PARLAMENT: Úshinshi sessııanyń nátıjesi qandaı?

Saraptama Tórtinshi saılanǵan Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentiniń úshinshi sessııasy aıaqtalyp, depýtattardyń jazǵy demalysqa shyqqanyna da birer apta boldy. Depýtattar sessııada qalaı jumys istedi? Bul suraq saılaýshylardyń kókeıinde júrýi ábden múmkin. Úshinshi sessııa jumysynyń kún tártibi Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti – Elbasy, “Nur Otan” halyqtyq-demokratııalyq partııasynyń Tóraǵasy Nur­sul­tan Nazarbaevtyń úshinshi sessııany ashardaǵy sóılegen sózinde jáne Qazaqstan halqyna joldaýlarynda belgilengen strategııalyq basymdyqtardy negizge ala otyryp qalyptastyryldy. Negizinen ol qazirgi kezde qoǵamymyzdy tolǵandyryp otyrǵan ózekti máselelerdi túgeldeı qamtydy. Sessııada Parlamenttiń qaraýynda bar­lyǵy 199 zań jobasy boldy, onyń 51-i ótken sessııalardan aýysqan, al 148-i osy sessııa barysynda kelip tústi. Sessııanyń qorytyndysy boıynsha elimizdiń qu­qyqtyq bazasy 103 zańnamalyq aktimen tolyqty. Adam quqyǵyn qorǵaý jáne halyqty áleýmettik qoldaý Tarazylap qaraıtyn bolsaq, ótken ses­sııa­da Parlament depýtattary adam quqyq­taryn qorǵaý jáne azamattyq qoǵamdy damy­tý máselelerine basa kóńil bólgendigi aıqyn kórinip tur. Mysaly, “Qazaqstan Res­pýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine azamattardyń jeke ómirine qol suǵylmaýshylyq quqyqtaryn qorǵaý máse­le­leri boıynsha ózgerister men tolyqty­rý­lar engizý týraly”, “Qazaqstan Respýblıka­synyń Qylmystyq is júrgizý kodeksine sotqa deıingi jeńildetilgen is júrgizý má­seleleri boıynsha ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly” jáne “Turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyl týraly” qabyldanǵan zańdarda azamattar­dyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostan­dyqtaryn qorǵaýdy qamtamasyz etetin qosymsha sharalar kózdelgen. Qazaqstan álemdik qoǵamdastyqtyń bedeldi múshesi retinde bosqyndar prob­le­malaryn sheshýge jáne olardyń quqyq­taryn qorǵaýǵa belsene atsalysyp keledi. Osyǵan baılanysty Parlament “Bosqyn­dar týraly” jáne “Qazaqstan Respýblı­kasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine bosqyndar másele­leri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly” zańdardy qabyldady. Son­daı-aq quqyqtyq tártipti nyǵaıtý, qyl­mystardyń aldyn alýdyń tolyq aýqymdy ári tıimdi júıesin qurý úshin quqyq buzýshylyqtardyń profılak­tıkasyna qatysty eki zań qoldanysqa engizildi. Qazaqstan búginde tóraǵalyq etetin Eýro­padaǵy qaýipsizdik jáne yntymaq­tastyq uıymynyń mańyzdy ólshemderiniń biri – qaýipsizdik júıesin nyǵaıtý. De­pýtattar bul máseleni de nazardan tys qaldyrmady. Buǵan terrorızmge qarsy is-qımyldyń quqyqtyq negizderin jetildirý maqsatynda jáne TMD-ǵa qatysýshy mem­le­ketterdiń zańnamasyn birizdendirý men úılestirý aıasyndaǵy “Qazaqstan Respýb­lıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine terrorızmge qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly” Zań dálel bolady. Sonymen qatar, sessııa barysynda depýtattar quqyq­tyq júıeni odan ári damytý jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres máselelerine de úlken mán bergen. О́ıtkeni, sybaılas jemqorlyqpen kúreste jan-jaqty jetildirilgen tolyqqandy zańnamalyq qujattyń qashanda orny bólek. Depýtattar qyzmetindegi basym baǵyt­tar­dyń biri – halyqqa áleýmettik qoldaý kórsetý jáne azamattardyń ál-aýqatyn arttyrýǵa jaǵdaı jasaý bolyp tabylady. Úshinshi sessııada da naq osy másele basty mindettiń biri boldy. Halyqqa medı­sı­na­lyq kómek kórsetýdi ońtaılandyrýǵa baı­lanysty kóptegen máselelerdi quqyqtyq jaǵynan sheshý úshin “Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly” kodeks boıynsha jumys aıaqtaldy. Atalǵan Kodeks medısınalyq kómek kórsetý sapa­syn arttyrý, dárilik zattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne basqa da kóptegen má­selelerdi tıimdi túrde sheshýge baǵyttalǵan. Azamattarǵa áleýmettik qoldaý kórsetý turǵysynan erekshe atap ótetin bir jaǵdaı, Qazaqstan álem elderi ishinde daǵdarysty kezeńniń barlyq qıynshylyqtaryna qaramastan, óz moınyna alǵan áleýmettik mindettemelerin tolyqtaı oryndap shyqqan sanaýly memleketterdiń biri boldy. Munyń ózi kóptegen damyǵan elderde áleýmettik salaǵa jumsalatyn memlekettik shyǵystar barynsha qysqartylyp jatqan kezde júzege asyryldy. Mysaly, bıylǵy jyldyń ba­synan beri zeınetaqy tólemderi Prezı­dent­tiń Qazaqstan halqyna Joldaýynda aı­tyl­ǵan nusqaýlarǵa oraı 25 paıyzǵa art­tyryldy. Zańnamaǵa memlekettik áleýmettik qol­daý máseleleri boıynsha engizilgen túze­týlerdiń nátıjesinde bala týýǵa baıla­nysty járdemaqynyń jáne balany kútip-baǵýǵa beriletin aı saıynǵy tólemniń mól­sheri ulǵaıtyldy. Múgedek bala tárbıelep otyrǵan ata-anaǵa memlekettik járdem­aqynyń jańa túri engizildi. Budan bólek “Memlekettik nagradalar týraly” Zańǵa engizilgen ózgeristerge sáıkes kóp balaly analardyń “Altyn alqamen” jáne “Kúmis alqamen” marapattalýy úshin bala týyp, ony tárbıelep ósirýge tıisti balalar sany burynǵydan azaıtylyp, olarǵa tólenetin memlekettik járdemaqynyń mólsheri kóbeıtildi. Qabyldanǵan osy sharalar kóp balaly analardyń bedelin arttyrýǵa, otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtýǵa, sondaı-aq eldegi demografııalyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa yqpal ete bastaǵany baıqalýda. Depýtattardyń qorshaǵan ortany qorǵaý máselesin jiti nazarda ustaǵany osy joly anyq baıqalyp otyr. О́ıtkeni, uzaq jyldar boıy munaıǵa ilespe gazdy kádege jaratý isi sheshimin tappaǵan problema bolyp kelgeni jasyryn emes. Munyń ózi energııa resýrstaryn tıimsiz paıdalaný men eldiń ekologııalyq qaýipsizdigin óreskel buzý ekenin Elbasy birneshe ret atap ótken bolatyn. Osyǵan baılanysty tıisti zańnamany jetildirý úshin “Jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıdalaný týraly” zań jobasyna Qazaqstanda jumys isteıtin barlyq jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń ilespe gazdy qaıta óńdeýin mindetteıtin tujyrymdamalyq sıpattaǵy ózgerister engizildi. Daǵdarysty eńserý jáne Keden odaǵy Parlamenttiń ekinshi sessııasynda álemdik qarjy daǵdarysyn eńserýge baılanysty naqty sharalar belgilengen bolatyn. О́tken úshinshi sessııada da sol jumystar óziniń jalǵasyn tapqan. Máselen, “Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyqtyń Daǵdarysqa qarsy qoryn qurý týraly shart” ratıfıkasııalandy. Shartta álemdik ekonomıkalyq daǵdarys saldaryn birlese eńserý, qorǵa qatysatyn ári kiris deńgeıi tómen memleketterge turaqtandyrýshy kredıtter berý, sondaı-aq memleketaralyq ınvestısııalyq jobalardy qarjylandyrý máseleleri kózdelgen. Sonymen qatar, Parlament Ulttyq qordyń aktıvterin jınaqtaý jáne álemdik ekonomıkadaǵy týrbýlenttik prosesterge tıimdi túrde qarsy is-qımyl jasaý maqsa­tynda “Qazaqstan Respýblıkasynyń Ult­tyq qorynan 2010-2012 jyldarǵa arnalǵan kepildendirilgen transferti týraly” Zańdy qabyldady. 2010 jyldan bastap bul Qordan kepildik berilgen transfert qana tarty­latyn boldy. Der kezinde qabyldanǵan osyndaı tıimdi sharalardyń nátıjesinde otandyq ekonomıkanyń quldyraýyna jol berilmedi, onyń bazalyq makroekonomı­kalyq kórsetkishteriniń turaqtylyǵy qam­tamasyz etildi.  Sóıtip, 2009 jyldyń qory­tyndysy boıynsha ekonomıkanyń ósýine qol jetkizildi. Osylaısha álemniń birqatar elderi daǵdarys saldarynan aıyǵa almaı otyrǵan kezde Qazaqstan taǵy bir synnan súrinbeı ótip, durys jolmen damyp kele jatqanyn dáleldedi. Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń tikeleı basshylyǵymen Parlament pen Úkimet qarjylyq daǵdarys tegeýrinin tıimdi eńserip qana qoımaı, elimizdiń daǵdarystan keıingi turaqty ári teńgerimdi damýynyń negizderin de qalap bergenin erekshe atap ótýimiz qajet. Bul rette Memleket basshysy ústimizdegi jylǵy aqpan aıynda Qazaqstan Respýblıkasynyń 2020 jylǵa deıingi Stra­tegııalyq damý josparyn bekitti. Qazaq­stannyń 2030 jylǵa deıingi damý Stra­te­gııasy aıasynda qabyldanǵan bul jospar eldiń aldaǵy 10 jyldaǵy damý baǵytyn aıqyndaıtyn basty qujattyń biri bolyp tabylady. Sonymen birge, Prezıdent Qa­zaqstan Respýblıkasyn údemeli ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damytý jónindegi 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamany jáne eldi ındýstrııa­lan­dyrýdyń naqty kartasyn da bekitip, qol­danysqa engizdi. Al osyǵan oraı depýtattyq korpýs eldiń jańa ındýstrııalyq damý satysyna daıyndyqty zańnamalyq jaǵynan qamta­masyz etý jumysyna birden kirisip, úsh jyldyq respýblıkalyq bıýdjetke ózge­rister engizdi. Sonyń nátıjesinde elimizde 144 ınvestısııalyq joba iske asyrylyp jatyr, bıylǵy jyldyń ózinde ǵana 72 jobanyń tusaýy kesildi. Jańa nysandardy iske qosý arqyly taıaýdaǵy úsh jyldyń ishinde 200 myńnan astam jańa jumys ornyn ashý kózdelip otyr. Jaqyn kórshilerimizben tyǵyz ári ózara tıimdi baılanystyrdy damytýdyń otandyq ekonomıka áleýetin odan ári arttyrýǵa tı­gizetin kómegi mol. Ústimizdegi jyldan bas­tap Eýrazııalyq keńistiktegi ıntegrasııalyq prosesterdiń basty qorǵaýshysy N.Á.Na­zar­baev usynǵan Keden odaǵy jumys isteı bastady. Osy memleketaralyq birlestiktiń tıimdi jumys isteýi úshin Parlament shama­men 40 zańnamalyq akti qabyldaǵan. Par­lament ratıfıkasııalaǵan Keden odaǵynyń Keden kodeksi jáne osy salaǵa qatysty basqa da kelisimder 1 shildeden bastap qol­danysqa engizildi. Ekonomıkalyq turǵydan alǵanda Keden odaǵynyń qurylýynyń ózi elimizge 170 mıllıonǵa jýyq halqy bar jáne ishki jalpy ónimi 2 trln. AQSh dollaryna deıin jetetin orasan úlken tutyný rynogynyń esigin ashady. Osyndaı aýqymdy ortaq rynoktyń qalyptasýy elimizde jańa óndiris oryndarynyń damýy men óndiriletin taýarlar sapasynyń artýyn yntalandyratyn mańyzdy faktor bolyp tabylady. Memlekettik tildegi qujat jobalarynyń sapasy syn kótermeıdi Jalpy, depýtattar jekelegen mınıstr­lik­ter men vedomstvolar jumysynyń sa­pasyna keıde ádil ári ótkir baǵasyn berip, olarmen pikir talastyra otyryp, saılaý­shylar múddesin tabandy túrde qorǵap keledi. О́ıtkeni, Parlament Úkimetpen ara­daǵy qarym-qatynasta árdaıym ortaq maq­satty – barlyq qazaqstandyqtardyń tur­mysyn jaqsartý maqsatyn kózdeıdi. Degen­men, qalyptasqan yntymaqtastyqty shy­naıy túrde baǵalaýmen qatar, depýtattar­dyń óz konstıtýsııalyq ókildikterin iske asyrýyna jáne qabyldanatyn zańnamalyq aktilerdiń sapasyna teris áserin tıgizip júrgen jekelegen kemshilikterdi de aıta ketkenimiz jón. Ony Parlament Májilisi­niń Tóraǵasy Oral Muhamedjanov Parla­ment­tiń úshinshi sessııasynyń jabylý rá­simindegi sóılegen sózinde de atap ótken edi. “О́kinishke qaraı, biz depýtattyq qyz­metimizde zańnamalyq akt jobasynyń norma­larynan vedomstvoaralyq kelispeý­shilik faktilerin jıi kezdestiremiz, – degen edi sonda Májilis Tóraǵasy. – Zań joba­larymen jumystyń sapasyna memlekettik organdardyń zań shyǵarý tehnıkasy qaǵıdalaryn tıisinshe saqtamaýy da keri áserin tıgizip júr. Kóptegen zań jobala­ry­nyń túsindirme jazbasynda bolashaq zańnyń maqsattaryna, mindetterine jáne negizgi qaǵıdalaryna, al eń bastysy, onyń qoldanylý sharttary men saldaryna to­lym­dy sıpattama áli de berilmeı kele ja­tyr. Qoldanylyp júrgen zańdarǵa jıi tú­ze­tý engizý de keleńsiz praktıkaǵa aınal­dy, zań jobalaryn ázirleý jáne kelisý sa­ty­synda barlyq múddeli taraptar ózara ne­ǵur­lym muqııat, oılastyrylǵan jumys iste­se, budan qutylýǵa bolar edi. Úkimet engi­zetin zań jobalarynyń memlekettik tildegi sapasynyń syn kótermeıtini de qu­pııa emes, qazir eleýli problemanyń biri osy boldy. Ásirese, halyqaralyq sharttar­dyń qazaq jáne orys tilderindegi mátin­deri­niń maǵy­nalyq jaǵynan sáıkes kelmeýi depýtattyq korpýstyń ádil synyna ushyrap júr”. Partııa fraksııasy jáne parlamenttik dıplomatııa Parlament depýtattary sessııa ishinde óńirlerge úsh ret shyǵyp, kóptegen eldi mekenderde bolyp, 2 myńǵa jýyq kezdesý­ler ótkizgen eken. Sol kezdesýlerde depý­tat­tar ártúrli saıası kózqarastaǵy adam­dardan, ártúrli kásip ıelerinen elimizdiń odan ári damý joldary, zańnamany jetil­dirý týraly kóptegen pikirler, tilekter men usynystar estigen. Pikirler men usy­nys­tardyń mańyzdy degenderi iriktelip aly­nyp, keıinnen jekelegen zańnamalyq ak­tilerge túzetýler túrinde engizilipti. Son­daı-aq olar Parlamenttiń ókildik fýnksııa­synyń mańyzdy tetigi retindegi depýtattyq saýal túrinde de keńinen qoldanylypty. Al Senat pen Májilistiń jalpy otyrys­tarynda Premer-Mınıstrdiń, Úkimet músheleriniń, ózge de memlekettik organdar basshylarynyń atyna saılaýshylardyń ózekti problemalaryn sheshý jóninde barlyǵy 815 depýtattyq saýal joldanǵan. Úshinshi sessııa barysynda “Nur Otan” halyqtyq-demokratııalyq partııasy frak­sııasynyń qyzmeti de barynsha jandana túskenin atap ótýimiz kerek. О́ıtkeni, frak­sııa músheleri elimizde bolyp jatqan búkil qoǵamdyq-saıası jáne áleýmettik-ekono­mı­kalyq prosesterdi de jiti nazarda ustap keledi. Mysaly, fraksııanyń Premer-Mınıstrmen partııanyń Halyqtyq tuǵyr­namasynyń, Daǵdarysqa qarsy baǵdarla­masy men “Jol kartasynyń” oryndalýy jóninde Úkimettiń is-qımyly týraly kezdesýler qalypty jumysqa aınalǵan. Ses­sııa kezinde Úkimet basshylyǵy men mú­sheleriniń qatysýymen keńeıtilgen quramda ótken fraksııanyń tórt jınalysy, sondaı-aq fraksııa tóralqasynyń toǵyz otyrysy osyndaı jáne basqa da mańyzdy máselelerge arnaldy. Depýtattar naqty salalardaǵy proble­ma­lar­dy eńserý joldaryn birlese izdep tabý quraly retindegi “úkimet saǵattary­nyń” múmkindikterin keńinen paıdalanǵan. On segiz ret ótkizilgen úkimet saǵattarynda depýtattar Qazaqstannyń odan ári damýyna qarymdy serpilis jasaýǵa múmkindik beretin údemeli ınnovasııalyq ındýstrııalandyrý jospary, Biryńǵaı ulttyq densaýlyq saqtaý júıesi, agroónerkásip keshenin mem­lekettik qoldaý sharalaryn jetildirý, tur­ǵyn úı-kommýnaldyq sektoryn refor­ma­laýdyń negizgi baǵyttary, bilim berýdiń jaı-kúıi jáne aqparattyq-kommýnıka­sııalyq tehnologııalardy damytý jónindegi jumystardyń barysy týraly eleýli máse­lelerdi talqylap, olardyń nátıjeleri boı­yn­sha Úkimettiń atyna naqtyly usynystar jiberilgen. Parlamentte ótkiziletin parlamenttik tyńdaýlar men ǵylymı-praktıkalyq kon­ferensııalar da qoǵam men memleket ara­syn­daǵy yntymaqtastyqtyń taǵy bir pár­mendi tetigi bolyp tabylady. Bul is-shara­lardyń taqyryby qoǵamdyq ómirdiń ártúr­li salalaryndaǵy qarym-qatynasty úıles­tirý joldaryn izdestirýge arnalǵan. Osyn­daı is-sharalardyń qatarynda Májilistiń qabyrǵasynda ótkizilgen “Memlekettik til – el birliginiń kepili” atty konferensııa da bar. Naq osyndaı jıyndar elimizdiń qoǵamdyq ómiriniń barlyq salalarynda memlekettik tildiń qoldanylý aıasyn odan ári keńeıtý máselesiniń oń sheshilýine óz yqpalyn tıgizetini anyq. Halyqaralyq turaqtylyqtyń mańyzdy faktory bolyp tabylatyn parlamenttik dıplomatııa depýtattyq qyzmettiń negizgi baǵyttarynyń biri retinde ornyǵyp keledi. Ol neǵurlym jahandyq ótkir problemalar men ekijaqty qarym-qatynas máselelerin barynsha jedel ári baıypty, ózara tıimdi túrde talqylaýǵa múmkindik beredi. Son­dyqtan da shet memleketter parlamentteri de­pýtattarymen turaqty kezdesýler ótkizý, halyqaralyq jáne parlamentaralyq uıymdardaǵy jumys, parlamenttik “dostyq toptary” aıasyndaǵy qyzmet sessııa bary­synda depýtattar jumysynyń ajyramas bóligine aınalǵany baıqalady. Onyń ústine bul elimizdiń EQYU-ǵa tóraǵalyq etý ke­zeńi­men aıryqsha ózekti bola túsedi. Al Uıym­ǵa tóraǵalyq etý táýelsiz Qazaqstan­nyń tabystaryn shynaıy túrde taný bolyp qana qoımaı, bizge búkil Eýrazııa keńis­ti­gin­de beıbitshilik pen qaýipsizdikti nyǵaı­týǵa qatysty asa zor jaýapkershilik júk­teı­di. Osyǵan baılanysty ústimizdegi jylǵy mamyr aıynda Almaty qalasynda Qazaqstan Parlamenti men EQYU-nyń Parlamenttik Assambleıasy ótkizgen “EQYU-nyń eýrazııalyq ólshemi” atty Transazııalyq parlamenttik forým halyq­aralyq dárejedegi aıtýly oqıǵa boldy. Onyń jumysyna álemniń 30-dan astam elinen 104 parlamentarıı qatysty. Sony­men qatar, týysqan túrki halyqtarynyń arasyndaǵy parlamentaralyq yntymaqtas­tyq pen ózara tıimdi baılanystardy nyǵaıtýda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Túrki Keńesin, Túrki tildes memleketterdiń Parlamenttik Assambleıasyn qurý týraly ıdeıasynyń júzege asýy aıryqsha mańyzǵa ıe bolyp otyr. Jalpylaı alǵanda, tórtinshi shaqyryl­ǵan Parlamenttiń úshinshi sessııasy zań shyǵarýshy jáne atqarýshy bılik tarmaqtarynyń birlese otyryp aýqymdy jumystar atqarǵanyn jáne ózara is-qımyly sapalyq jańa deńgeıge kóterilgenin kórsetedi. О́z kezeginde bul el úshin qajetti sheshimderdi barynsha qysqa merzimde qabyldaýǵa múmkindik berdi. Álısultan QULANBAI.