Qazaq tilin oqytý jaıy qaıtse jaqsarady?

Til baǵdarlamasy jobasyn talqylaımyz Sońǵy ýaqyttaǵy sony serpilisti is-sharalar týǵan tilimizdiń tolǵaǵyn toqyraýdan alyp shyǵatyndaı berik senim uıalatýda. Sonyń bir úlken aıǵaǵy halyq talqysyna “Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy” jobasynyń usynylýy bolyp otyr. Jurtshylyqty júrekjardy oılarǵa jetelep, kópshiliktiń quptaýyna ıe bolyp jatqan osynaý syndarly qadamdy qýanyshpen qarsy alǵandardyń biri T.Rysqulov atyndaǵy Qazaq ekonomıkalyq ýnıversıtetiniń professory Ahmet MUsa desek, esh qatelespeımiz. Sebebi, bul kisi memlekettik til saıasatyn júzege asyrýmen, qazaq tilin joǵary oqý ornynda oqytýmen táýelsizdik jyldarynyń óne boıynda naqty aınalysyp keledi. Sondyqtan, memlekettik til mártebesin kótere túsýge asa múddeli, til úshin tabandy kúrestiń alǵy shebinde, ystyǵyna kúıip, sýyǵyna tońǵan, osy rette mol tájirıbe jınaqtaǵan bilikti mamannyń oı-pikirleri, buǵan deıingi jumysynyń taǵylymdary baǵdarlamany talqylaý barysynda da baǵaly bolar dep bezbendedik. – Elimiz egemendik alǵannan beri memlekettik til týraly aı­ty­lyp-jazylyp júrgen pikir­ler­di jınaqtasaq, talaı tom­dar­dyń shańyn qaǵar edik,– dep bas­tady áńgimesin Ahmet Os­pan­uly. – Jınalys, konferen­sııa­lar da az bolǵan joq. Al Par­la­ment qaraýyna usynylar naq osy baǵdarlama bizdińshe, keıingi 20 jyl boıǵy qazaq tili, onyń bolashaǵy týraly til bezeýdi qoı­yp, naqty iske kirisýge sha­qyrady. Jobada jón aıtylǵan tujyrymdardyń biri Qa­zaq­stan­nyń barsha azamattarynyń mem­lekettik tildi meńgerý júıesin qurý jónindegi jumysty uıym­das­tyrýdyń kózdelýi der edik. Atalmysh júıe boıynsha mem­le­kettik tildi meńgerý men oqy­tý­dyń biryńǵaı standarttary ázir­lenip, bekitilýi, sonan keıin olar­dyń bilim berý júıesiniń barlyq deńgeıine – mektepke deıingi meke­melerge, mektepterge, joǵary oqý oryndaryna engiziletin bolýy óte mańyzdy. Biz óz stýdent­terimizge qazaq tilin úıretýde jıyrma jyl boıy osyndaı biryńǵaı standarttardyń joq bolýynan zardap shegip keldik emes pe. Son­dyq­tan da til úıretý, ásirese, joǵary oqý oryn­darynda orys tildi otandastarymyzǵa qazaq ti­lin oqytý-úıretý problemalaryn sheshý jó­ninde Tilder zańy dúnıege kelgennen beri eń­bek­tenip júrgenderdiń qatarynan bolǵan­dyqtan, bas gazettiń úndeýine ún qospaı otyra almadyq. – Olaı bolsa, qazirgi T.Rysqulov atyn­daǵy Qazaq ekonomıkalyq ýnıversı­tetiniń ózińiz kóp jyl basqarǵan, búginde qur­metti professory bolyp otyrǵan “Qa­zaq jáne orys tilderi” kafedrasynyń osy oraıdaǵy is-tájirıbesinen baıan ete otyrsańyz. – О́zderińizge málim, 1986 jylǵy jel­toq­san­daǵy jastar qozǵalysynan keıin, 3 aı ótpeı-aq 1987 jyldyń 5 naýryzynda bir kúnde qatarynan eki qaýly shyqty. Olar Mınıstrler Kabınetiniń “Qazaq tilin úıretý-oqytýdy jaq­sartý” jáne “Orys tilin oqytý-úıretýdi jaq­sar­tý” atty qaýlylary edi. Osydan bastap til­shi­­lerge kún ońynan týyp, olar 1921 jyl­ǵy “Til zańyn” qaıta týdyrý máselesin qoıa bas­tady. Aqyry 1989 jyly ol “Til zańy” bolyp dúnıege keldi. Onyń tóńi­re­ginde talaı aıtys-tartystar bolyp jat­ty. Biraq bir nárse anyq edi. Ol qazaq ti­lin jandandyryp, ony orys tildi otan­das­tarǵa, tipti qazaqtardyń ózderine oqy­tý-úıretýdiń ýaqyty týdy, sony qolǵa alý kerek degen tujyrym bolatyn. Bizdiń kafedra, mine, osy dúrbeleń tol­qyn­men 1990 jyldyń naýryz aıynda búkil Qazaq­standaǵy joǵary mektep­ter­den buryn (árıne, fılfaktar emes) dú­nıege kelgen bolatyn. Ka­fedra quryldy. Biraq o basta biz neden bas­tarymyzdy bilmeı dal boldyq. О́ıtkeni, qazaq ti­lin joǵary mektepterdiń orys tildi stý­dent­terine úıretý ádistemesi joq bolyp shyq­ty. Oqýlyq atymen joq. Baǵdarlama degendi el estimegen. Mınıstrlikke bar­dyq, basqa oqý oryndarymen habar­lastyq, tappadyq. – Sodan bul tyǵyryqtan qalaı shyq­ty­ńyzdar? – Aınalyp kelgende, ózimiz izdenip, ózimiz baǵdarlama oılastyrý kerek boldy. Súıen­geni­miz – shet tilin oqytý-úıretý, orys tilin orys emes­terge úıretý ádisteri. О́ıtkeni, bular baıa­ǵy­dan qalyptasqan, talaı jylǵy tarıhy bar ádistemeler ǵoı. Sóıtip, álgi aıtylǵan ádis­terdi arqaý etip, ózimizdiń alǵashqy baǵdarla­ma­myzdy jasadyq. Bizdiń oqytý-úıretý nysan­dary­myz kúndizgi jáne syrttaı oqıtyn stý­dentter bolǵan soń, olardyń árqaı­sy­syna bó­lek-bólek baǵdarlama jasaldy. Biraq bul kezde búkil Qazaqstan boıynsha til úıretý máselesi úlken daǵdarysqa ushy­rap, bizdiń alǵashqy ja­saǵan baǵdar­lamamyz keminde 20 ret ózgertildi. Tilder zańy 1995 jyly qaıta qabyldandy. Aq­tań­daqtar tarıhta óz oryndaryn ala bas­tady. Naryqtyq ekonomıka jáne oǵan baı­­lanysty jańa ataýlar, termınder paı­da boldy. Ol az bolsa, bizdiń sol kezde aka­demııa atalǵan me­kemede til úıretýdi neshe jylǵa sozýymyz kerek deıtin máse­le týyp, áýeli kúndizgilerdi eki jyl, tipti 4 jyl oqytatyn boldyq. Baǵ­dar­lama­myzdy jedel ózgertip otyrdyq. 1999 jyly “Qazaq tiliniń tıptik baǵdarla­ma­syn” jasap, onymyz búkil eldiń oqý oryn­daryna taralyp, kádege asty. Bilim mınıstrligi ondaı baǵdarlamany tek 2002 jyly ǵana dúnıege ákeldi. Kafedra jo­ǵary oqý oryndarynyń orys bólimshe­le­rinde arnalǵan alǵashqy “Qazaq tili” oqýlyqtaryn, oqý quraldaryn jarııalady. Olar da búkil respýblıkadaǵy oqý oryn­daryna tarady. Ásirese, ekonomıka mamandaryn daıar­laıtyn ınstıtýttarǵa, kolledjder men lıseı­lerge arnalǵan oqýlyqtarymyz osy kúnge deıin suranysqa ıe. Osy jyldary kredıttik tehnologııa deıtin úrdis paıda bolyp, aqyry osy tehnologııa boıynsha, memlekettik standartqa saı qazaq til­in oqytý-úıretý merzimi bir jylǵa kelip ti­reldi. Al sonda orys tildi stýdentterdi bir jyl oqytyp-úıretkendegi nátıjesin surasańyzdar, jaǵymdy jaýap bere almasymyz haq. – Bul dalaǵa ketken eńbek, qumǵa sińgen qa­ra­jat emes pe. Nege olaı boldy? – Bunyń sebebi kóp. Birinshiden, alǵashqyda 3-4 jyl oqytyp-úıretkende ájeptáýir nátıje kórgen bolatynbyz. Ol jyldary bizde bitirgen maman­dar qazir úlken-úlken qyzmet­terde júr. Ekinshiden, sonaý 1998 jyldyń 5 qazanynda Elbasy Jarlyǵymen bekitip bergen “Tilderdi qoldaný men damy­tý­dyń memlekettik baǵdarlama­syn­da” “Joǵary jáne orta ar­naý­ly oqý oryn­da­rynyń orys bólim­derinde qazaq tilin oqy­týǵa arnalǵan sa­ǵattar sanyn kóbeı­tý...” delinse (24-bap), qa­zirgi tańda buǵan ár oqý orny ártúrli qaraıdy. Mysaly, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi 2002 jyly bekitip bergen “tıptik baǵdarlamada” qazaq tiline 270 saǵat, ıaǵnı 6 kredıt berilgen. Biraq mınıstrlik 5 kredıtti ózderi berip, qalǵanyn berý-bermeýdi oqý orny basshylyǵynyń quzyryna qaldyrypty. Osyndaı bosańdyqtan keıbir joǵary oqý oryndarynda 270 saǵatty 120 saǵatqa deıin qysqartyp, 6 kredıtke “raz­mazat” etip júr. Ádeıi orysshalap otyrmyn. Qysqasy, “qoı da túgel, qasqyr da toq”. Úshinshiden, alǵashqy jyldar stýdent­teri men qazirgilerdi salystyrýǵa kel­meıdi. Alǵash­qylardyń mektepten alyp kelgen bilimderi molyraq, til úırenýge degen qushtarlyqtary artyǵyraq bolatyn. Qazirgi stýdentterdiń psı­hologııasy múlde basqa: oqydym-úırendim-tap­syrdym-qutyldym, mine, olardyń qaǵıdalary. Endigi jerde birinshi kýrsta 270 saǵatpen bir jyl oqytqan kúnniń ózinde, qalǵan úsh jylda olardyń leksıkasynda qazaq tilinen úsh sóz qalmaıdy. Olar baıaǵy ózderiniń orys tildi ortasyna barady da, qazaq tilin umytady... Sondyqtan da Elbasymyz N.Á.Nazar­baev­tyń tikeleı tapsyrmasymen jasalǵan jańa Til baǵdarlamasyndaǵy “Joǵary oqý oryndarynda qazaq tilin pán retinde oqytýdyń júıesin je­tildirý. Osy maqsatta tıisti salalar boıynsha jáne mamandyqtarǵa qaraı beıimdelgen tıimdi oqý baǵdarlamalary, oqýlyqtar men oqý qural­dary, basqa da kómekshi quraldarǵa degen qa­jet­tilikter tolyq ótelýi tıis. Eń bastysy, er­teńgi mamandardyń til úırenýi bos sholastıkaǵa aınalmaı, joǵary oqý ornyn bitirgen árbir jastyń memlekettik tildi erkin bilip shyǵýyna tolyq múmkindik týǵyzý” delingen tujyrymdy qýana qoldadyq. – Ahmet Ospanuly, osy isti tikeleı atqaryp júrgen maman retinde aıtyńyzshy, bul baǵyttyń tolyq oryndalýyna ne qajet, neni eskergen jón? Osy saýalǵa jaýap izdep kórińizshi? – О́tken 20 jylda jınaǵan tabys-táji­rı­bemizdi eskere otyryp, mynadaı qorytyndyǵa keldik. Orys tildi stýdentterdi bir jyl qansha sa­ǵatpen bolsa da qazaq tiline úıretip-oqyt­qannyń berer paıdasy shamaly. Sondyqtan olardy tórt jyl boıy baptaý qajet. Tórtinshi kýrsta memlekettik emtıhanda olardyń bilimin baǵalaǵan abzal. Ne bolmasa sońǵy 3-4 kýrs­tarda oqytyp-úıretip, báribir memlekettik em­tıhanmen aıaqtaý kerek. Árıne, bul jerde bizdiń pikirimizge qarsy shyǵatyndar tabylady. Olar­dyń aıtatyny – biz eýropalyq oqý júıe­sine kóshtik. Onda tildi birinshi kýrsta, bir-aq jyl oqıdy. Ol ras, Eýropa, Amerıka, t.b. elderde til pánin bir jyl oqıtyny bar. Biraq ol jaq­tarda óz tilin (aǵylshyn, fransýz, t.b.) mek­tep­te oqyp kelgen stýdent ýnıversıtetterde oqy­­maıdy. Oqıtyndar – syrttan, shetel­den baratyndar. Olardy bir jyl boıy úıretip, oqytyp (basqa pándermen bas­ta­ryn aýyrtpaı), birinshi kýrsqa deıin bap­tap, barǵan eliniń tilinde dáris tyńdap, sóıleýge, jazýǵa, tyń­daýǵa daıyndaıdy. О́ıtkeni, ol elderde sabaq tek óz tilderinde ǵana júrgiziledi. Bizdiń elde ondaı maqsat qoıylyp otyrǵan joq qoı. Ekinshiden, qazirgi ýaqyt til úıretýdegi tolyp jatqan tehnologııalar, tehnıkalyq qu­ral-jabdyqtar, kompıýterler zamany deımiz. Onyń bári quptarlyq. Árıne, ornymen qol­dansa, kereginde paıdalansa. Biraq olar oqy­tý­shyǵa kómekshi qural retinde, óz ornynda ǵana paıdalanylýy kerek. Al negizgi oqý úrdi­sinde oqytýshy­nyń alatyn orny erekshe bol­ǵany jón. Iаǵnı, oqytýshy jyl boıy aq ter – kók ter bolyp stýdentti sóıleýge, jazýǵa, oqý­ǵa, aýdarýǵa baýlyp, úıretip, nátıjesin kom­pıýter, ne bolmasa test arqyly anyqtaý jónsiz. Túıip aıt­qanda, jyl aıaǵynda óz jumysynyń nátıjesin, stý­denttiń jetistigin, ıaǵnı sóıleý, jazý, oqý, aýdarýdaǵy jetistigin muǵalimniń ózi baǵalaǵany abzal. Qazaq mektebinde orys tilin 11 jyl oqyp kelgen stýdenttiń ýnıversıtette ol tildi qaı­ta­lap oqýynda qandaı logıka bar? Ol stýdent orys tilinde saırap tur. Al ony baryp orys mek­tebinde qazaq tilin shala bilip kelgen shala qazaq – shala orystardy orys tilinde saırap turǵan qazaqtarmen jarystyryp ne keregi bar. Mysaly, qazaq mektebin bitirip kelgender orys tilimen qatar óz tilderin nege pysyqtamaıdy? Bul jerde orys tili kerek emes degen oı týmasa kerek. Tek qazaq mektebiniń túlekteri óz tilde­rin joq degende bir semestr pysyqtap, saýattaryn shyńdaǵandary artyq bolmas edi. Qazir ekiniń biri oqýlyq jazǵysh bolyp, dúken sórelerindegi qazaq tili oqýlyqtarynan kóz súrinedi. Oqýlyqtyń kóp bolǵany jaqsy shyǵar. Biraq olardy muǵalimder men oqytý­shylar qajetterine jaratyp jatýy kerek qoı. Oqýshyǵa, stýdentke qaısysyn usynaryńdy bil­meı qınalasyń. Sondyqtan, basqa pán­der­diki sekildi, qazaq tili oqýlyǵynyń klassıka­lyq bir ne eki túri ǵana bolǵany durys sekildi. Árıne, olar sarap-syndardan ótken, baǵdar­la­maǵa saı bolsyn. – Is qaǵazdarynyń qazaqsha júrgizilýi jóninde aıtylyp júrgen syn-pikir­ler az emes. Aıtyńyzshy, onyń she­shimin qaıdan izdeýimiz kerek? Nege osy kúnge deıin tolyp jatqan baǵ­darlama, nus­qaý­larǵa qaramastan, zań­dar jáne basqa da is qaǵaz­dar qazaq tilinde jazyl­maıdy? Nege osy kúnge deıin, 1998 jáne 2001 jylǵy baǵdarlama­larǵa qaramastan Qazaqstannyń bir de bir oblysy is qaǵazdaryn tolyqtaı qazaq tilinde júrgizýge kóshpegen? – “Egemen Qazaqstandaǵy”  osy jyl­ǵy 24 aqpanda “Zań qaı tilde jasalyp júr?” degen maqalasynda D.Omash­uly zań mátinin jaza alady-aý degen adamdardy qazirgi Parlament músheleriniń, Úkimet basyndaǵylardyń arasynan izdeıdi, biraq bul máseleniń túp-tamyryn anyqtap aıta almaǵan. Bizdińshe, búgingi tańda bul máselege baılanysty “nege?” degen suraqqa jaýapty qazirgi is basyndaǵy úlkendi-kishili sheneýnik­ter­den kútý orynsyz dep bilemiz. О́ıtkeni, olar­dyń eshqaısysy arnaıy daıyndyqtan ótpegen. Ár qujattyń óz tarıhy, leksıkalyq, grammatıkalyq, stılıstıkalyq erekshe­lik­teri bar. Solardy meńgermeıinshe, oryndaýshydan durys qujat jazýdy talap etý orynsyz. Al olardy oqytyp-daıarlaý árbir joǵary oqý ornynyń mindeti bolý kerek. Jáne mańyzdy pán retinde joo-nyń oqý josparynda mańyzdy oryn alý kerek. Muny biz oıdan shyǵaryp otyr­ǵanymyz joq. Reseıde bul másele arnaıy pán retinde erteden jolǵa qoıylyp, ondaǵan oqýlyqtar, monografııalar ja­rııalanǵan. Pán­niń jalpy aty “Dokýmen­tovedenıe” (“Is júr­gizý”), shartty túrde derbes eki pánnen turady: “Iskerlik lıngvıstıka” jáne “Iskerlik termı­nologııa negizderi”. Reseı ǵalymdarynyń táji­rı­besin eskere otyryp, bizdiń kafedra bul pán­derdi oqytýdyń ózimizshe alǵashqy baǵdar­lamasyn jasap, 3 jyl boıy “Is júrgizý” mamandyǵynyń standartyna saı dáris oqylyp, praktıkalyq sabaqtar júrgizildi. Ár pánge 100 saǵat bólingen bolatyn. О́kinishtisi – pánder turaqtamady, qysqartylyp qaldy. – Endeshe, osy tájirıbelerińizge keńirek toqtalyp ótseńiz? – Onda áýeli HVIII ǵasyrdan bastap qazirgi kezeńge deıingi is qaǵazdaryna zer salǵanbyz. Qazaq dalasyndaǵy qoǵamdyq, saıası-áleýmettik jaǵdaılarǵa, sol kezdegi qazaq tilin, qazaq resmı is qaǵazdar tilin sıpattaıtyn nusqalarǵa, resmı is qaǵazdary stıliniń erekshelikterine baılanysty dáris taqyryptaryn kezeń-kezeńge bólip qarastyrdyq. Olar “HÚIII ǵasyrda qazaq dalasynda qoldanylǵan resmı is qaǵazdar tili”, “HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy ákim­shilik oryndarynyń buıryq, jarlyqtary”, “HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda jazylǵan qazaqsha zań jınaqtary men erejeler”, “HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy epıstolıarlyq stıl materıaldary”, “HH ǵasyrdyń basynda­ǵy resmı is qaǵazdar tili”, “1920-30 jyldardan keıingi resmı is qaǵazdar tili”, “Qazirgi resmı is qaǵazdar tili” degen taqyryptar bolatyn. Atalǵan kezeńderdegi resmı is qaǵaz­dary qandaı bolǵan, tildik erekshelikteri qandaı degen máselelermen stýdentterdi tanystyrý maq­satynda tarıhı derek, tildik materıal retin­de sol kezeńderdegi is qaǵazdardyń nusqa­lary berilip otyrdy. Ár taqyrypta beriletin oqý aqparat­tarynyń kólemi – leksıkalyq, gramma­tı­kalyq, kommýnıkatıvtik, fonetıka­lyq jáne etistik mınımýmy kelesi taqyrypta ári qaıtalanyp, ári kúrdelene túsip otyrdy. Sonymen qatar baǵdarlama qury­lymynda barsha­ǵa málim lıngvodıdak­tıkalyq aksıoma – til qyzmetiniń barlyq túrleriniń (ónimdi túrleri – sóıleý jáne jazý, resetıvti túrleri – tyńdaý jáne oqý) ózara tyǵyz baılanysty oqylýy eskerildi. Ekinshi pán “Iskerlik termınologııa negiz­deri” dep atalǵan bolatyn. Jalpy alǵanda, 100 jyldan asa tarıhy bar qazaq termınderiniń qalyptasý joly qazaq til biliminde óte az zert­telgen, al iskerlik termınderdiń qalyptasý, damý máselesine múlde kóńil bólinbegen. Son­dyq­tan da, stýdentterge arnap bul pánnen baǵ­darlama jasaý óte qıyn. Degenmen de, azdy-kópti ádebıetterge, keıbir qazaq ǵalym­dary­nyń, ásirese orys ǵalymdarynyń eńbekterine súıene otyryp, alǵashqy oqytý baǵdarlamasyn jasaǵan bolatynbyz. Negizgi maqsat til máde­nıetin ıgergen, memlekettik mamandyq leksı­kasyn paıdalana alatyn, aldyna kelgen ártúrli qujattardyń mán-maǵynasyn saraptap, iskerlik termınderdi óz oryndarynda paıdalana biletin mamandar daıyndaý. Tilsiz ádebıet joq, ádebıetsiz til damymaı­dy desek, stýdentterdiń ádebıetten, óner, máde­nıetten bilimderi óte taıyz. Bul qatty oılandyryp júrgen máseleniń biri ekeni anyq. Olardyń mashyǵy teledıdar, kompıýter, ınternet ekeni jasyryn emes. Biraq osy tolyp jatqan tehnologııalardan qazaq ádebıetiniń, mádenıetiniń, óneriniń nusqalaryn izdep taýyp oqyp, boılaryna sińirip, jadylaryna saqtap qalsa qandaı ǵanıbet bolar edi. Osylar til jó­nindegi jańa baǵdarlamada aıqynyraq kórinis tapsa, quba-qup. Qorytyp aıtqanda, biz birer másele­niń tóńi­reginde kádege asar-aý degen usynystar aıtýǵa tyrystyq. Olarymyz til baǵdarlamasyn jasaýshylardyń nazaryna iligip, sheshimin tapsa, jalpy bilim salasyna zııan bolmas edi. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Qorǵanbek AMANJOL, Almaty.