Prıdnestrove paralleli: parasattylyq paıymy qandaı?

“Sozylmaly syrqattyń” syry Eger adamzattyń damý tarıhyna kóz jibersek, jumyr jer betindegi ulttar men ulystardyń qazirgi qonystarynda turaqtaýynyń jolynda birneshe dúrkin mıgrasııa kóshiniń júrgenin baıyrqalaýymyzǵa bolady. Osy rette qoǵamnyń ózin tiri aǵza retinde qarastyrsańyz, esh qatelespeısiz. Al tirshilik belgisi – qozǵalys-qımyl. Qazirgi kúnniń ózinde qaı elde de ishki jáne syrtqy kóshi-qon bir tolastaǵan emes. Osy kúni ǵalam­dasqan zamanda, shekara degenniń ózi keı rette shartty túrge aınalyp, Eýropadaǵy elderge týrıst túrinde kirý úshin bir ǵana Shengen aımaǵyna enetin vızamen kári qurlyqty túgeldeı derlik aralap shyǵýyńyzǵa bolady. Aldaǵy zamanda aralas-quralastyq deńgeıiniń qanshalyqty dárejede bolatyndyǵyn kim bilgen, biraq kúsheımese azaımaıtyny anyq. Al kóship-qonǵan jurttyń bir qo­nys­ty janyna jaqyn balap, orny­ǵyp qalatyny jáne bar. Olar jer­gilikti jerde kópshilikke aınalyp, bara-bara basym ultqa aınalyp ketetini de shyndyq. Mine, osyndaı ortada, eger “qalaýyn taýyp, qar jandyratyndaı” jaǵdaı týyp jatpasa, birqatar kereǵar­lyqtar da oryn alady. Onyń biri sol jerdegi til máselesinen týady. Keńes Odaǵy tarar-taramas tusta osy til máselesiniń ýshyǵýy Moldovany týra ekige jardy. Gorbachevtiń qaıta qurý saıa­satynyń odaqtas elderdiń qaı-qaısy­synyń da halqynyń áleýmettik belsen­di­ligin oıatqany anyq. Bizde ol 1986 jyldyń jeltoqsanynda jastardy alańǵa alyp shyqsa, 1988 jylǵy KSRO Jazýshylar odaǵynyń sezinde respýblıkalardy quraýshy ult tiline memlekettik mártebe berý máselesi kóterilgennen keıin Mol­dovada rýmyn tili men moldovan tiliniń aıyrmasynyń joqtyǵyna baılanysty eki eldiń birigýi degen másele alǵa shyqqan. Osylaısha moldovannyń zııaly qaýymy bastaǵan kópshilik Rýmynııa men Moldo­vanyń qosylý ıdeıasyn jaqtady. 1988 jyly moldavan Jazýshylar odaǵynyń “Nıstrý” jýrnalynda moldo­van-rýmyn tilderin bir dep jáne mem­lekettik tildi moldovan tili dep tanýmen qatar, latyn álipbıine kóshýdiń qajettigi talap etilgen baǵdarlama jaryq kórdi. Árıne, buǵan keńester zamanynda respýb­lıkanyń óndiristi aımaqtary shoǵyrlan­ǵan Dnestr ózeniniń negizinen sol jaǵa­laýyn mekendegen slavıan tildester qarsy boldy. Olardyń qarsylyǵynyń kúsheıýine sol kezdegi Moldavııada jandanǵan ásire ulttyq “Moldavııa – moldovandar úshin”, “Chemodan – vokzal – Reseı”, “Orystar – Dnestrdiń arjaǵyna, jebireılerdi – Dnestrge batyr” degen syndy kózqaras­tardyń jandanýy sebep boldy. 1988 jyldyń aıaǵynda Moldavııa halyq­tyq maıdany quryldy. “Bir halyq – bir til” dep, Rýmynııaǵa qosylýǵa úndedi. 1989 jyly taǵy da moldovan jazýshy­larynyń eldegi til qoldanysyna qatysty ázirlegen zań jobasy jaryq kórdi. Onda ata-analardyń balalaryn tek moldovan tilinde bilim beretin mektepte oqytýlary kórsetilip, eger resmı jaǵdaıda moldovan tilinen ózge til qoldansa, ákimshilik jaýap­qa tartylý qarastyryldy. Úkimet ázir­legen zań jobasynda da moldovan tiline memlekettik mártebe beriletindigi, is qaǵazdarynyń tek qana osy tilde júrgizi­letini aıtyldy. Sol jyldyń tamyz aıyn­da tilge qatysty zań jobasyna qarsylyq bildirgen halyqtyq mıtıngiler ótkizilse, moldovan tiliniń mártebesin asyrýdy paryzym dep bilgender de qarsy top quryp aıtysyp jatty. Qyzǵan otqa maı quıǵandaı áser etken ásire úndeýler osylaısha eki ortada qarýly qaqtyǵysty oıatyp, soǵys órtin burq etkizdi. 1992 jyldyń kóktemi men kúzinde Dnestr ózeniniń sol jaǵalaýyndaǵy, oń jaǵynan tek Bendery qalasy bar oǵan Moldavııanyń ózge óńirleri qarsy turǵan maıdan Reseı áskeriniń aralasýymen general Aleksandr Lebed basqarǵan ásker kirisýimen ázer toqtaǵan. Keıbir derekter boıynsha 1992 jyldyń shilde aıynda eki jaqtan 1000 adamdaı qaza taýyp, onyń ishinde 400-deıi beıbit halyq, 4500 adam túrli dárejede jaraly boldy. Prıdnes­trove jaǵynan 500 adam opat bolyp, 899 adam jaraly, 50 adamdaı iz-túzsiz joǵal­ǵan. Sarapshylar bul derek anyq bolmaýy múmkin, bálkim budan da kóp shyǵar degen joramal aıtady. Qazirgi kúni kıkiljińdi aımaqtaǵy tynyshtyqty bitimgershilik áskeri qadaǵa­lap turǵan jaıy bar. Árıne, kıkiljiń týǵan aımaqtyń tynyshtyǵyn qarýmen, áskermen qadaǵalaý máseleniń túpkilikti sheshimi emes ekendigi aıqyn. Áý bastan-aq Dnestr boıyndaǵy kıkiljińge qatysty máselede araǵaıyn­dyq­qa júrgen Reseı ol aımaqqa arnaıy mártebe berilýdi qalaıtyndyqtaryn bildirgen bolatyn. Reseıden ózge osyndaı qalypty jaqtaıtynynan Ýkraına da ısharat tanytty. Odan Prıdnestrove kı­kiljińin sheshýge Eýroodaq pen Eýropa­da­ǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy aralasyp, aıaǵynda osynaý 20 jylǵa sozylǵan problemany qarastyrý “5 + 2” pishiminde, ıaǵnı kelisimge kele almaı otyrǵan eki jaq Moldova men Prıdnes­trove, sondaı-aq araǵaıyndar – Reseı, Ýkraına jáne EQYU, baıqaýshylar – AQSh jáne Eýroodaqtyń qatysýymen júrgizilýi qajettigi alǵa tartyldy. Degenmen, bul pishin jumysy eki jaqty keıbir máseleler boıynsha ja­qyn­datqanmen, túpkilikti kelisimge ákele almaı, arada úzilis ornap qaldy. Al Eýr­azııadaǵy kıkiljińdi aımaqtardyń buryn­ǵy keńester shekpeninen shyqqan elder arasynda oryn alýy sebepti EQYU-ǵa tóraǵalyq etýshi Qazaqstannyń ózge tór­aǵalyq etken memleketterge qaraǵanda, mán-jaıdy uǵynýy tereńirek ekeni anyq. Ári áńgime ýaqytynda araǵa aýdarmashy jú­rýiniń de qajeti joq, uǵynysar ortaq tilmen, qansha degenmen 70 jyl ishinde qa­lyptasyp qalǵan ortaq mentalıtetpen únqatysý jeńilirek. Sol sebepten de, Qazaqstan EQYU-ǵa tóraǵalyqqa kirisken soń-aq Is basyndaǵy tóraǵa Qap taýy men Dnestr boıyna saparlap shyǵyp, kıkil­jińdi aımaqtarda túıindelgen máselelerdi biraz tarqata túsýge kúsh saldy. Moldovaǵa at basyn tiremesten buryn, sol aımaqtaǵy memleketterdiń ustanymyn taǵy bir dáıektegen EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy, elimizdiń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mı­nıstri Qanat Saýdabaev áýeli Kıshı­nevte, odan soń Tıraspolde eki jaqty kez­desýler ótkizdi. Sonymen, ol ustanym – Moldovanyń terrıtorııalyq tutastyǵy saqtalynyp, Prıdnestrovedegi az ulttardyń múddesi eskerile otyryp, máseleniń oń sheshimin tabýy. Is basyndaǵy tóraǵaǵa jaǵdaıdy málim etken qos tarap birin-biri aıyptap, “5 + 2” pishininde jáne resmı Kıshınev pen Tıraspol arasynda qol jetken kelisim­der­diń oryndalmaýyn alǵa tartady. Kı­shınev oryndalmaǵan kelisimder 140-tyń syrtyna shyqty dese, Tıraspol ony 80- nen asty deıdi. Prıdnestrove (PMR) jaǵy Moldovany ımport-eksporttaǵy teris saldo úshin jáne mıllıondaǵan syrt­qy qaryzy úshin kinálaıdy. Al bul PMR jurtshylyǵy arasynda bizdiń Moldovamen birigýimiz ózimizige zııan bolyp tıedi degen qaýpin týǵyzatyny jasyryn emes. Qalaı degenmen de, ónerkásip shoǵyrlanǵan PMR-dyń aýyl sharýashylyǵy, onyń ishinde negizinen júzim ósirýmen aınalysatyn Moldovadan boıyn aýlaq salǵysy keletini ras. Degenmen, araǵaıyndardyń aralasýy­men úlken qıyndyqpen qol jet­kiz­gen kelisimderdiń aıaqasty bolýynan jergilikti halyq zardap shegýde. Prıdnestrove turǵyndarynyń ýk­raındary Ýkraın azamattyǵyn alsa, orystar Reseı Federasııasynyń azamattary retinde tólqujattary bar. 20 jyl boıyna halyqaralyq qaýymdastyqta resmı moıyndal­ma­ǵan ózderin Prıdnestrove Moldavııa respýblıkasy dep jarııalaǵan Prıdnestroveniń óz konstıtýsııasy, barlyq jáne zań shyǵarýshy orga­nymen qatar, atqarýshy organdary bar. Taǵy bir nazarda ustar nárse, Moldovanyń óz ishindegi jaǵdaıdyń da onsha qalypty emestigi. Eldegi konstıtýsııalyq daǵdarys, alda ótkiziletin referendým máselesi, memleket basynda qazirgi kúni prezıdenttiń ózi emes, mindetin atqarý­shynyń otyrýy osyny ańdatady. Moıyndalmaǵan aımaq turǵyndaryna shetelderge shyǵý nemese osy elde turǵyzylǵan jańa áleýmettik nysandardy zamanaýı qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etýdiń qıyndyǵy shash-etekten. Máselen, 2001 jyldyń qyrkúıeginde Moldova kedendik mórtabandardy aýystyrdy. Sodan beri PMR syrtqa taýar shyǵarýǵa nemese syrttan taýar engizýge Kıshınev kelisimin alýy tıis. Munymen birge PMR aýmaǵynda poıyzdardyń qatynasyn qalpyna keltirý, eki arada azamattar arasyndaǵy telefon baılanysyn jolǵa qoıý máseleleriniń sheshilýi de eki jurtty jaqyndata túsetin qadamdar ekeni aıan. Al qazirgi kúni aýrýhanalarǵa qajetti shetel­den ákelingen qural-jabdyqty kirgizýdiń ózi múmkin bolmaı otyr. Kezdesýler ba­ry­synda EQYU-nyń Is basyndaǵy tór­aǵasy jyldar boıy qordalanǵan proble­ma­lardy birden sheship tastaý múmkin emes, biraq únqatysý arqyly bir-birimen uǵy­nysý mańyzdy. Aldymen “5 + 2” pishinin­degi kezdesýde qarpaıym adamdarǵa baǵyt­talǵan qarapaıym qadamdar jasalýy tıis. Gýmanıtarlyq, áleýmettik máselelerde oń qadamdarǵa barý tońteristikti uǵynysýǵa ákeledi, dep eki jaqty da salıqaly sabyrǵa shaqyrǵan. Tamyz aıynyń alǵashqy kúnderi kı­kil­jińdi aımaqqa arnaıy at basyn tiregen Aıryqsha tapsyrmalar jónindegi elshi – EQYU Is basyndaǵy tóraǵasynyń arnaıy ókili Bolat Nurǵalıevpen kezdesýden keıin PMR-diń syrtqy ister mınıstri Vladımır Iаstrebchak: “Prıdnestrove EQYU-daǵy qazaq tóraǵalyǵyn “óte tıim­di” dep baǵalaıdy. Alaıda, moldovan-prı­dnestr jaǵdaıynyń qalypqa túsýi ózge ha­lyq­aralyq oıynshylardyń da kúsh salýy­na baılanysty” dese, Moldovanyń reın­tegrasııa máseleleri jónindegi vıse-pre­meri Vıktor Osıpov Astanada ótken beı­resmı basqosýdan shyqqan soń: “Tóraǵa elde kezdesýdiń ótkizilýi bizge “5 + 2” pishi­nindegi kezdesýdiń resmı jaǵdaıda jınalýynan úmit kúttiredi. Únqatysýdyń únemi jáne yrǵaqty júrgizilýi óte jaqsy, alaıda onyń mazmuny men úderisi de mańyzdy. Al kezdesý araǵaıyndar men baıqaýshylardyń qatysýymen resmı sıpat alǵanda ol hattamamen, kelisimmen, qujat­pen bekitiledi” dese, EO-nyń Moldova máselesi boıynsha arnaıy ókili Kalman Mıjeı: “Biz osy jyly resmı kezdesýge qol jetkizýdi kútemiz, bul – aımaqtyq qaýip­sizdikti turaqtandyrýda óte ma­ńyz­dy”, degen bolatyn. Al Reseı Federa­sııa­sy syrtqy ister mınıstrliginiń Moldova máseleleri jónindegi arnaıy ókili Sergeı Gýbarev “Biz qazaq tóraǵalyǵy tusynda, az ýaqyttyń ishinde osy kezdesý bolady dep shynaıy úmittenemiz”, dedi. Árıne, 20 jyldaı ýaqyttyń ishinde shıelenisken, bir-birimen uǵynysýdan góri shalqaıýy mol taraptardy ıip, únqatysý óter ústel basyna alyp kelýdiń shynaıy mámilegerlik ekeni anyq. Eki jaq ta araǵaıyndar kómegimen máseleni sheshýge umtylys tanytqandaı. О́ıtkeni, kelisimniń ózgelerden góri, eń aldymen Moldova men Prıdnestrove jurtyna qajettigi anyq. Anar TО́LEÝHANQYZY. Basqa basylymdardan Qazaqstan EQYU Sammıti qarsańynda “Obzor” gazeti (Lıtva), 18.08.2010 Jaqynda EQYU Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń Uıym Sammıtin Astana qala­synda 2010 jyldyń 1-2 jel­toq­sanynda ótkizý týraly qabyldaǵan sheshimi joǵary deńgeıdegi aldaǵy kezdesýdi úmitpen baǵamdaǵan álemdik qaýymdastyqta jańa pikir­saıystarǵa serpin berdi. Osy rette atalǵan sheshim­niń qazirde EQYU-ǵa tóraǵa­lyq etýshi Qazaqstan úshin ǵana emes, eń aldymen halyq­aralyq qaýipsizdiktiń qury­ly­my úshin, tolyqtaı alǵan­da, álemdik úderisterdiń qa­lypty damýy úshin mańyzdy ekenin atap ótken Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Na­zar­baevtyń úndeýine kóptegen sarapshylar erekshe nazar aýdarýda. Qazaqstan memleketiniń basshysy “Sammıt ótkizýdi qa­zaqstandyq tóraǵalyqtyń basty basymdyǵy retinde meniń EQYU-nyń Turaqty keńesine qańtar aıynda ja­saǵan beıneúndeýimde atap aıt­qanym málim. Qabyl­dan­ǵan sheshim Qazaqstan halqy­nyń táýelsizdik jyldary ishin­de qol jetkizgen tabys­taryna halyqaralyq qaýym­das­tyqtyń joǵary qurmetiniń belgisi bolyp tabylady. Biz budan bizdiń elimizdiń EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy qyzmetindegi kúsh-jigerine keń aýqymdy qoldaýdy kó­re­miz”, dep atap kórsetken bo­la­tyn. N.Nazarbaevtyń aı­týynsha, EQYU-ny basqara otyryp, Qazaqstan búgingi tańda eýropalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń qurlyqtyq sheńberiniń aýqymynan shy­ǵyp ketkendigi týraly tu­jyrymdy belsendi túrde alǵa tartýda. Nátıjesinde, qazirgi tańda álemdik qaýymdastyq eýratlantıkalyq jáne eýr­azııalyq qaýipsizdik katego­rııasyn paıdalanýda. – EQYU-ǵa tóraǵalyqqa kirise otyryp, biz Uıymnyń jańa qaýip-qaterlerge, birin­shi kezekte, terrorızm men esirtki tasymalyna qarsy tu­rýdaǵy rólin nyǵaıtý jónin­degi óz nıetimizdi málimdegen bolatynbyz. Osyǵan baı­la­nysty biz Aýǵanstandaǵy jaǵ­daıdy beıbit retteý jónindegi kúsh-jigerdiń belsendiligin arttyrýdy qazaqstandyq negizgi basymdyqtardyń biri retinde usyndyq, – deı oty­ryp, ony Qazaqstan basshysy basym mindetterdiń biri re­tinde atap ótken-di. Biz EQYU boıynsha áriptesterimizdiń nazaryn Ortalyq Azııadaǵy qaýipsizdik problemalaryna aýdarýǵa um­tylǵan kezde, eshkim de Qyr­ǵyzstandaǵy tereń saıası daǵ­darysqa boljaý jasaı alǵan joq. Osy elde oryn alǵan qaı­ǵyly oqıǵalar keń aý­qym­dy óńirdiń turaqtylyǵy úshin naǵyz eskertý belgisine aınaldy. Ol EQYU, basqa da halyqaralyq uıymdar men búkil álem jurtshylyǵy ta­rapynan tıimdi sharalar qa­byldaýdy talap etti. Biz eko­no­mıkalyq qyzmettestikti da­mytýdaǵy, ekologııalyq prob­le­malardy, ásirese Aral prob­lemasyn sheshýdegi EQYU-nyń rólin kúsheıtý maqsatyn qoıdyq. N.Nazarbaevtyń piki­rin­she, aldaǵy Astana Sammıti strategııalyq baǵyttar men EQYU damýynyń “jol kar­ta­syn” belgilep berýi tıis. Qa­zaqstan basshysy Astanada EQYU Sammıtin ótkizý tý­ra­ly sheshimniń tarıhı kúnge – 1975 jyldyń 1 tamyzynda Helsınkı Qorytyndy akti­si­ne qol qoıylǵan kúnge sáı­kes kelýiniń tereń sımvoldyq máni bar dep esepteıdi. Son­dyqtan da Qazaqstan basshy­lyǵynda joǵary deńgeıli kezdesý EQYU-ny qazirgi jaǵ­daıǵa beıimdeýge múmkin­dik beredi degen berik senim qalyptasqan. Sammıt álem jurt­shylyǵyna EQYU-nyń “Helsınkıden Astanaǵa deıingi” tabysty evolıý­sııa­syn pash etýi tıis. Qazaqstan EQYU-ny bas­qa­rý “shtýrvalyn” bergeli otyr­ǵan Lıtva turǵyndary Nur­sultan Nazarbaevtyń tómendegi sózderine erekshe na­zar aýdarady ǵoı dep oı­laımyz: “Qazaqstan úshin aldaǵy forýmnyń mańyzyn erekshe atap ótkim keledi. As­tanada halyqaralyq ómirdegi eń basty saıası oqıǵalardyń birin ótkizý faktisi bizdiń elimizdiń álem aldyndaǵy bedelin kóterip qana qoı­maı­dy. Astana sammıti Qazaq­stan­nyń áleýmettik-ekonomı­kalyq jáne demokratııalyq damýyna serpin beredi”. Eger bizdiń Lıtva mem­leketiniń basshylyǵy EQYU sheńberinde halyqaralyq mańyzdy ister týraly oılana otyryp, Qazaqstan ókimetiniń qadamdaryn basshylyqqa alsa jáne Lıtvanyń da múddelerin umytpaıtyndaı bolsa jaman bolmas edi.