Ata Zań aıshyqtary

Qazaqstan halqy qoldaǵan Konstıtýsııa — elimiz órkendeýiniń eren tetigi

BIRLIK PEN ERKINDIK USTYNY

Memleketimizdi demokratııalyq, zaıyrly jáne quqyqty el retinde aıqyndaıtyn basty qujat – Konstıtýsııa. Ata Zań barlyq qujattardyń qaınar kózi, bastaýy bolyp tabylady. Kez kelgen memlekettik organ, mekeme, uıym óziniń qyzmetinde Konstıtýsııany basshylyqqa ala otyryp, óz qyzmetterin júzege asyrady. Ata-babalarymyz qanshama qıyndyqtar men tosqaýyldardy bastan ótkerse de, halyqtyń myqty erik-jigeriniń arqasynda kóp jyldar boıy arman etip, ańsap kelgen táýelsizdigimizge qol jetkizip, 1991 jyly egemen elimizdiń týyn bıikke jelbirettik. Táýelsiz Otanymyzdyń tuńǵysh Prezıdenti saılanyp, derbestigimizdi rastaıtyn memlekettik rámizderimizdi bekittik. Osy oraıda 1993 jylǵy 28 qań­tar­da tuńǵysh qabyldanǵan bas qu­jattyń keıbir taraýlaryna ózge­rister men tolyqtyrýlar engizilip, 1995 jyly 30 tamyzda qazirgi Ata Zańymyz qabyldandy. Keńes óki­meti kezinde konstıtýsııa ókiletti organdarmen qabyldanǵan bolsa, bizdiń negizgi qujat halyqtyń jal­py daýysymen referendýmda qa­byldandy. Bul kún elimizdiń kons­tıtýsııalyq damýynyń jańa keze­ńine jol ashqan kún bolyp taby­lady. Konstıtýsııany qabyldaı oty­ryp, qazaq halqy óziniń ege­mendik quqyǵyn barsha álemge pash etti. Jańa qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy elimizdiń damýyna jol ashyp, táýel­siz memleket býynynyń be­kýi­ne úlken sebep boldy. Konstıtý­sııanyń alǵashqy beti “Halqymyz, baıyrǵy qazaq jerinde memleket qura otyryp, ózimizdi erkindik, teń­dik jáne ultaralyq tatý azmattyq qoǵam retinde dúnıejúzilik qoǵam­dastyqta laıyqty oryn alýdy kóz­deı otyryp jáne bolashaq ur­paq­tar aldynda joǵary jaýapker­shi­li­gi­mizdi sezinip osy Konstı­tý­sııa­ny qabyldadyq” degen sózben bas­talady. Bul Qazaqstan elinde tu­ratyn barlyq ult ókilderiniń or­nyqqan saıası kelisiminiń negizi bo­lyp tabylady. Ata Zań – beıbit­shilik pen yntymaqqa, erkindik pen teńdikke aparatyn dańǵyl jol. Toǵyz bólimnen turatyn Ata Zańda elimizdiń azamattaryna tolyq jaǵdaı jasalǵan. Ekinshi bólimniń 10-babynda “Respýblıkanyń azama­tyn eshqandaı jaǵdaıda azamatty­ǵynan, óziniń azamattyǵyn ózgertý quqyǵynan aıyrýǵa, sondaı-aq ony Qazaqstannan tys jerlerge alas­ta­týǵa bolmaıtyndyǵy” kórsetilgen. Olardyń ómir súrýine, bilim alýy­na, qyzmet etýine jáne zeınetker­likke shyǵyp demalýyna barlyq múmkindikter jasalǵan. Álemde ter­rorızm jáne dinı ekstremızm áre­ketteri órship jatqanda, kóp ultty Otanymyzda saıası turaqtylyq pen beıbitshiliktiń ornyǵyp turýy Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń saıasaty men Konstıtýsııa qyzmeti­niń jetistigi dep aıta alamyz. Bú­gingi tańda Ata Zań – el tynysh­ty­ǵynyń kepili. Elbasymyz bas­taǵan uly kósh tar joldy taımaı ótip, onyń batyl sheshimderi men saıası eriginiń arqasynda elimiz ózin barsha álemge zaıyrly, demo­kra­tııalyq, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde tanyta bildi. Pre­zıdentimiz qoǵam tynysynda kóp­ultty qazaqstandyqtardyń ózara tatýlastyǵy men birligin ornyq­tyrý maqsatynda óziniń bedelin paı­dalana otyryp, halyqtar dos­tyǵyn shaqyrýdy uıymdastyrý lı­derine aınaldy. Ult kóshbas­shy­synyń bastaýymen elimizde Qa­zaqstan halqy Assambleıasyn qosa alǵanda, etnokonfessııalyq keli­sim­niń birtutas ınfraqurylymy jasaldy. Qazaqstan Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezderin ótkizý ornyna aınaldy. Osyndaı ónegeli ister nátıjesinde qoǵamdyq turaqtylyq mehanızm­deriniń ustanymdaryn júzege asyrýda úlken múmkindikterge qol jetkizildi. Ár alýan múddeler toǵysqan, aýqymdy ister atqaryp otyrǵan iri saıası alań – EQYU-ǵa elimizdiń tór­aǵa bolyp saılanýy bizdi dúnıe júzi moıyndaǵanyn dáleldeıdi. Aǵymdaǵy jyldyń 14 qańtarynda EQYU-nyń Turaqty keńesindegi otyrysta jasaǵan óziniń beıne-joldaýynda Elbasy N.Nazarbaev “EQYU-daǵy Qazaqstan tóraǵaly­ǵy­nyń strategııasy men basym ba­ǵyttaryn aıqyndap berdi. Bizdiń aldymyzda turǵan mańyzdy mindet – EQYU-ny jan-jaqty damytý, búgingi kúngi qaýip-qaterlerge qarsy áreket etýde onyń tıimdiligi men múm­kindikterin arttyrý”, – dedi Qazaqstan Prezıdenti. Sondyqtan mundaı salmaqty uıymǵa tóraǵalyq etý – elimiz úshin úlken mártebe. “Ýaqyt synshy” degendeı, Ata Za­ńy­myz egemendi el tarıhy úlesin­degi az ýaqytta úlken syndardan sú­rinbeı ótip, óziniń quqyqtyq qun­dylyǵyn joǵary dárejede dá­leldeı bildi. Konstıtýsııalyq zańnamalarǵa sáıkes barlyq azamattar teń qu­qy­ly. Eger olarmen zań buzýshylyq jiberilgen jaǵdaıda jaýapkershi­lik­ke tartylyp, jalpyǵa birdeı tár­tipte shartty jazasyn alady. Qazaqstan Respýblıkasy Konstı­tý­sııasynyń 4-babynda Ata Zańnyń eń joǵary zań kúshi bar jáne res­pýblıkanyń barlyq aýmaqtaryna tikeleı qyzmet etedi dep aıqyn ja­zylǵan. Basqa da shyǵarylyp jat­qan normatıvtik-quqyqtyq aktiler, halyqaralyq kelisim-sharttar eli­mizdiń eń basty qujatyna qaıshy kelmeýi tıis. Al 74-baptyń 1-tar­ma­ǵynda Qazaqstan Konstıtý­sııa­syna sáıkes emes dep tanylǵan zań­dar men halyqaralyq kelisim-shart­tarǵa qol qoıylmaıdy delin­gen. Demek, Ata Zańymyzda adam qu­qyǵy jáne bostandyǵynyń jo­ǵary qundylyǵy quqyqtyq mem­lekettiń negizgi qaǵıdasy retinde retteledi. Otanymyzdyń damýyna óz úle­sin ishki ister organdary da qosyp keledi. Osy baǵytta bizdiń oblys­tyń ishki ister organdarynyń qyz­metkerleri zań normalarynyń oryn­dalýyn qamtamasyz etýde kúni-túni aıanbaı eńbek etýde. Aǵymdaǵy jyldyń I jarty jyl­dyǵy ishinde ishki ister basqarmasy krımınaldyq ahýalǵa tıimdi áser etýi nátıjesinde aýmaqta aýyr jáne asa aýyr sanatyna jatatyn qa­saqana kisi óltirý, tonaý, qaraq­shylyq, mal urlaý qylmystary 28,4%-ǵa azaıyp, barlyq qylmys túrleriniń ashylýy­nyń oń bet­aly­sy men anyqtaý jáne tergeý qyz­metteri kórsetkishteriniń azaıǵany baıqala­dy. Sonymen qatar, sybaılas jem­qor­lyqty boldyrmaý, aldyn alý baǵytynda da birqatar uıymdas­ty­rýshylyq jáne táji­rıbelik sharalar júzege asyryldy. О́tken alty aıdyń ishinde polısııa qyzmetkerlerine qatysty kelip tús­ken 290 aryz-shaǵym qarastyry­lyp, qyzmettik tekseris júrgizýdiń nátıjesinde onyń 6-ýy ǵana ras­taldy. Osy jyldyń maýsym aıynda Elbasynyń Pavlodar oblysyna kelgen eki kúndik sapary bary­syn­da quqyq qorǵaý organdarynyń ókil­­derine saltanatty túrde beril­gen 77 avtokóliktiń 57-si ishki ister or­gandarynyń úlesine tıdi. Pre­zı­dent ishki ister organdary qyz­met­ker­leriniń aldaǵy jumystaryna ta­bys tileı kelip: “Quqyq qorǵaý or­gan­dary da ózderiniń memlekettik qyz­metterin abyroımen oryndaýda. Osy oraıda olarǵa da tehnıkalyq kó­mek kerek. Sondyqtan búgin ta­bys etilgen qyzmettik kólikterdi ma­mandar memlekettik paryzdaryn óteý­ge paıdalanady dep senemin”, – dedi. Memleketimizdegi ár adam Ata Zańnyń sheńberinde ómir súrgende ǵana biz ózimizge tán ulttyq quqyq­tyq júıemizdi jetildiretin bola­myz. Sondyqtan eń basty mindet zańdy jáne jeke tulǵalardyń, qoǵamdyq qurylymdar men azamat­tardyń Ata Zańǵa degen qurmetin barynsha dáripteý bolyp tabylady. Sóz sońynda barsha qazaqstandyq­tardy Konstıtýsııa kúnimen qut­tyq­taı otyryp, Ata Zańymyz anyq­tap bergen demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmet­tik memleketimizde tatýlyq pen birlik, beıbitshilik pen turaqtylyq, qut-bereke bolsyn, kók baıraǵy­myz ashyq aspan astynda jelbireı bersin degim keledi. Naýryzbaı QYDYRǴOJAEV, Pavlodar oblystyq ishki ister basqarmasynyń bastyǵy, polısııa polkovnıgi.

* * *

BARLYQ QUJAT NEGIZGI ZAŃNAN BASTAÝ ALADY

Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zı­dentiniń bastamasymen ázirlen­gen elimizdiń Ata Zańyn qabyldaý jónindegi respýblıkalyq referen­dým­nyń mańyzy óte zor boldy. Eli­mizdiń 1995 jylǵy jańa Kons­tı­týsııasy – kópultty halqy­myzdyń shynaıy erki men erteńgi kúnge senim qujaty sanalady. Onda Qazaqstan Respýblıkasynyń der­bestigin jarııalaýmen birge, aýmaq­tyq tutastyqty saqtaý jáne eldiń ulttyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý sııaqty ótkir máseleler sheshimin tapty. Dál qazir biz úshin táýelsiz­dikten qymbat esh nárse joq, onyń qadiri esh nársemen ólshenbeıdi. Konstıtýsııa biz úshin aldaǵy ýaqytta da ózimizdiń bıik maqsa­ty­myz – memlekettiń áleýmettik jaǵ­daıyn kóteretin, azamattardyń dáý­letti jáne zamanǵa laıyqty ómir súrýine barlyq jaǵdaı jasaı­tyn, táýelsiz elimizdiń órkenıetti memleket bolý jolyndaǵy ilgeri basýymyzdy retteıtin shýaqty da basty baǵdarsham. Konstıtýsııanyń 1-babynda mem­leketimizdiń eń qymbat qazy­na­sy – adam jáne onyń ómiri, qu­qyqtary men bostandyqtary dep kórsetilgen. Sonymen qatar, aza­mattyń jeke bostandyǵy, konstı­tý­sııalyq quqyqtary bekitilgen. Atap aıtqanda, olar adamnyń jeke ómi­rine, qadir-qasıetine qol suǵyl­maýy, árkimniń óziniń jáne otba­sylyq qupııasynyń bolýy, aby­roıy men ar-namysynyń qorǵa­lýy, árkimniń óziniń jeke salym­dary men jınaǵan qarajatynyń, jazylǵan hattarynyń, telefon arqyly sóılesken sózderiniń, posh­ta, telegraf arqyly jáne basqa da jol­darmen alysqan habarlarynyń qu­pııalylyǵynyń saqtalýy, qaı ult­qa, qaı partııaǵa jáne qaı dinge jata­tynyn ózi anyqtaýǵa jáne ony kór­setý-kórsetpeýge haqyly ekeni, ana tili men tól mádenıetin paıda­lanýy, qarym-qatynas, tárbıe, oqý jáne shyǵarmashylyq tilin tańdap alýy. Memleket Qazaqstan halqynyń tilderin úırený men damytý úshin jaǵdaı týǵyzýǵa qamqorlyq jasaı­dy jáne jasap ta keledi. Sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary shet elderde júrgen kezde memlekettiń qorǵaýynda bo­lady. Jeke menshik múlki, otbasy, ar-ojdany men jeke basynyń ómiri zańdarmen qorǵalady. Ata Zańymyzdyń talaptaryna saı elimizde senzýraǵa tyıym sa­lynǵan, sóz bostandyǵy shektel­meı­di. Azamattar tegin orta bilim alýǵa, memleket kepil bergen tegin medısınalyq kómek alýǵa quqyly, sonymen qatar, aqyly medısına­lyq járdem alý zańdarda belgi­len­gen negizder men tártip boıynsha júrgiziledi. Árkimniń óz quqyqtary men bos­tandyqtarynyń sot arqyly qorǵalýyna, árkimniń bilikti zań kómegin alýǵa quqy bar. Zańda kózdelgen retterde zań kómegi tegin kórsetiledi. Sottar sheshimderi, úkimderi men ózge qaýlylary Qa­zaqstannyń búkil aýmaǵynda min­detti kúshi bolady. Áskerı qyzmet­shiler, ulttyq qaýipsizdik organ­darynyń, quqyq qorǵaý organdary­nyń qyzmetkerleri men sýdıalar partııalarda, kásiptik odaqtarda bol­maýǵa, qandaı-da bir saıası par­tııany qoldap sóılemeýge tıis. Balalaryna qamqorlyq jasaý jáne olardy tárbıeleý – ata-ananyń paryzy ári mindeti. Kámeletke tol­ǵan eńbekke qabiletti balalar eńbekke jaramsyz ata-anasyna qamqorlyq jasaýy qajet. Prokýratýra memleket atynan elimizdiń aýmaǵynda zańdardyń, Qa­zaqstan Respýblıkasy Prezı­denti­niń jarlyqtarynyń jáne ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń dálme-dál ári birkelki qolda­ny­lýyn, jedel-izdestirý qyzmetiniń, anyqtaý men tergeýdiń, ákimshilik jáne oryndaýshylyq is-júrgizýdiń zań­dylyǵyn joǵary qadaǵalaýdy júzege asyrady. Zańdylyqtyń kez kelgen sıpatta buzylýyn anyqtaý men joıý jóninde sharalar qolda­nady. Son­daı-aq ol el Konstıtý­sııa­sy men zańdaryna qaıshy keletin zańdar men basqa da quqyqtyq aktilerdiń dálme-dál ári birkelki qol­danylýyn qadaǵalaıdy. Pro­ký­ra­týra sotta memleket múddesin bildiredi. Sondyqtan elimizdiń Ata Zańyn qurmetteý, talaptaryn árdaıym saqtaý men oryndaý – bizdiń basty mindetimiz. Birlik TÁShIMOV, Kókshetaý qalasynyń prokýrory, aǵa ádilet keńesshisi. Aqmola oblysy.

* * *

KONSTITÝSIIа – ÁR AZAMATTYŃ ÁLEÝMETTIK QAMSYZDANDYRÝ KEPILI

Áleýmettik qorǵaý – keleńsiz jaǵdaılardyń áserinen (qarttyq, densaýlyq jaǵdaıy, asyraýshysynan nemese jumysynan aıyrylý) ekonomıkalyq belsendi jáne laıyqty tólenetin eńbekke qatysý jolymen ózin kirispen qamtamasyz ete almaıtyn azamattardyń jetkilikti ál-aýqaty deńgeıi men ómirlik qajetti ıgilikterine qol jetkizý múmkinshiligin qamtamasyz etetin júıe. Áleýmettik qorǵaý júıesiniń kórsetkishteri eleýli dárejede memlekettiń ekonomıkalyq damýy deńgeıimen ólshenedi. El táýelsizdik alǵan sátten bastap áleýmettik qorǵaý júıesi, eń aldymen, zeınetaqylar men járdemder sanynyń jalpy ósýimen sıpattalady, qazir olardyń jalpy sany 40 túrli kórsetkishterge jýyqtady. Kóptegen azamat eki jáne odan da kóp áleýmettik tólemder alady. Elimizdegi halyqty áleýmettik qorǵaý júıesi halyqaralyq áleýmettik qamsyzdandyrý uıymdarynyń usynystary men ustanymdaryna tolyq sáıkes keledi. Eldegi áleýmettik qamsyzdandyrý júıesin odan ári jetildirý “Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń halyqty áleýmettik qorǵaý tujyrym­damasynda (2001 jyl) belgilengen, onda áleýmettik qorǵaýdyń negizgi salalary: 1) memlekettik járdemder; 2) mindetti áleýmettik saqtandyrý; 3) jınaqtaýshy zeınetaqymen qamsyzdandyrý; 4) áleýmettik kómek kóz­delgen. 2005 jyldyń qańtarynan beri elde mindetti áleýmettik qamsyzdandyrý júıesi ju­mys isteıdi, ol áleýmettik aýdarymdar tóleý­diń mólsheri men uzaqtyǵyna qaraı áleýmettik táýekelder bolǵan jaǵdaıda jumys isteıtin azamattardy qosymsha qorǵaýdy qamtamasyz etedi. 2005 jylǵy 1 shildeden bastap zeınet jasyna jetýi boıynsha bazalyq zeınetaqy júıesi engizildi. Sóıtip, búgingi tańda Qazaqstanda áleýmet­tik qamsyzdandyrýdyń úsh deńgeıli júıesi quryldy: Birinshi deńgeı – Qazaq­stan Respýblı­ka­synyń Kons­tıtýsııasy kepildendirgen áleý­mettik tólemder, ıaǵnı barlyq azamattarǵa qo­ǵamnyń damýyna azamattyń qosqan jeke úle­sin esepke almaı birdeı deńgeıdegi tólemder (bazalyq zeınetaqy tólemi, memlekettik járdemder, balanyń dúnıege kelýine birjolǵy tólem). Ekinshi deńgeı – jumys ótili men eńbekke aqy tóleý mólsherine qaraı jalpyǵa bir­deı zeınetaqy, mindetti zeınetaqy jar­na­lary men áleýmettik saqtandyrý aýdarymdary esebinen áleýmettik tólemder, ıaǵnı, azamat­tardy olar­dyń qoǵamdy damytýǵa jeke qosqan úlesin esepke ala otyryp, qosymsha áleýmettik qamsyzdandyrý. Úshinshi deńgeı – halyqtyń erikti nemese kásibı jınaqtaý jarnalary esebinen áleý­mettik tólemder. Qazir adamdardyń kópshiligi memlekettiń ótpeli kezeńinde áleýmettik qorǵaýdyń aǵym­daǵy máselelerimen shuǵyldanýǵa májbúr bol­ǵanyn umyta bastady. Elimiz alǵash ret tur­ǵyn­dar buryn belgisiz bolyp kelgen ekono­mıkalyq faktorlar: ınflıasııa, bıýdjettiń jáne taýardyń jetkiliksizdigi, kásiporyndar men óndiristerdiń jabylýy, jumyssyzdyq sııaq­ty saldarlardyń áserimen betpe-bet keldi. Zeınetaqylar men járdemaqylar boıyn­sha bereshekter aılarǵa sozyldy, olardy tóleý ony alýshylar úshin de, áleýmettik qyz­metkerler úshin de basty bas aýrýyna aı­naldy. Zeınetaqylar men járdemaqylardyń mólsheri zeınetkerlerdiń, múgedekterdiń jáne basqa da halyqtyń áleýmettik áljýaz jik­teriniń eń tómengi ómirlik muqtajdaryn qa­naǵattandyrýdy qamtamasyz ete almady. Osyndaı kezeńde jaǵdaıdyń ońalyp ketýine úmit az boldy, áleýmettik áljýaz jikter ala­tyn tólemder, jalpy alǵanda olardyń áleý­mettik mártebesi álemniń damyǵan elderiniń deńgeıine sáıkes bolatynyna (eń bolmaǵanda soǵan jaqyndaıtyndyǵyna) senim joq edi. Osyndaı qıyn kezeńderde Qazaqstan Respýblıkasynyń tuńǵysh Prezıdenti álem­niń basqa da damyǵan elderimen qatar bolashaq áleýmettik memleket qurýdyń biregeı múm­kindigi bolǵanyn qapysyz jibermedi. Al ázir­she, N.Á.Nazarbaev eske alǵandaı: “Jańa memlekette Konstıtýsııa, óziniń sımvoldary men atrıbýttary bolmady. Barlyq zańnama basqa ıdeologııaǵa, basqa eldiń jaǵdaıyna jáne basqa maqsattarǵa beıimdelgen bolatyn. Eń bastysy, jańa jaǵdaıda ne isteý qajettigin aıqyn biletin adamdar jetispedi. Endi eskishe ómir súrýge bolmaıtynyn bári de jaqsy túsindi, biraq ne isteýge jáne qalaı isteýge bolatynyn bári birdeı tap basyp aıta almady. Bárin de basynan bastaý, degenmen eń basty baǵytty tabý qajet boldy”. Instıtýsıonaldyq reformalardyń bas­taýy egemen Qazaqstannyń jańa Konstı­týsııasyn qabyldaýmen bastaldy (1995 jyly 30 tamyzda Búkilhalyqtyq referendým ná­tıjesinde qabyldandy). Onda burynǵy kons­tıtýsııalyq qurylymnyń kemshilikteri joıyl­dy, prezı­denttik respýblıkanyń modeli qalyptasty­ryl­dy, bılik tarmaqtary arasyn­daǵy ókildikterdiń ara-jigin ajyratýdy utym­dy sheshýdiń joldary aıqyndaldy, bul júıeli naryqtyq qaıta qurýlarǵa kóshýge múmkindik berdi. Qazaqstandaǵy ótpeli kezeńde alda turǵan mańyzdy tujyrymdamalyq problemalardyń biri – zeınetaqymen qamsyzdandyrý jáne sonymen birge halyqty áleýmettik qorǵaýdyń búkil júıesin reformalaý jolyn tańdaý boldy. О́te mańyzdy bir máseleni qaperden shy­ǵarýǵa bolmaıdy: HH ǵasyrdyń sońynda sosıalıstik lager júıesi buzylýymen qatar álemdik kapıtalıstik sharýashylyqtyń jal­pyǵa ortaq jahandaný dáýiri bastaldy, álemniń damyǵan elderi damyǵan áleýmettik qamsyzdandyrý júıesi bar áleýmettik-baǵdarly memleketke aınalý kezeńin aıaqtady. Ekonomıkalyq damýdyń jahandanýy jáne ómir jasy uzara túsken ornyqty úrdispen egde adamdar sanynyń ósýi álemniń damyǵan elde­rindegi zeınetaqy júıesin reformalaýǵa sebep boldy. Shyǵys Eýropa, TMD jáne Baltyq boıy elderi sanatyna kiretin ótpeli ekono­mıkalyq kezeńde turǵan memleketter áleýmet­tik salany reformalaýdy sosıalıstik ustanymdarǵa qurylǵan áleýmettik qamsyz­dan­dyrý júıesin joıýdan bastady. Bul elder, sonyń ishinde Qa­zaqstan da áleýmettik salada reformalaý júr­gizý­diń nusqalaryn ózderiniń ulttyq basymdyqtary men múmkindikterine qaraı qarastyrdy. Árıne, zeınetaqy problemalarynyń jal­pyǵa birdeı ámbebap sheshýi joq. Ulttyq zeı­netaqy júıeleri kúrdeli ári olardaǵy tólem­der mólsheri kóptegen ártúrli faktorlarǵa táýeldi. Ártúrli elderdegi zeınetaqy júıesin dál­me-dál salystyrýǵa zeınet jasyna shyǵý jasy, tólemderdi esepteý ádisteri, ómir uzaq­tyǵy sııaqty ózgeshelikter kedergi keltiredi. Sonymen birge álemdik tájirıbede zeınetaqy júıesin qurýdyń jalpy ustanymdary men ádisteri bar, olardy áleý­met­tik reformalar júrgizýde qol­danýǵa bolady, degenmen usynylatyn reformany ba­ǵa­laýda maqsatty parametrler men ólshemderdi jiti aıqyn­daýǵa basa nazar aýdarý qajet. Sóıtip, áleýmettik qorǵaý jáne áleýmettik saq­tandyrý ınstıtýttary bar barlyq el­der erte me, kesh pe, ózderiniń zeınetaqy júıesin refor­ma­laýǵa májbúr bolady, bul oraı­da ortasha ómir uzaqty­ǵy­nyń artýyna, sondaı-aq áleý­mettik standarttar men ómir sapasy­nyń jaqsarýy sııaqty jaıttar eskerileri sózsiz. Zeınetaqy reformasy bastalǵanǵa deıin memlekettik zeınetaqymen qamsyzdandyrý bólý tetikterine negizdelip keldi, urpaqtar shartyna ne­giz­delgen bul ádiste eńbekke ja­­­ram­syz adamdarǵa zeınet­aqy jumys isteıtin adam­dar­dyń jarnalarynan tólendi. О́tken ǵasyrdyń 70-shi jyldarynda demo­grafııalyq úrdisterge sáıkes kóptegen elder zeınetaqy qorlarynyń jetkiliksiz bolýymen betpe-bet keldi, jumys jasaıtyn adamdardyń jarna­lary­nyń aǵymdaǵy túsimderi qajetti mólsherdi jaba almaıtyn boldy, al barǵan saıyn arta túsken jetkiliksizdikti jalpy sa­lyq tólemderi (memlekettik bıýdjet) esebinen jabýǵa týra keldi. Bul jaǵdaı basqa da mańyzy budan kem emes bıýdjet esebinen qar­jylandyrylatyn memleket shyǵyndaryn shekteýge ákep soqty. Sondyqtan da alǵashqyda ónerkásibi damy­ǵan elder bólý júıesinen tolyq bas tartý, ár­túr­li jınaqtaý tizbelerine negizdelgen jańa mo­delderge kóshý zeınetaqy reformasy dep túsin­di. Bólý modelinen onyń aıyrmashylyǵy qyz­met­ker aýdarǵan jınaqtaý júıesindegi jar­nalar qazirgi zeınetker­ler­ge tólenbeıdi, jınaq­tala be­redi. Zeınet jasyna jetken­nen keıin qyzmet­kerge óziniń zeı­netaqy jınaq­tary tó­lenedi. Jınaqtaý tetigi naryqtyq ekonomıkaǵa saı keledi jáne shıelenisken zeınetaqy prob­lemasyn burynǵydan góri utymdyraq sheshe alady dep sanaldy. Alaıda, zeınetaqy re­formasynyń barysynda kóptegen elder mu­nyń da jetilmegen tustary bar ekendigin baıqady. Batys elderiniń zeınetaqy júıesin saq­tyqpen jáne birte-birte reformalaý sebebi, bul salada aıaqty ańdap bas­pa­sa, ony shuǵyl júr­gizý jurt­shy­lyq tarapynan qoldaý taba ber­meıtinin kórsetti. De­genmen, kóptegen saıasatkerler memlekettik qoldaý bazalyq zeı­netaqyǵa qatysty kórse­ti­lýi qajettigin jaq­taıdy, óıt­keni ol alýshylardyń kásibı erek­she­likterimen baılanysty emes. Sonymen bir­ge jınaq­taý­shy zeınetaqy júıesiniń aýqymy jeke zeınetaqy qor­la­rynyń jáne jeke zeınet­aqy josparlarynyń qatysýymen keńeıe túsýi tıis. Burynǵy bólý júıesinde zeınetaqy mól­sheri eńbek ótiline jáne eńbek etýshiniń sońǵy jyldaryndaǵy eńbekaqy mólsherine táýeldi boldy. Zeınetkerlerdiń jalpy sany ósip, zeı­netaqy tóleý kezeńi uzarýyna (ómir uzaqty­ǵynyń artýymen baılanysty), onyń ústine saqtandyrý jarnasyn tóleýshilerdiń azaıýy jaǵdaıynda zeınetaqy júıesi memlekettiń beli kótere almaıtyn problemaǵa aınaldy. Sondyqtan da kóptegen elderdiń úkimetteri “parametrlik reformaǵa” oıysýda, óıtkeni, ómir sapasy standarttary ósýine baılanysty zeınetaqy júıesindegi bul tańdaýdyń artyq­shylyqtary bar. Alaıda birqatar parametr­lerdi ózgertý, máselen zeınetke shyǵý jasyn ulǵaıtý sııaqty sharalar qoǵamda jurtshylyq­tyń alańdaýshylyǵyn jáne reformalarǵa qarsy narazylyǵyn týdyrady. Buǵan mysalǵa 2010 jyldyń basynda qar­jylyq daǵdarys saldarynan aqsha qunsyz­danyp, Eýropalyq Odaq elderinen qarjylaı kómek suraýǵa májbúr bolǵan Grekııany kel­tirýge bolady. Grekııaǵa qarjylyq kómek kór­setýde zeınetaqymen qamtýda memlekettik shy­ǵyndardy qysqartý jóninde talap qoıyl­dy. Eýropalyq Odaq sondaı-aq shuǵyl zeınetaqymen qamtý reformasyn júrgizýdi, atap aıtqanda, zeınet jasyn 65-ke deıin kóterýdi, zeınetaqy saqtandyrý tarıfterin arttyrýdy, tolyq zeınetaqy alý úshin eńbek (saqtandyrý) ótilin 35-ten 40 jylǵa deıin ósirýdi qaıta qaraýdy talap etedi. Alaıda, mundaı sharalar ýaqytsha ǵana tıimdilik bere­tinin este ustaý qajet jáne belgili bir kezeń ótkennen keıin zeınetaqy problemalary taǵy da aldan shyǵady. Damyǵan elderde áleýmettik qamsyz­dan­dyrý jáne áleýmettik kepildikter deńgeıiniń qalyptasqan jaǵdaıyna qarap, sondaı-aq, saıasatkerlerdiń popýlıstik urandarymen túbegeıli áleýmettik reformalar júrgizý múm­kin emes. Alaıda, álemdik ekonomıkanyń jahandanýy jáne kóptegen elderdi sharpyǵan álemdik qarjy daǵdarysy damyǵan elderde óz azamattarynyń áleýmettik qamsyzdandyrý deńgeıin qoldaýǵa múmkindik berer emes jáne kúrmeýi qıyn máselege aınalyp otyr. Bul arada taǵy bir atap ótetin jaıt, zeınet­aqy júıesindegi kez kelgen ózgerister, sonyń ishinde túbegeıli reformalar – óte qıyn saıası sheshim. Zeınetaqy reformasynyń nátıjeleri tez arada bilinbeıdi, oǵan biraz ýaqyt qajet.         Sondyqtan da túbegeıli zeınet­aqy reformalary boıynsha sheshim qabyldaý úshin birqatar elek­torattyń qarsylyǵyna jáne qabyldanatyn sha­ralardyń jurtshylyq qoldaı bermeıtin sıpaty­na qaramastan myq­ty saıası erik-jiger qajet. Eldegi qolaıly ózgerister jáne ekonomı­kanyń ornyqty ósýin qamtamasyz etý jó­nindegi qolǵa alynǵan sharalar, ulysaralyq jáne konfessııaaralyq saıasat halyqty áleýmettik qorǵaýdyń keshendi júıesin qurýǵa alǵy­sharttar jasady. Osyǵan baılanysty Qazaqstannyń búgingi jáne bolashaqtaǵy basymdyqtary men múmkindikterin eskere oty­ryp, áleýmettik qorǵaýdyń jańa tujy­rymdamasyn jasaýdyń qajettigi paıda boldy. Barshaǵa málim, 1998-2000 jyldary jańa jınaqtaý zeınetaqy júıesiniń qalyptasý kezeńi boldy. Ony qysqa merzimde júrgizý, zeınetaqy qyzmeti naryǵyna jeke ınvestor­lardy oıdaǵydaı tartý, zańnamalyq jáne normatıvtik baza qalyptastyrý, sondaı-aq, naryqtyń ınfraqurylymyna jańa júıeni kiriktirý óz jemisin berýde. Qazaqstannyń zeınetaqy júıesin refor­ma­laýdaǵy keıbir kemshilikterge qaramastan, ony qaıta qurý qazirdiń ózinde qarjylyq-eko­nomıkalyq sektorǵa oń yqpal etýde. Qar­jy naryǵynda jınaqtaýshy zeınetaqy qor­lary dep atalatyn jańa ınstıtýsıonaldyq ınvestor paıda boldy. Onyń basty artyq­shylyqtarynyń biri – endi árkim óziniń bo­lashaq zeınetaqysynyń jaıyn ózi qamdaıtyn boldy. Ekinshiden, jınaqtaý qorlary salymshylarynyń zeınetaqy mólsheri onyń zeınetaqy jınaqtarynyń shamasyna táýeldi, ıaǵnı, qalaı jumys jasady, sonsha tapty. Qazaqstan ekonomıkasy 90-jyldardyń ortasynda memlekettik jáne jeke menshik teń­digin jáne ony taný, menshikti qoǵam ıgili­gine paıdalaný, kásipkerliktiń erkindigi sııaq­ty konstıtýsııalyq ustanymdarǵa sáıkes damı bastady. Memleket medısınamen qamtý jáne bilim berý, aýqymdy turǵyn úı qury­lysy, eńbekaqy mól­sherin jáne áleýmettik tó­lem­derdi kóbeıtý, azamattar men kásip­ker­lerdiń salyq aýyrtpashylyǵyn tómendetý sııaqty áleýmettik másele­lerdi burynǵydan góri utymdy sheshýge qol jetkizdi. Basqa elderdegi, eń aldy­men Batys elde­rin­degi jań­ǵy­rýlar, saıası ózgerister ózin týyn­datqan, astasyp jat­qan jańa tehno­lo­gııalyq jáne ekonomıkalyq jańa­lyq­tardyń sońyna iles­ken­de, Qazaqstanda múldem bas­qasha buǵan kereǵar shema ja­saldy: túbegeıli saıası óz­geristerden buryn ekonomı­kalyq reformalarǵa basa nazar aýdaryldy. Keń aýqymdy tarıhı ózgerister, sonyń ishinde áleý­mettik reformalar kez­deı­soq júr­gizilip jatqan joq. Olar kóptegen kúshterdiń – áleýmettik ózgerister agentteriniń top­ta­sýymen júrgizilýde. Bular – naqty jaǵdaı­lardyń sebebinen adamzat tarıhynyń kóshin, sonymen birge mıllıondaǵan adamdardyń taǵdyryn ózgeristerge ushyratatyn jeke adamdar, olardyń ıdeıalary jáne úderisteri bolýy múmkin. Qazaqstannyń halyqty áleýmettik qor­ǵaýdyń kópdeńgeıli júıesin tańdaýynda qıyn da tarıhı sheshim qabyldap, sarabdal saıasat júrgizip otyrǵan Memleket basshysynyń róli naqty kórinip otyr. Onyń kózge kórinip turǵan tıimdiligi keleshek urpaqtardy áleý­mettik qorǵaýda óz jemisin bereri sózsiz. Asa kúrdeli kezeńde naqty jáne jan-jaqty oılastyrylǵan qadamdar jasalyp, reforma qysqa merzimde júrgizildi. Tarıh bizge uzaq oılanyp-tolǵanýǵa múmkindik ber­medi. Prezıdenttiń kóregendik qasıeti arqa­synda Qazaqstan áleýmettik ózgerister baǵytyn tańdaýda tarıhı artyqshylyqtarǵa qol jetkizdi. Sóıtip, TMD-nyń jáne Baltyq elderiniń arasynda áleýmettik reformalar salasynda kóshbasshy bola bildi. Sonymen, qazaqstandyq ótpeli ekonomıka kezinde, qoǵamda áleýmettik qaıshylyqtar shıelenisip turǵan tusta Memleket basshysynyń Ult kóshbasshysy – Elbasy retindegi zor qaıratkerligi baǵa jetkisiz. Qazaqstan halqy qoldaǵan jańa Konstıtýsııa el Prezıdentine áleýmettik-ekonomıkalyq ómirimizdiń barlyq salasynda túbegeıli reformalar júrgizýine múmkindikter berýmen qatar, onyń nátıjeleri úshin zor jaýapkershilik te júktedi. Elbasy osy synnan súrinbeı ótip, halqyn jańa jeńisterge bastady. Qazaqstan halqy keshegi keńestik kezeńnen keıingi kóptegen qıynshylyqtardy oıdaǵydaı eńserdi. Elde de, árbir qazaqstandyqtyń jeke ómirinde de zor ózgerister boldy. Buǵan bizdiń ómirimizdiń Negizgi Zańy – Qazaqstan Konstıtýsııasynyń arqasynda qol jetkizdik. Memlekettiń óz azamattaryn áleýmettik qorǵaý sharalarymen tolyq qamtamasyz etýi qazaqstandyq patrıotızm sezimin kúsheıte túsýde. Elimizdiń barlyq aýmaǵyndaǵy Konstıtýsııanyń ústemdigi – táýelsizdiktiń zańdy tiregi. Qazaqstan memleketter men ulttardyń órkenıetti uly kóshine qosylyp, alǵa, jarqyn keleshekke senimmen qadam basýda. Almas QURMANOV, “Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qory” AQ prezıdenti.