­­nemeniń turaqty pýnkt­teri or­na­lasqan qolaısyz eldi me­kenderde qonys­tanǵan turǵyndardy qorǵaý boı­ynsha aldyn alý jáne epı­demııaǵa qarsy keshendi is-sharalardy tolyq oryn­daý­ǵa baılanysty adamdar­dyń osy ınfeksııalarǵa shaldyǵý jaǵdaılarynyń bolmaýy osynyń aıǵaǵy. Is-sha­ralar uıymdastyrylǵan ýa­qyttan beri tabıǵı oshaqtarda, ıaǵnı 1961 jyldan beri – oba, 1968 jyl­dan be­ri – týlıaremııa, 2007 jyl­dan be­ri – KQGQ, 2009 jyl­dan beri túı­neme tirkelgen joq. 2005 jyl­dan beri oblystyq bıýd­jetten bólingen qarajatqa 3000-nan asa adamǵa týlıa­­re­mııaǵa qarsy, 9000-nan asa adamǵa túı­ne­mege qarsy ekpe jasaldy. Jyl saıyn oblystyń múddeli vedomstvolary men qyzmetteri epı­demııalyq prosesterdiń tek qa­na maýsymdyq órshıtinine qara­mastan (kóktem-jaz) halyqty qorǵaý is-sharalary KQGQ-nyń tabıǵı oshaǵynda jyl boıy júr­gizile beredi. KQGQ-nyń tabıǵı oshaǵynda ornalasqan Talas, Sarysý jáne Moı­ynqum aýdandarynyń 48 eldi me­kenderiniń aınalasyna kenege qar­sy dárileı otyryp, jalpy kó­lemi 6065 ga (100% qamtyldy) 300 metrlik qorǵanys alaby jasaldy. Kenelerdiń kóbeıip jáne ın­fek­sııa­lanǵan kórsetkishteri boıynsha Sarysý aýdanynyń 4 eldi meke­ni­niń 546 ga aýmaǵy qosymsha óńdel­di. Úsh aýdannyń aýmaǵyndaǵy eldi mekenderdiń barlyǵy da tekserilip, tabıǵattan 32930 dana ıksodty kene jınaldy, olardyń ishinde 6,2% Kongo-Qyrym gemorragııalyq qyzbasynyń indetiniń vırýsy anyqtaldy. Aýyl sharýashylyǵy basqarma­synyń mamandary 3 aýdanda kenege qarsy 2 týr ótkizip, 7588 aýlalar, 2217374 m2 mal qoralary men 504467 mal dárilendi. Epıdemııalyq maýsymda KQGQ-ny der kezinde jáne sapaly dıagnostıkalaý úshin Sarysý aýdany Saýdakent aýylyn­­­da jyljymaly dıagnostıkalyq zerthana jetkizilip, Moıynqum obaǵa qarsy kúres stansııasynyń zerthanasy Moıynqum aýdany Moıynqum aýylyna qoıyldy. Sýmen qamtamasyz etýde túıindi máseleleri bar qolaısyz eldi meken turǵyndaryn, ásirese, “shaǵyn qa­lalar” turǵyndaryna sanepıdqyz­met vaksına jasap jáne dári bere otyryp, erekshe jolmen qorǵaıdy. Oblysta jyl saıyn salmonellez, dızenterııaǵa qarsy 10 myńnan asa adamǵa dári beriledi. Ústimizdegi jyly ish súzeginiń qolaısyz 28 eldi mekenderiniń 5865 adamyna sú­zek­ke qarsy, salmonellez, dı­zen­te­rııaǵa qarsy 8449 adamǵa dári berildi. – Tájikstan elinde turǵyndar­­dyń polıomıelıtke shaldyǵýynyń qolaısyz jaǵdaıy oryn aldy. Indettiń syrttan ákelinip taralýyn boldyrmaý úshin oblysta qandaı sharalar júrgizilýde? – Respýblıkanyń barlyq aý­maqtary sııaqty Jambyl oblysyn­da da kóptegen jyldardan beri Dú­nıejúzilik densaýlyq saqtaý uıy­my­nyń barlyq álemde polıomıe­lıtti joıý boıynsha júrgizilip jatqan baǵdarlamasy júzege asyrylýda, nátıjesinde 2002 jyly Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń Eýropalyq bıýrosy Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵynda jabaıy polıovırýs aınalymynyń joq ekeni týraly qorytyndy berdi, sonymen bizdiń elimiz polıomıe­lıt­ten bos aýmaq retinde sertı­fı­kat­taldy. Oblysta jabaıy shtamm sebep bolǵan polıovırýs sońǵy ret 1992 jyly tirkelgen bolatyn. Oblystyń memsanepıdqadaǵalaý jáne densaýlyq saqtaý organdary birikken buıryq shyǵaryp, onda oblysqa polıomıelıttiń syrttan ákelinip jáne taralýyn boldyrmaý boıynsha is-sharalar jospary jasalyp, jumystardy úılestirý boıynsha jedel shtab quramy bekitildi. Memlekettik shekaradaǵy sanı­tarlyq-karantındik pýnktterde baqylaý kúsheıtildi. Onda Tájik­stannan kelgen 15 jasqa deıingi ekpe jasalmaǵan balalarǵa ekpe jasaý úshin aýmaqtyq medısınalyq uıymdardyń mamandarynan quryl­ǵan kóshpeli brıgada táýlik boıy ju­mys istedi. Jambyl aýdany “Aı­sha bıbi”, Merki aýdany “Sypataı batyr”, Qordaı aýdany “Qordaı” SKP-lary arqyly ústimizdegi jyly 200 myńnan asa adam ótse, Tájikstannyń 340 azamaty ótti, olardyń ishindegi 15 jasqa deıingi 8 balaǵa polıomıelıtke qarsy ekpe jasaldy. Bulardan basqa aýrýdy der kezinde anyqtap jáne ınfek­sııany oqshaýlaý úshin oblystyń emdeý uıymdarynyń medısınalyq qyzmetkerleri jyl saıyn uqsas belgileri bar 120 aýrý oblystyń sanıtarlyq-epıdemıologııalyq saraptama ortalyǵynyń vırýsolo­gııa­lyq zerthanasynda polıomıe­lıt­tiń vırýstaryn anyqtaý úshin tek­seriledi. Ústimizdegi jyly 122 aý­rýdan alynǵan materıaldar tek­se­rildi, vırýs anyqtalǵan joq. Oblystyń polıomıelıtke qar­­sy egilýge tıisti barlyq balalaryn, onyń ishinde kóship kelgenderdiń balalaryn ekpemen qamtamasyz etýge zor kóńil bólinedi. Oblysta jyl saıyn polıomıelıtke qarsy 25 myńnan asa balaǵa, onyń ishinde jıi kóshetinderdiń 500 balasyna ekpe jasalady. Qazaqstan Respýblıkasy Den­saý­lyq saqtaý mınıstrligi 2010 jyl­ǵy 6-12 qyrkúıek aralyǵynda 6 jasqa deıingi balalarǵa polıo­mıelıtke qarsy ekpe jasaýdy jos­par­lap otyr. Sondyqtan osy suh­bat arqyly ata-analarǵa aýmaqtyq emhanalarda ótkiziletin osy naýqan kezinde artyq 1 ekpe ala otyryp, óz balalaryńyzdy qorǵańyzdar degim keledi. – Jón eken. Qyzmetterińizdiń basty baǵyttarynyń biri – oblys halqy arasynda sarypqa shaldyǵý­dyń aldyn alý. 2010 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda osy indet boıynsha epıdemıologııalyq jaǵdaı qandaı deńgeıde boldy? – Halyqtyń sarypqa shaldyǵý jáne toptana shaldyǵý (5 jáne odan joǵary) kórsetkishteri tómen­degenine qaramastan, oblystyq sa­rypqa shaldyǵý kórsetkishteri res­pýblıkalyq ortasha kórsetkishten jo­ǵary bolyp tur. Sarypqa shal­­dyǵý Taraz qalasy men aý­dan­dar­dyń barlyq jerlerinde tirkelýde. 1995-2000 jyldar aralyǵyn­da­ǵy sarypqa shaldyǵýdyń kóp jyl­ǵy taldaýy oblysta turaqty bolyp, 2003 jyly joǵary kórsetkishti kórsetken. 2005 jyldan bastap kór­setkish 64,0-den 39,9-ǵa deıin tó­mendep, 2010 jyldyń 6 aıy ishin­de 18,0- ge deıin tómendedi. Adamdardyń sarypqa shaldyǵý kórsetkishi mal basynyń kóbeıip jáne olardyń sarypqa shaldyǵý deńgeıine tikeleı baılanysty. 2003 jyldan beri iri qara 1,7 ese, ýaq mal 1,9 ese ósti. Turǵyndardyń sa­ryp­qa shaldyǵýynyń negizgi sebebi – aýyl sharýashylyǵy maldary­nyń, onyń ishinde qoı-eshkiniń kóbeıýinen bolyp otyr. Turǵyndardyń sarypqa shaldy­ǵýyn turaqtandyryp jáne aldyn alý úshin oblysta asa qaýipti jáne zooantroponozdy ınfeksııalardyń aldyn alý boıynsha is-sharalardyń 2009-2013 jyldarǵa arnalǵan ke­shendi jospary ázirlendi, onda bar­lyq múddeli vedomstvolar men qyz­metter iske tartylǵan. Mal tóldetý naýqany aldynda aýdan, aýyldyq okrýg ákimderine, aýyl sharýashy­lyǵy, densaýlyq saqtaý, oqý, ishki ister basqarmalarynyń bastyqtary men sharýa qojalyqtarynyń bas­shylaryna jáne basqa da múddeli ve­domstvolar men qyzmetterdiń bas­shylaryna aqparattar, hattar, sanıtarlyq uıǵarymdar jiberildi. Aýyrǵan maldy tirkeý, aktileý, joıý jáne materıaldyq ótemaqy berý merzimi birtalaı qysqardy, biraq áli de osylardy oryndaýǵa 5 kúnnen 15 kúnge deıin ýaqyt ketedi. Oblys aımaqtarynda qasaphana, mal eti men shıkizatyn óńdeý seh­tary, mal qorymdary jetkiliksiz. – Keden odaǵyna kiretin aý­maqtaǵy ónimderge sanıtarlyq-epı­demıologııalyq baqylaý jasaýdyń biryńǵaı tártibin retteıtin sanı­tar­lyq sharalar týraly kelisimi ázir­lenip, bekitildi. Osy qujatta qa­rastyrylǵan is-sharalardy jú­zege asy­rý boıynsha oblystyń mem­le­ket­tik sanıtarlyq-epıde­mıo­logııalyq organdary qandaı ju­mys­tar atqarýda? – Oblystyń memsanepıdqa­da­ǵalaý organdary Kedendik odaqtyń sanıtarlyq sharalar jónindegi kelisiminde qarastyrylǵan is-sha­ralardy oryndaýdy bastady. Sa­nıtarlyq-karantındik pýnktterdiń mamandary daıyndyqtan ótti, bar­lyq ótkizý pýnktterinde qyzmettiń quzyryna kiretin júkterdi baqylaý qamtamasyz etilgen turǵyndar, sha­rýa­shylyq etýshi sýbektiler, bız­nes birlestikterine Keden odaǵy­nyń sanıtarlyq sharalar jónindegi qabyldaǵan normatıvtik quqyqtyq aktileri, ónimderdiń (taýarlardyń) qaýipsizdigin rastaıtyn ruqsat berý qujattaryn resimdeý qajettigi týraly máseleler boıynsha nasıhat jumystarynyń barlyq ádisteri men quraldaryn paıdalana oty­ryp, túsinikteme jumystary júr­gizilýde. Barlyq is-sharalardy she­kara, keden qyzmetteri men basqa da baqylaýshy organdar júrgizip jatyr jáne odan ári júrgizedi. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Kósemáli SÁTTIBAIULY. Jambyl oblysy.