Kásip bolmaı – násip bolmas nemese kásibı bilim qaıtsek damıdy?

Tamyz máslıhaty qarsańynda Jer-jahannyń túkpir-túkpirinen mamandar almasý úshin olardy bir júıemen biliktilikten ótkizýdi kózdep otyrǵan álemdik qaýymdas­tyq­tyń ortaq maqsaty bizdiń elimizdegi tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý júıesin qaıtadan qarastyrýymyzǵa túrtki bolady. Atalmysh sa­la­da aqsap jatqan tusymyz ká­sibı bilim berýdi stan­dart­taý máselesi, biliktilik talap­taryn qalyptastyrý shara­la­ry jáne kásibı daıarlyqty baǵalaý ekeni jasyryn emes. Ortalyqtandyrylǵan bilim berý júıesi qalyptasqan bar­lyq elderdegi sııaqty, Qa­zaqstanda da jalpy bilim men kásibı bilim baǵdarlamalary Biryńǵaı tarıftik-biliktilik anyqtamalyǵy arqyly quras­ty­rylatyn memlekettik stan­darttar boıynsha júrgizilip kelgen. Qazirgi kezde kásibı bilim berýdi standarttaýdyń negizgi keleńsizdikteri osy normatıvtik qujattyń eskir­gen­diginen de oryn alyp jatyr. Máselen, elimizge ın­vestısııa quıyp, túrli eko­nomıka sektorlaryn damy­týǵa atsalysyp otyrǵan shet­eldik kompanııalardyń kásibı standarttary elimizdegi stan­darttarǵa saı kelmeı, kópte­gen jaǵdaılarda quqyqtyq máseleler týyndaıtyny ja­sy­ryn emes. Atap aıtar bol­saq, damyǵan elderde buryn­nan bar mamandyqtar qazaq­stan­dyq ólshemderge áli en­gi­zilgen joq. Iа bolmasa, sol elderdegi sııaqty ár maman­nyń sanasyna “ómir boıy bi­lim alý” degen uǵymdy syna­laı qaǵyp, ony óz biliktiligin únemi jetildirip otyratyndaı etip tárbıeleý bizde áli qolǵa alynǵan joq. Osynyń ózi eli­mizde qalyptasqan bilim júıesin damyta túsý kerek­tigin kórsetedi. Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýdi damytýdyń 2008-2012 jyldarǵa arnalǵan baǵ­darlamasyn tıimdi túrde jú­zege asyrý úshin Bilim jáne ǵylym mınıstrligi kóptegen sharalar atqaryp jatyr. Sonyń biri Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń “Respýblı­ka­lyq tehnıkalyq jáne ká­sip­tik bilim berýdi damytýdyń jáne biliktilikti berýdiń ǵy­lymı-ádistemelik ortalyǵy” sharýashylyq júrgizý quqy­ǵyn­daǵy respýblıkalyq mem­lekettik kásiporynnyń (RǴÁO) qurylýy bolyp ta­bylady. Kásiporynnyń ne­gizgi maqsaty TjKB júıesinde ǵylymı ádistemelik jumys­tar­men aınalysyp, oqý oryn­darynan nemese óz be­tinshe belgili bir mamandyqty meńgerip shyqqan tehnıkalyq jáne qyzmet kórsetý sala­la­rynyń mamandaryna bilik­ti­lik berip, kásibı daıyndyǵyn táýelsiz baǵalaý júıesin qa­lyptastyrý bolyp tabylady. Ortalyq osy maqsatta shet­eldermen baılanys ja­sap, olarmen áriptestik qa­rym-qatynastar ornatty. Má­selen, Eýropalyq komıs­sııa, Bilim berý jáne bilik­ti­lik­ti arttyrý ortalyǵy (RKK, Norvegııa), Germa­nııa­nyń Tehnıkalyq yntymaq­tastyq jónindegi qoǵamy (GTZ), InVent (Germanııa), Brıtan keńesi sııaqty ozyq halyqaralyq uıymdarmen qoıan-qoltyq aralasyp, baǵ­darlamany tabysty iske asy­rý úshin mańyzdy jobalar jol­ǵa qoıylýda. Búginge deıin tehnıkalyq jáne qyz­met kórsetý eńbeginiń kadr­laryn daıarlaý týraly Uly­brıtanııa kolledji men res­pýblıka TjKB oqý oryn­da­rynyń arasynda 24 kelisimge qol qoıylǵan. Olardyń bar­lyǵy elimizdegi kásiptik jáne tehnıkalyq bilim alýshy­lar­dyń halyqaralyq standart­tarǵa tezirek beıimdelip, bá­sekelestikke barynsha qabi­let­ti bolýyn, biliktilik deń­geıin sheteldik áriptesterimen terezesi teń bolatyndaı dáre­jede kótere bilýin qam­ta­ma­syz etý maqsatyn kózdegen. “Atameken” odaǵy” Ult­tyq ekonomıkalyq palatasy” zańdy tulǵalar birlestigi de elimizdegi jumys berýshi­lerdiń úlken odaǵyn quryp otyr. RǴÁO pen “Atameken” odaǵynyń” áriptestigi Eńbek jáne halyqty áleýmettik qor­ǵaý, Bilim jáne ǵylym mı­nıstrlikteri men “Atame­ken” odaǵy” Ulttyq ekono­mıkalyq palatasy” ZTB úshtiginiń arasyndaǵy ulttyq paktige negizdelgen. Osy berik baılanystyń arqasynda tehnıkalyq jáne kásibı bilim berýdi damytýǵa arnalǵan baǵdarlama bir qadam alǵa basyp, RǴÁO sharýashylyǵyn qoldaýǵa arnalǵan jumys toby quryldy. Búgingi tańda Qazaqstanda jumys istep turǵan kásibı daıyndyq deńgeıin táýelsiz baǵalaý men kadrlardy sertı­fıkattaý júıesi tehnıkalyq jáne kásibı bilim sapasyn kóteretin ınstıtýsıonaldy mehanızm retinde qurylǵan bolatyn. Bul júıeniń basty maqsaty – arnaýly pánder boıynsha beriletin oqý baǵ­darlamalarynyń meńgerilý dárejesin anyqtap, eńbek rynogynyń túrli suranysta­ryn zerttep otyrý. Memle­ket­tiń jańa standarttaryn, tıptik baǵdarlamalaryn, mem­lekettik biliktilik sanat­taryn qalyptastyryp, iske asyrý RǴÁO moınyna júk­tel­gen. Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda Elbasy osy salaǵa basty nazar aýdarý kerek ekenin atap ótkeni ózi­mizge málim desem, soǵan baı­lanysty jumystar atqary­lyp, kásibı standarttardyń alǵashqy jobalary jasalyp ta úlgerdi. Máselen, “Qaz­Munaı­Gaz” Ulttyq kompa­nııa­sy, “KazEnerdjı” kom­pa­nııalary ózderiniń kásibı standarttaryn jasap, mı­nıstr­likke tapsyrdy. Olar qa­byldansa, elimizdegi alǵash­qy álemdik talaptarǵa saı ká­sibı standart bolyp qa­lyp­taspaq. Elbasy aıtyp otyrǵan tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý ulttyq biliktilik júıesinen (UBJ) quralady. Onyń ishine ulttyq biliktilik sheńberi enedi. Bul shetel­derde bilim berý deńgeıi degen uǵymdy bildiredi. Al bizdiń elde ár júıede ár túrli, kim qa­laı ataǵysy kelse solaı ataı­dy. Mysaly, bizde ju­mys­shylardy razrıadtarǵa bóledi, kolledj bitirýshilerin tehnıkter, al ınstıtýt bi­tirýshilerdi bakalavr, ınje­ner deıdi. Keıde ózimiz de shata­syp qalamyz. Injener razrıadtyń ne ekenin bilmeıdi, tehnıkter bakalavr degendi túsinbeıdi. Mine, bizdiń min­detimiz osy keleńsizdikti joı­yp, barlyq júıelerdi biriz­di­lik­ke túsirip, ulttyq bilik­tilik sheńberin qurý. Iаǵnı, razrıad, tehnık, ınjener sııaqty birtektes biliktilerdi bir deńgeıge toptastyrý. Ger­manııa, Shotlandııa, Ulybrı­tanııa jáne basqa da kóptegen elderde bul júıe burynnan qoldanylyp keledi. Ulttyq biliktilik júıe­siniń taǵy bir elementi kásibı standart. Qarapaıym tilmen aıtsaq, kez kelgen maman ne bilýi kerek, ne isteı alýy ke­rek degen máseleni rettes­ti­redi. Buryn, mysaly, burǵy­laý mamanyn alar bolsaq, aldymen oǵan ne bilýi kerek degen talap qoıylatyn, sodan keıin baryp, sol bilimi arqyly ne isteý kerektigi belgilenetin. Al kásibı standart boıynsha, aldymen ne isteı alady de­genge basty nazar aýdary­la­dy, sodan keıin ǵana sol bi­le­tin jumysyn atqarýy úshin neni oqyp úırenýi qajet degen tapsyrmaǵa kezek beriledi. Úshinshi kezekte sertı­fı­kattaý júıesin aıtýymyz qajet. Iаǵnı, kez kelgen bilim berý mekemesin tekserip oty­ratyn táýelsiz baǵalaý orta­lyqtary bolýy tıis. Taratyp aıtsaq, bul elementtiń de kóp­tegen artyqshylaqtary bar. Máselen, táýelsiz baǵa­laý ortalyqtary tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý mekemeleriniń túlekterin arnaıy biliktilik synaǵynan ótkizip, sertıfıkat beredi. Osynyń nátıjesinde atal­mysh bilim berý ortalyǵynyń deńgeıi anyqtalady. Bul – bir. Ekinshiden, qolyna sertıfıkat ustaǵan maman ser­tıfıkatsyz mamanǵa básekelestik týǵyza alady. Jumys berýshi qolynda qu­jaty bar, arnaıy biliktilik synaǵynan ótken mamandy jumysqa qabyldaýǵa tyrysa­dy. Sol áreketi arqyly jumys ónimdiligin arttyryp, el ekonomıkasynyń alǵa jyljýyna septigin tıgizedi. Ulttyq biliktilik júıesi­niń tórtinshi elementi – áleý­mettik seriktestik. Bul sala bilim berý ortalyqtary men jumyspen qamtý orta­lyqtarynyń ózara qarym-qatynasy negizinde qurylady. Belgili bir mamandyqty meń­gerip, sertıfıkatyn qolyna ustap shyqqan azamat erteńgi kúni sol mamandyǵy boıyn­sha jumysqa ornalasýy qa­jet. Mine, osy tusta áleý­mettik seriktestiktiń atqarar róli anyqtalady. Qoryta kelgende, osy tórt element bir-birimen tyǵyz baılanysta iske asyrylmasa, ulttyq biliktilik júıesi de jaramsyz kúıinde qala bermek. Degen­men, budan atalmysh júıe birden qoldanysqa enedi eken degen oı týmasa kerek. Joǵa­ryda biz atap ketken mem­le­ketter mundaı júıege qol jetkizý úshin ondaǵan jyl­da­ryn sarp etkenin de esten shyǵarmaýymyz qajet. Búgingi kúnde Qazaqstan Respýblı­kasynyń “Bilim týraly” Zańy men Tehnıkalyq jáne ká­siptik bilim berý baǵdar­lamasynyń negizinde ulttyq biliktilik sheńberi men kásibı standarttar júıesi birtindep jasalyp jatyr. Al áleý­mettik seriktestik pen ser­tıfıkattaý júıesi osy ekeýiniń negizinde qurylady. Bizdiń ortalyqtyń eli­mizdiń barlyq oblystarynda fılıaldary qyzmet etedi. Olardyń barlyǵy memleket­tiń bastamasymen qolǵa alyn­ǵan tehnıkalyq jáne ká­siptik bilim berý salasyn­daǵy is-sharalarǵa mindetti túrde atsalysyp otyrady. Respýblıkada 882 tehnıkalyq jáne kásiptik bilim beretin lıseı men kolledj bar. Olarda 609 myńnan astam adam bilim alady. Osylarmen júıeli túrde saýatty jumys júrgize bilsek, keleshekte úlken kúshke aınalary sózsiz. О́ıtkeni, tehnıkalyq jáne ká­siptik bilim berý baǵdarla­masy qazirdiń ózinde úlken jetistikterge jetip, óziniń ómirsheńdigin dáleldep úlger­di. Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýdi jańǵyrtýdyń strategııalyq basymdyǵy  res­pýblıkanyń bilim berý júıesin damytýdyń 2020 jylǵa deıingi uzaq merzimdi baǵdarlamasynda odan ári damytylatyn bolady. Tutas­taı alǵanda, atalmysh júıe IýNESKO-nyń nazaryn aýdaryp, Birikken Ulttar Uıymy Deklarasııasynyń sheshimimen myńjyldyqty damytý maqsatyndaǵy baǵdar­lamalar qataryna jatqy­zyldy. Baqyt ERJANOV, Respýblıkalyq tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýdi damytýdyń jáne biliktilikti berýdiń ǵylymı-ádistemelik ortalyǵynyń  bas dırektory.