Qoǵam damýynyń bastaýy

О́tken ǵasyrdyń 90-jyldary Qazaqstan­nyń aldynda táýelsiz memleket retinde ke­ńestik saıası júıedegi respýblıkadan demo­kratııalyq jáne quqyqtyq qundylyqtardy ustanǵan qoǵam qurý  umtylysy turdy. Tar jol, taıǵaq keshý kezeńderin bastan ótkere otyryp, qoǵamnyń demokratııalanýynda eleýli alǵa basýlarǵa qol jetkizdik. Búgingi kún bıiktiginen qarasaq, dúnıe­júzilik qoǵamdastyq moıyndaǵan elimizdiń jetistikteriniń negizin qoldanystaǵy Ata Zań saldy desek, artyq bolmaıdy. Búkil el bolyp 1995 jyly referendýmda qabyldanǵan Konstıtýsııa qazaqstandyqtardyń azamattyq belsendiliginiń arqasynda jalpyhalyqtyq talqylaýdan ótti.  Nazarǵa usynylǵan joba boı­ynsha 30 myńǵa jýyq tolyqtyrýlar men ózgerister engizý týraly usynystar túsip, olar­dyń myńnan astamy 55 bapty túbegeıli ózgertti.  Sóıtip, Qazaqstan óziniń keleshek­tegi damý jolyn tańdady. Bul qujat ózindik qoǵamdyq kelisim shartqa aınaldy, ıaǵnı, ókimet ózine Qazaq­standy Ata Zańymyzdyń 1-babyna sáıkes “...demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retin­de...” bekitý jaýap­kershiligin alsa, azamattar Konstıtýsııa men mem­leket zańnamalaryn ustanýǵa jaýap­kershilik aldy. Osyndaı ózara mindettemeler memleket pen qoǵamnyń tabysty damýynyń berik negizin qurap, bizge bolashaqqa senimdi qaraýǵa múmkindik berdi. Sonyń arqasynda respýblıkanyń táýelsiz­dik­ti qalyptastyrý kezeńindegi aldynda turǵan  Qazaqstan halqynyń tutastyǵyn saqtaı oty­ryp, árbir adamnyń quqyǵy men bostandyǵyn qamta­masyz etý  maqsaty júzege asty. Qazaq­stan etnosaralyq jáne konfessııaaralyq úılesimdi saqtaı otyryp, qoǵamdaǵy turaqty­lyqty nyǵaıta bildi.  Saıası saladaǵy birizdi jáne utym­dy jańartýlar arqasynda eldiń ári qa­raıǵy demokratııalanýyna qolaıly jaǵdaı­lar jasaldy. Sonymen qatar, etnostyq ár-túr­lilik qaýip-qater faktorynan Qazaqstan halqynyń ulttyq jáne mádenı tolysý faktoryna aınaldy. Konstıtýsııa búgingi qoǵam ómirinde erek­she oryn alady. Ata Zań eldiń basty saıası jáne quqyqtyq qujaty retinde saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq júıeniń mańyzdy jaqtaryn bekitip, azamattardyń negizgi quqyqtaryn, bostandyqtary men mindetterin anyqtady. Sondyqtan osyndaı saıası-quqyqtyq qujattyń qabyldanýy memleketimiz úshin tarıhı mańyzdy oqıǵalardyń biri bolyp qala bermek. О́tken jyldar Qazaqstannyń táýelsiz memleket retindegi qalyptasý tarıhyna, mem­leket pen qoǵam ómiriniń barlyq  baǵyttary boıynsha dınamıkalyq jańarý úrdisin ákelgen kezeń retinde kiredi. Elimizde údemeli eko­nomıkalyq jáne áleýmettik alǵa basýshy­lyqqa, orta jáne shaǵyn bıznestiń damýyna nazar aýdarylýda. Jyl saıyn aýyl sharýa­shylyǵy salasyn memleket tarapynan  qoldaý kúsheıip, jerge jeke menshik quqyǵy engizilip, el ekonomıkasynda agrarlyq sektordyń úlesi kóbeıýine jaǵdaı jasalýda. Atqarýshy bılik pen sot júıeleriniń reformalary, azamattardyń quqyqtyq qor­ǵalý baǵdarlamalary júrgizilýde. Bilim berý men densaýlyq saqtaý salalarynda eleýli re­for­malar júrgizilip, olar álemdik standarttar deńgeıine kóterilýde. Sonymen qatar, res­pýblıkamyz ekonomıkalyq turǵyda kóptegen shetel memleketterine yntymaqtastyq qarym-qatynastar qurý úshin ónerkásip pen óndi­ristiń túrli salalarynda iri halyqaralyq jo­balardy júzege asyrý jolynda usynystar ja­sap, olardy  qarqyndy túrde júzege asy­ryp jatyr. Qazaqstanda áleýmettik saıasat belsendi júrgizilip,  zeınetaqy, áleýmettik járdemaqy­lar men eńbekaqynyń der kezinde tólenýine únemi kóńil aýdarylady.  Oǵan dálel retinde álemdik ekonomıkalyq daǵdarys saldaryna qaramaı, bıylǵy jyly zeınetaqy mólsheri 25 paıyzǵa, bıýdjettik saladaǵy qyzmetkerlerdiń eńbekaqysy 1 sáýirden bastap 25 paıyzǵa óskenin keltirýge bolady. Sonyń nátıjesinde búginde Qazaqstanda ekonomıka salasynda  órleý qarqyny baıqalyp, turǵyndardyń turmys deńgeıi kóterilýde. Qazaqstan 19 jyl ishinde aımaqtyq kóshbasshyǵa, belsendi de senimdi álemdik áripteske aınaldy. Al Qazaqstannyń Semeı polıgonyn jabý men ıadrolyq qarýdan bas tartý sııaqty  alǵashqy qadamdary jahandyq saıasattaǵy áreketterinde kóptegen memleket qol jetkize almaǵan jańa “moraldyq úlgi” boldy. Bizdiń TMD, EýrAzEQ, AО́SShK sheńbe­rin­degi birigý, Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezi sııaqty syrtqy saıasattaǵy bastamalarymyz halyqaralyq deńgeıde qol­daý taýyp otyr. Uzaq merzimdi ulttyq múdde­lerdi qamtamasyz etýge baǵyttalǵan belsendi jáne salıqaly syrtqy saıasat konstıtý­sııalyq zańdarymyzdyń jetistigi bolyp ta­bylady. Sondaı jetistikterdiń biri – Qazaq­stannyń 2010 jyly EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi. Búgingi kúni álemdik qaýipsizdik júıesin qa­lyptastyrýǵa úlken úles qosqan 1975 jylǵy Helsınkı  kelisimine 35 jyl tolyp otyr. EQYU-ǵa qatysýshy memleketter basshy­larynyń Ystambuldaǵy kezdesýinen keıin, 1-2 jeltoqsan kúnderi Astana qalasynda ót­kiziletin Sammıt álemdik deńgeıdegi eń eleýli oqıǵa bolary sózsiz. Bul – Qazaqstannyń syrtqy  saıasatynyń úlken jetistigi. Sonymen qatar, 2011 jyldyń maýsymynda Astanada ShYU sammıtin ótkizý josparlanyp otyr. Osynyń barlyǵy memleketimizdiń júrgizip jatqan salıqaly saıasatynyń nátıjesi bolyp tabylady. Elimizde júz otyzdan astam etnostar beıbitshilik jáne kelisimde ómir súrip jatyr. Demokratııa men azamattyq qoǵamnyń negizgi ınstıtýttary quryldy. 500-ge jýyq etno-mádenı ortalyqtar kiretin Qazaqstan halqy Assambleıasy belsendi jumys isteýde, 20 myńǵa jýyq úkimettik emes uıymdardyń qyz­meti damýda. Halqymyzdyń toleranttylyǵy – Qazaqstannyń ekonomıkalyq damýynyń, beıbitshilik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýiniń kepili. Oǵan dálel retinde ózbek, uı­ǵyr, koreı jáne nemis  teatrlarynyń bel­sendi jumys istep jatqanyn keltirýge bolady. Sonymen qatar, 15 tilde gazetter men jýrnaldar, 8 tilde radıohabarlar, 11 tildegi telebaǵdarlamalar taratylady. Táýelsizdik jyldarynda dinı ınstıtýttar edáýir sandyq jáne sapalyq jaǵynan ulǵaıdy. Qazaqstandaǵy dinı qaýymdardyń sany alty ese kóbeıdi, dinı birlestikter sany 671-den 4462-ge deıin ósti.  Túrli kon­fes­sııalardyń 3200-den asa meshitteri men shir­keýleri, hramdary men minájat úıleri jumys isteıdi. Elimizdegi senýshilerdiń basym kóp­shiligin musylmandar men pravoslavtyq hrıs­tıandar quraıdy. Sol sebepten Qurban aıt jáne Rojdestvo meıramdary resmı mem­le­kettik meıramdar bolyp tabylady. Elbasy­nyń sózinde aıtylǵandaı: “Pravoslavıe ıslammen birlesip Qazaqstanda rýhanılyqtyń negizin quraıtyn 2 baǵana bolyp tabylady. Bul óz kezeginde egemendikti nyǵaıtý isinde qazaqstandyq qoǵamdy biriktirý úshin jaǵdaılar jasaıdy”. Sonymen qatar, dinniń qoǵamdaǵy róli artýda. Sebebi, dinı birles­tikter belsendi túrde árdaıym áleýmettik is-sharalarmen aınalysady, onyń ishinde, qaıyrymdylyq, rýhanı-adamgershilik tárbıe berý; qylmys pen nashaqor­lyqtyń aldyn alý jumystary bar. Bulardyń barlyǵy Konstı­týsııamyzda kórsetilgen ózara tatýlyq pen saıası turaqtylyq sııaqty Qazaqstannyń túbegeıli prınsıpteriniń tek sóz júzinde emes, is júzinde de júzege asy­rylyp jatqandyǵynyń dáleli. Ol óz tarapynan respýb­lı­kamyzdy naryqtyq ekonomıka qurýshy memleket retinde ǵana emes, postkeńestik keńistiktegi etnosaralyq negizdegi qandaı da bir shıe­lenisterdiń aldyn ala bilgen memleketterdiń biri retinde álemge tanytty. Elbasynyń bastamasymen Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń II sezinde Mádenıetter men dinderdiń halyqaralyq or­talyǵynyń qurylýy týraly sheshim qabyl­dandy. Ortalyqtyń basty maqsaty – halyq­aralyq deńgeıde konfessııaaralyq kelisim men Qazaqstan halqynyń birligin nyǵaıtý boıynsha Qazaqstannyń tájirıbesin nası­hattaý bolyp tabylady. Bizdiń ortalyqtyń qyzmetine alys jáne taıaý shet eldermen ha­lyq­aralyq baılanysty damytý, basqa elderdiń tájirıbesin zertteý men qoldaný jáne el turǵyndarynyń mádenı jáne rýhanı deńgeıiniń kóterilýine úles qosý jatady. Az ǵana ýaqyt ishinde ortalyqtyń kúshimen múd­deli jaqtastardyń qoldaýymen dóńgelek ús­telder, ǵylymı-praktıkalyq konferensııa­lar, kezdesýler, leksııalar uıymdastyryldy. “Kelisim álemi” jýrnalynda turaqty túrde dúnıede bolyp jatqan oqıǵalarǵa baǵa berilip, jańa úrdiske nazar aýdarylady. Ortalyq Parlament Senatynyń Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevtyń basshylyǵymen uıymdastyrylatyn Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezi Hatshylyǵynyń ju­mysyna belsene aralasýda. Hatshylyq ju­my­syna túrli konfessııalar men álemniń rýhanı uıymdarynyń ókilderi qatysyp, aldaǵy ótkiziletin sezderdiń kún tártibindegi barlyq tarmaqtar boıynsha pikirler almasylady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtý­sııasy damyǵan naryqtyq ekonomıkasy bar demokratııalyq, táýelsiz jáne quqyqtyq mem­lekettiń qalyptasýyna senimdi alǵysharttar jasady dep naqty aıtýǵa bolady. Ata Zań eli­mizdiń ári qaraıǵy jáne tıimdi damýyna, qoǵam men saıası ınstıtýttardyń demokratııa­lanýyna, memlekettiń lıberaldy jańarýyn tereńdetýge yqpal jasaı alatyn úlken strate­gııalyq múmkindik bolyp tabylady.  Bul ju­mystar Elbasynyń “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” atty Qazaqstan halqyna Jol­daý­ynda erekshe aıqyndaldy. Atqarylyp jat­qan jumystyń basty maqsatyn Memleket bas­shysy: “... elimizdiń táýelsizdigin baıandy etý, qa­zaqtyń ult bolyp órkendeýine jol ashý, onyń tili men mádenıetiniń keń qulash jaıýy­na múmkindik týǵyzý”, – dep naqtylap aıtty. Strategııalyq maqsattarǵa jetýdegi biriz­di­lik, mırasqorlyq jáne alǵa basýshylyq – elimizdiń jetistigi men damý turaqtylyǵyn qamtamasyz etý bolyp tabylady. Qazirgi tańda Qazaqstan, óńirlik kóshbasshy retinde jańa bastamalardy alǵa tarta otyryp, dúnıejúzilik qaýymdastyqta kimmen bolsa da terezesi teń memleket bolyp tanyldy. Elimiz 2011 jyly táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyn atap ótedi. Osyndaıda ózimizdiń otansúıgishtigimiz ben azamattyǵymyzdy kórsetý – Qazaqstannyń memlekettiligin nyǵaıtady degen senimdemiz. Gúlnar JAQYPOVA, QR Mádenıet mınıstrliginiń Mádenıetter men dinderdiń  halyqaralyq ortalyǵy  áleýmettik zertteýler bóliminiń bastyǵy.