Bul ómirge jolaýshymyz bárimiz

Tirshilikte ómirdiń qyzyq kún­derin baǵalaı bilmeıtinimiz ókinish­ti-aq. Jalpy adamzat balasynyń barǵa qanaǵat tutatyn sátteri sırek pe dep oılaımyn. Tańnyń atysy, kún­niń batysy shyr kóbelek aına­lyp júrip, ómirdiń altynǵa balaǵan kúnderiniń tarıhqa ketip jatqanyn baıqamaı qalamyz. Baıaǵyda ata-babamyz kúnim ótip barady dep kú­ńi­rense, al qazirgi ýaqyttyń adam­dary aıdyń basy qashan bolady, aıaǵy qashan bolady, keler jyl jyldam kelse eken, zeınetaqymyz ósip, jalaqymyz kóbeıse eken, ma­lymyz semirip, eginimiz ósse eken degen qym-qıǵash tirshiliktiń so­ńyn­da júrip, qalaı kúnniń eńkeıip qalǵanyn baıqamaı da qalady. Iá, ómir degen adamzat balasyna be­ril­gen kesikti bir merzim ekenine tereń boılap, oılana bermeımiz. Myna ómir, jaryq kún bizge berilgen máń­gi syılyqtaı, densaýlyqty máńgi tozbaıtyndaı kóretinimiz qupııa emes. Iá, adamzat balasynyń arma­ny, ómiriniń sońǵy kúnine sheıin taýsylmaıtyn shyǵar. Jaratylys qansha ǵumyr berse, sonshalyqty arman-qııal pendeniń kógildir kóginde qus bolyp sharyqtap ushyp júretini sharttylyq pa deımin. Sońǵy jıyrma jyl boıy baılyq pen barlyqqa qol jetkizgen talaı adamdardyń ózgerip, keýdelerine nan pisip ketkenin kórdim. Jalpy baılyqtyń adamdy esirtip jibe­retin qasıeti bar-aý. Baıaǵyda bir han ómir súripti. Ol han óte ádi­letti, halqyna jaıly bolypty. Osy hannyń shashyn bir sheber shashtaraz aı saıyn taqyrlap alyp turady eken. Hannyń shashyn ótkir ustarasymen alǵan saıyn álgi shash­taraz “Halqyna jaqsylyǵyn aıama­ǵan hannyń aqyldy basynan aına­laıyn, jolyńa qurban bolaıyn” dep tebirenip, aınalyp-tolǵanady eken. Kúnderdiń kúninde hannyń shashyn alǵan sheber aıaq astynan ózgerip, “Basyńdy birjolata kesip tastaıyn ba?” dep kijine bergen kórinedi. Aqyldy han oılanyp-oılanyp nókerlerin shaqyryp al­yp, shashtaraz turǵan jerdi belýar­dan qazdyrǵan kórinedi. Bir qy­zy­ǵy, sol jerden at basyndaı altyn shyǵypty. Baıqus shashtarazdy sol altynnyń býy az ýaqyt bolsyn esirtip jibergen eken. Bul neni meń­zeıdi? Bul baılyq pen baqytty alyp júrý úshin de mol aqyl, adam­gershilik, aıryqsha zerde, salmaqty minez-qulyq kerektigin kórsetedi. Kóp jaǵdaıda baılyqty ıemen­dengen adamnyń bılikke degen qu­marlyǵy oıanyp, kókseı bastaıdy. Aqyldy adamnyń qolyndaǵy bılik halqyna qyzmet etse, taıaz oıly adamnyń qolyndaǵy bıligi ózine, aınalasyndaǵy janashyr topqa qyz­met jasap, ádiletsizdikke jol bere­tinin kózimiz kórdi. Osyndaı bir to­ǵyshar adam qolyndaǵy bıligin paı­dalanyp, óziniń aýylyndaǵy barlyq júrgizýshilerdiń kýáligin ál­deqandaı synyq pen syltaý taýyp, sypyryp alǵanda bir ashynǵan ji­gittiń nalasy ǵumyr boıy jadymda qalypty... – Qolyndaǵy bıliktiń qury­ǵyn aýyldastarynan ósh alýǵa paı­dalanǵan sol jigittiń adymy uza­ma­dy, kóp keshikpeı maıly shelpek qyz­metinen aıyryldy. Jer betin­degi eń qysqa ǵumyr adamzat en­shi­sinde eken, odan abyroıyn joǵalt­paı súrip ótý tek qana jaqsy adam­dardyń ǵana qolynan keleri anyq. Dúnıe júzin jaýlaǵan qolbasshy Alek­­sandr Makedonskıı óleriniń al­dynda mynandaı ósıet aıtqan eken. “Men ólemin, ólgennen keıin ta­byttyń eki búıirin tesip, qolda­rym­dy shyǵaryńdar, men dúnıe jú­zin jaýlap alsam da o dúnıege esh­teńe alyp ketpegenimdi myna jurt kór­sin” degen eken. Bilgen adamǵa bul ańyzdyń da aıtar taǵylymy mol. Jaratýshyny umytyp, qııanat­pen mal jıǵan adamdardyń ómiriniń sońy qara túnek bolatynyn da kórdik. Esterińizde me, adamdy adam bilip bolmaıtyn sonaý toqsanynshy jyldardyń basyndaǵy dúrbeleńde qaıdan shyqqany belgisiz, jeńil tabys kózin izdegen basbuzarlardyń paıda bolǵany. Sonyń bireýin men de syrtynan bilýshi edim, álimjet­ti­k qylyp, ózgeniń aqshasyn tar­typ alyp, joldan kelgen jeńil baılyqtyń býyna mas bolyp, eldiń malyn urlap, baıyǵan ol betine qarap, sóz qaıtarǵan jas jigittiń qanyn moınyna júkteýge sheıin bardy. Al sońyna shyraq alyp tús­ken ishki ister bóliminiń tergeýshi­le­ri keıinnen álgi jigitti “sútten aq, sýdan taza etip” bosatyp jiber­gen. Ol tipti masaırap ketti, ońaı olja, baılyqtyń býy qoısyn ba, kelsin-kelmesin aqańnyń kúshimen shaıqap júrip, bir jas qyzdy zor­lap, kóz jasyna qalǵan edi. Qor­qytqan ba, qyzdyń úıi ol jigitke qylmysty is ashtyrýǵa batyldary barmady. Biraq, qyz anasynyń sol bir taırańdaǵan jigitke aıtqan qar­ǵysyn estip, tóbe shashym shy­my­r­laǵan. Rasynda kóp uzamady, álgi bas­buzar jigit qara jolda kele ja­typ, mashınasymen apatqa ushyrap, qaıtys boldy... Jalpy bir uqqanym, adamnyń jaq­sy aty da, jaman aty da jat­paı­dy eken. Ol aýyzdan aýyzǵa kó­ship, dala kezip kete beredi eken. Ne­ǵurlym jaqsylyq adamdarǵa kóp jasasań, alǵysty kóp alsań, soǵur­lym jolyń bolyp, janyńa bir jaıdary tynyshtyq keletini anyq. Qara nıetti, qııanat jasaǵan adam­dar­dyń qalaı tynysh uıyqtaıty­ny­na tańym bar. Myna ómirde qonaq ekenimizdi olar nege bilmeıdi?! Adam degen atymyzǵa isimiz saı bolýy kerek ekenin, musylman ekenimizdi bir sát te umytpaý qajettigin, qo­lyńnan kelse aldyńa alaqan jaıyp kelgen muqtaj janǵa kómegińdi aıa­maý kerektigin, ómir degen kerýen­niń jolaýshylary bilip júrse, artyq bolmas. Baılyq ta, qyzmet te adamǵa joldas bolmaıdy. Onyń bar­lyǵy qoldyń kiri dep san ǵasyr buryn ata-babamyz aıtyp ketken. Sondyqtan da maqtanysh úshin mal jıyp nemese túngi oıyn-saýyq otaý­yn­da turmys deńgeıi tómen otbasy jyl on eki aı kúneltetin aqshany laqtyryp júre beretin qaltaly jigitterge aıtpaǵym, jan-jaqtaryńa qarap, oılanyńdarshy, eki kózi jáýdirep ishse tamaqqa, kıse kıimge jarymaı júrgen qansha qandastaryń bar ekenin bilińdershi degim keledi. Ústimizdegi jyly baspasóz be­tin­de IýNISEF uıymy elimizde ar­naıy zertteýler júrgizip, qo­ry­tyndysy boıynsha 45,2 paıyz ba­lalar óte kedeı otbasynan ekenin anyqtady.Olardyń oqyp,bilim alýyna kim kómektese alady? Árı­ne, mıllıoner qaltaly baı jigit­ter. Bizdiń elde mıllıonerler joq dep kim aıtty. Bar, biraq solar kómekke zárý, kedeı adamdardyń bar ekenin bile me? О́zi baı adam joq adamnyń muńyn túsinip kór­geni abzal. Muqtaj adamdarǵa qan­sha jaqsylyq jasasań, son­sha­lyqty jaqsylyq aldyńnan shyǵa­ry ómir­de dáleldengen. Taǵy bir aıt­paǵym, kedeı-kepshiktiń alǵy­sy, Allataǵa­lanyń batasymen teń degen sóz bar. Kásipkerlikpen aı­na­lysa­tyn bir jigittiń sharýasy júr­meı dińkelegen kúnderinde al­dyna balasy qatty aýyryp jat­qan jesir áıel jylap kelip, kó­mek suraıdy. О́zi qatty qysylyp júrse de óreli jigit jany ashyp, qaltasyndaǵy baryn beredi. Tipti ony keıingi qarbalas kúnderi umytyp ta ketipti. – Senseńiz, sol kúnnen bastap, sharýam alǵa dóńgelenip júrip ketti. Jany qınalyp-qysylyp kelgen álgi áıeldiń rızashylyq kóńiliniń sharapaty maǵan tıgen sııaqty. Sol kezden bastap, qınalǵan adamdarǵa qolushyn berip turýdy ádetime aınaldyrdym. Eger de beretin esh­kimdi kezdestire almasam, meshitke aparyp beremin. Áıteýir qaıyr-sadaqa bergim kelip turady, – deıdi álgi jigit aǵynan jarylyp. О́mir adamǵa bir ret qana beri­ledi. Máńgilik ómir joq, óz ómiriń­niń ár bir ótken kúnine taldaý ja­sap, atqarǵan isińe baǵa berip jú­r­seń, qandaı jaǵdaı bolmasyn qııa­natqa barmasań, baılyǵyńdy eseleý jolynda eldiń ala jibin atta­masań, keshke jaqyn basyń jas­­tyqqa tı­gende jaman tús kórmeı, uıqyń ty­nysh bolsa, urpaǵyń ósip-ónip, kógeretinine, ómiriń abyroıly bo­lyp, uzaq ómir súretinińe kepildik bar. О́mir dýman, dúnıe jalǵan de­gen uǵym da shyndyqqa saıady. Bar­ly­ǵy­myz da ómir kerýeniniń jolaý­shy­sy ekenimizdi, jaryq dúnıeniń de ólsheýli ekenin bir sát te esten shyǵarmaıyq. Nurıla BEKTEMIROVA. Almaty oblysy.