Til baǵdarlamasy jobasyn talqylaımyz

BAǴDARLAMA BAIаNDY BOLSYN Asyly, tildi adamdar arasyndaǵy qatynas quraly dep túsiný jetkiliksiz. О́ıtkeni, tildiń artynda bútindeı bir ult tur. Iаǵnı, til – qaı halyqtyń bolmasyn baǵa jetpes murasy, baılyǵy. “О́tkirdiń júzi, kesteniń bizi, órnegin sendeı sala almas...” dep uly Abaı atamyz tánti bolyp, taǵzym etip ketken ana tilimizdi saqtaý, qurmetteý, ardaqtaý – mindetimiz, paryzymyz. Jýyrda halyqtyq talqylaýǵa usynylǵan Til baǵdarlamasynyń jobasy – búginde tildiń mártebesin arttyrýǵa qyzmet jasaıtyn mańyzdy qujat ekendigine daý joq. Táýelsizdik jyldarynda memlekettik til saıasatyn kezeń-kezeńimen júzege asyrýda úzdiksiz eńbek sińirip, osynaý qıyn istiń árdaıym basy-qasynda júrip, ystyǵyna kúıip, sýyǵyna tońyp, shynaıy janashyrlyq tanytqan azamattardyń alǵy sapynda júrgen qaıratker ǵalym, búginde Almaty qalasy ishki saıasat basqarmasynyń bastyǵy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Kenjehan Matyjanovqa jolyǵyp, jańa joba jaıynda oı bólisken edik. – Kenjehan Islámjanuly, til sharýasynyń kóshin túzeýge baǵdar bolatyn basty qujattyń jobasy kimdi bolsa da beıjaı qaldyrmaıtyny belgili. Til salasynda kópten eńbek etip júrgen ǵalym-maman retinde pikirińizdi bilgimiz keledi... – Baǵdarlama jobasynan Mádenıet mını­str­ligi mamandarynyń biraz ter tógip, yj­da­hat­ty jumys istegeni kórinip tur. Aldyńǵy baǵ­dar­lamalardyń barlyǵynyń daıyndalýy men qabyldanýyna bir kisideı atsalysqanbyz. Oıy­myzdaǵyny ótkize almaı, jadymyzdaǵyny jaza almaı barmaq tistegen sátterimiz de az bolmaǵan. Al myna baǵdarlamanyń bitimi olardan bólek­teý deýge bolady. Árıne, qazir zaman basqa, ta­lap bólek, baǵdarlamany jasaýshylar sol za­ma­naýı suranystardyń údesinen shyǵýǵa ty­rysqan. – Sonda qandaı ózgeshelikterdi baıqadyńyz? – Eń aldymen, baǵdarlamanyń qurylymy men jazylý stıli basqasha. Soǵan sáıkes, onyń maqsat muraty men mindetteri, mazmuny-máni de júıelenip, qısyndy retke keltirilip, ju­myrlana túsken. Máselen, baǵdarlama 10 jylǵa josparlanǵan, aldyńǵy on jyldyq baǵdar­la­ma­dan aýzymyz kúıip qalǵandyqtan, bul mer­zi­mge birazymyz kúmánmen qaraǵanbyz. Sony eskergendikten baǵdarlama jasaýshylar on jyl­dy úsh kezeńge bólip, kúdikti seıiltken. Meniń­she, bul – ońtaıly sheshim. Tek osy úsh kezeńde atqarylatyn sharýalar áli de naqty kórsetilýi kerek. Sol sııaqty, “...memlekettik tildiń keń aýqymdy qyzmetin qamtamasyz etetin úılesimdi tildik saıasat” qalyptastyrýdy kózdeıtin baǵ­dar­lamanyń basty maqsatynyń: “Memlekettik til – ult birliginiń negizgi kepili”, “Memle­ket­tik tildiń keńinen qoldanylýyn kópshilikke ta­ra­tý”, “Damyǵan til mádenıeti – zııaly ulttyń kúsh-qýaty”, “Qazaqstan halqynyń lıngvıstı­ka­­lyq kapıtalyn damytý” dep atalatyn tórt arnaǵa jiktelip berilýi de baǵdarlamanyń baǵdaryn taratyp, aıqyndaı túsken. 11 tarmaqtan turatyn mindetter jıyn­ty­ǵyn­da da osy maqsattardy júzege asyrýda atqa­rylatyn sharýalar barynsha naqty, shegelenip kórsetilgen. Jurttyń jalyqpaı aıtyp, talmaı kóterip kele jatqan máseleleri jobada júıe­lenip, baǵdarlamanyń arqaý-ózegine aınalǵan. Máselen, olardyń qatarynda “Memlekettik tildi oqytý ádistemesin jetildirý jáne stan­darttaý”, “Memlekettik tildiń qoldaný aıasyn keńeıtý, tirshilik qyzmetiniń barlyq salasyna ara­lastyrý”, “Memlekettik tildi oqytýdyń ın­fra­qurylymyn damytý”, “Qazaq tiliniń leksı­kalyq qoryn jetildirý jáne júıeleý”, “Mem­lekettik tildi qoldanýdyń dárejesin arttyrý”, “Qoǵamnyń til mádenıetin kóterý” sııaqty t.b. asa ózekti máselelerdiń aıqyn belgilenýi sonyń dáleli. Jańa jobadaǵy taǵy bir artyqshylyq – osy kózdelgen maqsattardyń ındıkatorlyq kór­setkishteriniń berilýi. Eger baǵdarlamada kór­setilgendeı, biz “memlekettik tildi meńgergen mek­tep túlekteriniń úlesin jáne memlekettik or­gandarda memlekettik tildegi is qaǵazdarynyń kó­lemin 100 paıyzǵa jetkizetin bolsaq” ilgeride til taǵdyry jóninde alańdaýdyń qajeti bolmas edi. Baǵdarlama tólqujatynda belgilengen bul máseleler jeti taraýǵa bólinip, odan ári tarata taldanady. Solardyń ishinde baǵdarlamanyń altyn arqaýy bolyp turǵan 5-shi jáne 6-shy ta­raýdy erekshe bólip aıtýǵa bolady. 5-taraýda baǵ­dar­lamanyń maqsattary men mindetteri, maq­­sat­ty ındıkatorlary, ony iske asyrý nátı­jeleriniń kórsetkishteri ret-retimen kórse­til­gen. Al 6-taraýda baǵdarlamada qoıylǵan maq­sat­tarǵa qol jetkizýdiń negizgi baǵyttary sara­lanyp, joldary men sharalary belgilengen. Má­selen, “Memlekettik til – ult birliginiń kepili” dep atalatyn birinshi maqsat boıynsha “Úzdiksiz bilim berý modeli arqyly qazaq tilin oqytý júıesin ázirleý jáne engizý”, “Mem­le­kettik tildi oqytý ortalyqtarynyń akkredıt­tel­gen jelisin qurý”, “Memlekettik tildi oqytý úderisin yntalandyrý júıesin qurý” dep atala­tyn úsh baǵytta jumystar júrgiziledi. Ár baǵyt boıynsha ondaǵan sharalar kesheni belgilengen. Olarda, negizinen, kópten beri sheshimin kútip júrgen asa ózekti taqyryptar qamtylǵan. “Tildi úıretýdi balabaqsha men mektepten bastaý ke­rek” degen aksıomany qansha qaıtalaǵany­myz­ben, osy ýaqytqa deıin ony júzege asyrýdyń naqty baǵyttary men joldary júıeli jolǵa qoıylǵan emes. Baǵdarlamada osy máselege úlken basymdylyq berilgeni qýantady. – Kenjeke, tildi oqytýdy qolǵa alǵanymyzǵa da jıyrma jyl bolyp qaldy emes pe? – Bar gáp sonda bolyp otyr ǵoı. Esińizde bolsa, alǵashqy Til baǵdarlamasy qabyldanǵan­da búkil eldi on jylda memlekettik tilge kóshirý kózdeldi. Bizdiń asyǵys kóńilimiz sonyń ózin uzaq merzimge sanap, jedeldetýdi qalaǵanbyz. Mine, jıyrma jyl da kózdi ashyp-jumǵansha óte shyqty. Demek, biz sol kezeńdegi tildik ahýaldy jete baǵamdap, basym baǵyttardy du­rys aıqyndaı almaǵanbyz. Máselen, alǵashqy kezeńde qanshama til úıretý úıirmeleri quryl­dy, mekemelerde qanshama kýrstar jumys istedi. Qazir de oqytyp jatyrmyz. Respýblıkada 100-den astam til oqytatyn ortalyqtar bar. So­lardyń nátıjesi qandaı? Al orys mektep­te­rinde qazaq tilin on jyl boıyna oqyp, joǵary oqý oryndaryna barǵanda qaıtadan sálem­de­sý­den bastap til úırene bastaıtyn jastar qaıdan shyǵyp jatyr. Menińshe, baǵdarlamada osy ke­leńsizdikterdi joıýdyń joldary qarastyrylǵan. Jobanyń basqa baǵyttarynan da osyndaı ýaqyt alǵa tartyp otyrǵan keleli máselelerdiń túıinin tarqatýǵa talpynys baıqalady. Baǵdarlamada til saıasatynyń jıyrma jyl­dyq tól tájirıbesimen qosa, halyqaralyq ónegeler de keńinen eskerilgen. Ol qujat daıyn­daýdyń bolmys bitiminen kórinip tur. Sondyqtan baǵdarlamanyń “Halyqaralyq tá­jirıbeler” dep atalatyn taraýyndaǵy shetel­der­diń tilge qatysty zańnamalaryn tizbeleýdiń qajeti joq edi. О́ıtkeni, ol qujat daıyn­daý­shy­lardyń halyqaralyq tájirıbege súıen­gen­digin dáleldegennen basqa eshqandaı maǵynalyq reńk ústemeıdi. Tipti, qajet bolyp bara jatsa, halyqaralyq tájirıbelerdiń úzdikterin jı­naqtap berý kerek edi, álemdegi bar memle­ket­terdiń zańdaryn tizip shyqqannan eshteńe utpaımyz. – Baǵdarlamanyń osyndaı olqy tustaryn aıta tússeńiz. Bul joba bolǵandyqtan usy­nystar aıtylýy tıis qoı. – Qazaqta: “Bitken iske synshy kóp” deıtin de sóz bar. Mınıstrliktiń jobany osyndaı ashyq talqyǵa salýynyń ózin qoldaýǵa turatyn ónegeli is dep sanaǵan durys. Baǵdarlamanyń aı­qyn maqsattar men naqty sharalarǵa quryl­ǵan negizgi qańqasy bar, ony jetildirý men to­lyqtyrýǵa áli bolady. Osy turǵydan kelgende, til sharýasyna etene aralasyp júrgen adam retinde keıbir oılardy ortaǵa salsam deımin. Baǵdarlamada keltirilgen halyqaralyq táji­rıbege kóz salsaq, álem memleketteriniń bar­ly­ǵynda derlik til saıasaty Zańmen retteledi. Biz talqylap otyrǵan baǵdarlamadaǵy másele­lerdi júzege asyrý úshin de Til týraly zańnan bas­tap kóptegen zańnamalyq aktilerge ózgerister men tolyqtyrýlar engizip, normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi jetildirý qajet. Sondyqtan jobadaǵy aqparattyq máni ǵana bar “Halyqaralyq tájirıbeler” taraýynyń ornyna Til týraly zańnamany jetildirý jóninde arnaıy taraý engizse jón bolar edi. Ekinshiden, baǵdarlamada kóterilip otyrǵan qyrýar sharýany ońtaıly atqarý úshin kadrlyq, materıaldyq-tehnıkalyq, ǵylymı-ádistemelik bazasy bar qurylymdar qajet. Shetelderde til saıasatyn osyndaı mamandanǵan ortalyqtar atqarady. Máselen, tek Reseıdiń ózinde júzdegen ýnıversıtetterdi aıtpaǵanda, orys tiline arnalǵan 4 ǵylymı-zertteý ınstıtýty jumys isteıdi. Al bizdegi qazaq tili­niń teorııasy men tarıhyn zertteıtin A.Baı­tur­synov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty bar men joqtyń arasynda tur. Al áleýmettik lıng­vıs­tıka, qoldanbaly lıngvıstıka, termınologııa men tildegi jańa qoldanystardy júıeleý, resmı is qaǵazdar tilin qalyptastyrý, orfografııalyq erejeni jetildirý, til úıretý ádistemesi, aýdarma teorııasy men tájirıbesi sııaqty tildiń kún­de­likti qoldanystaǵy damý órisi men baǵyt-baǵ­daryn zerttep, júıelep otyratyn mamandanǵan qurylymdar joqqa tán. – Sózińiz aýzyńyzda, Mádenıet mınıstrli­gi­niń Til komıteti, oblystyq til basqarmalary, Memlekettik termınologııalyq, onomastıkalyq komıssııalar bar emes pe? – Bar ǵoı, biraq túsiniktirek bolý úshin bir mysal keltireıin. Máselen, mektep, oqý oryn­dary men muǵalimder armııasy bolmasa, Bilim mınıstrligi bilim berý isin jolǵa qoıa alar ma edi. Sol sııaqty, Til komıtetindegi jıyrma shaqty adam men oblystardaǵy on shaqty maman men qoǵamdyq negizdegi komıssııalardyń bilikti maman-ǵalymdarynsyz tildiń qyrýar sharýasyn dóńgelentip áketýge pármeni jete bermeıdi. Olardyń “qara jumysyn isteıtin” bilikti ǵa­lym-mamandardy jumyldyratyn qurylymdary bolýy kerek. Aıtalyq, respýblıkadaǵy tildik ahýaldy oqtyn-oqtyn zerdelep, basym baǵyt­tardy aıqyndap otyratyn áleýmettik-lın­gvıs­tıkalyq ortalyqty baıaǵyda-aq qurý kerek edi. Olar ár aımaqtaǵy tildik jaǵdaıdy tereń zer­delep, soǵan sáıkes óńirlik baǵdarlamalar ázir­lep otyrsa, búgingi jınaǵan jemisimiz áldeqaıda qomaqty bolatyn edi. – Sizdińshe, osy baǵdarlama aımaqtardaǵy tildik ahýaldy qamtı alady dep oılaısyz ba? – Men de osy máseleni aıtqym kelip otyr edi. Bul baǵdarlamada tek respýblıka kóleminde atqarylatyn sharalardyń negizgi baǵyttary kórsetilgen. Burynǵy baǵdarlamada ár eki jyl saıyn oblystarda atqarylatyn jumystardyń óńirlik baǵdarlamasy qabyldansyn degen bap bar edi. Bul jobaǵa da dál osyndaı tujyrym qosqan jón. О́ıtkeni, ár óńirdegi tildik ahýal ár túrli, jumystar soǵan sáıkes júrgizilýi tıis. Jáne ony baǵdarlamanyń kezeńderine oraı úsh jyl saıyn jańalap otyrǵan jón. Mine, osy jumystardyń barlyǵyn ǵylymı turǵydan úılestirip, til saıasatynyń barysyn oqtyn-oqtyn zerdelep, ony jedel júzege asyrýdyń ilkimdi jobasyn jasap, ómirge engizýmen ar­naıy aınalysatyn Respýblıkalyq qoldanbaly lıngvıstıka ortalyǵyn aımaqtardaǵy fılıaldarymen qosa qursa, til saıasatyn ońtaıly da, tıimdi júrgizýge uıytqy bolar edi. Sondaı-aq, qazirgi qazaq tiliniń bas suǵa almaı otyrǵan jerleri – memlekettik emes me­kemeler men uıymdar, kommersııalyq uıymdar men saýda úıleri, t.b. Mine, baǵdarlamada osylarǵa memlekettik tildi engizýdiń tetikterin jasaqtap, memlekettik tilde is júrgizýdi mindetteýdiń joldaryn qarastyrý kerek. Sondaı-aq “Baǵdarlamany iske asyrý kezeńderi” dep atalatyn sońǵy taraýdy múlde qaıta jazǵan jón sııaqty. О́ıtkeni, “Birinshi kezeńde (20011-2013) tilderdi odan ári qoldaný men damytýdyń normatıvtik-quqyqtyq jáne ádisnamalyq bazasyn jetildirýge baǵyttalǵan is-sharalar keshenin ótkizý boljanady” degen­nen úsh jyl boıyna tek qana osy sharýalarmen aınalysyp, basqa jumystardy toqtatyp qoıa­myz ba degen saýal týyndaıdy. Sondyqtan da baǵdarlamada belgilengen sharalardyń qaı ke­zeńde, qalaı atqarylatyndyǵy, oǵan jaýapty uıymdar men qarajaty aıqyn kórsetilip jazylǵany jón. Burynǵy baǵdarlamada solaı bolatyn, sol dástúrdi saqtaǵan durys. Sondaı-aq burynǵy baǵdarlamada oblystar men qala­lardyń, mınıstrlikter men vedomstvalardyń is qaǵazdaryn memlekettik tilge kóshirýdiń kestesi berilgen-di. О́kinishke oraı, ol keste tolyq oryndalmady, endi ol qalaı jalǵasady? Ony da oılanǵan abzal. Sonymen qatar, qoǵamdyq ortada qazaq álip­bıin jetildirý, sonyń ishinde latyn álip­bıine kóshý máselesi de kópten talqylanyp ke­ledi. Baǵdarlamada oǵan baılanysty jumystar da kórinis tapqany jón bolar edi. Sondaı-aq, joba mátini orysshadan aýdarylǵandaı áser qaldyratyn qasańdaý tilmen jazylǵan. My­saly, “Kórneki aqparatty kórkem bezendirý týraly NQA jetildirý” degen sóılem múlde túsiniksiz. “Jurtshylyqty jáne sarapshylar qaýymdastyǵyn tarta otyryp BAQ úshin mara­pat syılyqtar (áshkere syılyqtar) uıym­das­tyrý” degendegi oı orasholaqtyǵyn bylaı qoı­ǵanda, “áshkere syılyqtyń” qandaı syılyq ekendigi belgisiz. Sondaı-aq, syılyqty “uıym­das­tyrmaıdy”, taǵaıyndaıdy nemese belgileıdi emes pe? Ol úshin “jurtshylyq pen sarapshylar qaýymdastyǵyn tartýdyń” qajeti qansha? “Mem­lekettik tildiń problemalarymen aına­lysatyn merzimdik basylymdardy memlekettik qoldaý” degen sóılemniń de qııýy qashyp tur. Birinshiden, qazaq tildi basylymdardyń mem­lekettik til máselesin kótermeıtini joq. Olar­dyń jigin qalaı ajyratýǵa bolady. Ekinshiden, “problema” degen sózdi “másele” dep almaǵan kúnniń ózinde, olar “problemamen aınalys­paıdy”, “kóteredi” nemese “qozǵaıdy” emes pe?! Jobada mundaı bulyńǵyr sóılemder az emes, Til týraly baǵdarlamanyń tili túsinikti, jatyq, tipti, kórkem bolǵany jón emes pe?! Tutastaı alǵanda, joba – keń talqylaýǵa negiz bolatyn, tyńǵylyqty jasalǵan, Qazaq­stan­daǵy búgingi tildik ahýaly barynsha eske­ril­gen, ony sheshýdiń zaman aǵymyna laıyq joldary qarastyrylǵan qujat deýge bolady. Eń basty másele, baǵdarlamany jedeldete qabyl­dap, onyń tolyqtaı júzege asyrýǵa judyryq­taı jumylyp jumys isteý kerek. – Qaýipińiz bar ma? – Qaýiptiń eń úlkeni – osy jaqsy qujat­tyń qaǵaz júzinde qalyp qoımaýy. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Gúlzeınep SÁDIRQYZY. * * * TILI BIRDIŃ TILEGI BIR Jaqynda Jambyl oblysynyń ákimdiginde “Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń” jobasyn talqylaýǵa arnalǵan “Til tutastyǵy — el tutastyǵy” degen taqyrypta qoǵamdyq tyńdaý bolyp ótti. Oblysta is qaǵazdaryn qazaq tilinde júrgizý barysy 4 jyl bu­ryn 56,5 paıyz bolsa, bul bıylǵy jar­tyjyldyqta 97,7 paıyzǵa jetipti. Keıingi 5 jyldyń ishinde oblystaǵy qazaq mektepteri men balabaqsha­la­ry­nyń sany da edáýir óse túsken. Ústimizdegi jyldyń 1 qańtaryndaǵy málimet boıynsha, ózge ult dıas­poralarynyń 4 myńǵa jýyq sábıi qazaq balabaqsha­la­ryn­da tálim-tárbıe alýda. Oblys ortalyǵy – Taraz qalasynda osy­dan 20 jyl buryn jalǵyz qazaq mektebi bolsa, qazir onyń sany 21-ge jetipti. Degenmen, atqarylyp otyrǵan bul ıgi ister oblysta memlekettik tildiń taǵdyryna baılanysty má­se­leler joq degen túsinik týdyr­maı­dy. Baılanys, densaýlyq, túr­li organdar men saıasat, bıznes, tehnologııa salalarynda qazaq tili­niń kósegesin kógertetin kez jet­keni biline bastady. Bul turǵyda Jambyl oblysy ákimdiginiń til­der­di damytý basqarmasy mem­le­kettik tildi qoldanýǵa ústirt qarap otyrǵan basqarmalar, departa­ment­ter, aksıonerlik qoǵamdar men organdar boıynsha tekserý ju­mystaryn qataıtyp, odan qo­rytyndy shyǵarýǵa uıytqy bolsa, nur ústine nur. Talqylaýǵa jınalǵandar al­dyn­­da Mádenıet mınıstrligi Til ko­mı­tetiniń tóraǵasy B.Omarov baıandama jasap, memlekettik tildi qoldaný­dyń aıasyn keńeıtý, ony qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasyna kiriktirý turǵysynda talqylanyp otyrǵan jobanyń alar ornyna toqtaldy.  Tórt maqsattan turatyn memlekettik baǵdarlama tildiń tórt qubylasyn túgendýge negizdelgen eken. Sonymen joba talqylaýǵa usy­nyldy. Endi osy joba boıynsha el arasynan oıly usynystar aıty­lýy qajet. Áıtpese, erteń kesh bo­lady. Osy qoǵamdyq jaýapker­shi­likti durys túsingen jambyldyq til janashyrlary aıanyp qalǵan joq. Mysaly, A.Bekbosyn baǵ­dar­lama jobasynda aıtylǵan “jaýap­ty memlekettik organdar” qata­ryna Qorǵanys jáne Ishki ister mınıstrligin de qosý qajettigin usyndy. Onysynyń jóni de bar. О́ıtkeni, áskerdegi sardarlar men sarbazdardyń qatarynda myńdaǵan jastar júr. Demek, memlekettik til aıbynynyń qarýly kúshter men ishki ister salasyndaǵy tildik or­tadan da kórinýi tek qana aby­roıly iske jeteleıdi. Qazaq tilin nasıhattaýda Qazaqstan halqy Assam­bleıasynyń jaýapkershiligin kúsheıtý týraly usynys ta oryndy boldy. О́ıtkeni, Elbasy N.Nazar­baev “Biz barsha qazaqstandyq­tar­dy biriktirýdiń basty faktory bolyp tabylatyn qazaq tiliniń odan ári damýy úshin barlyq kúsh-jigerimizdi salýymyz kerek” degeni este. Sondaı-aq, “Memlekettik til­diń jaǵymdy beınesin qaly­p­tas­ty­rý” degen sóılemdegi “jaǵymdy” degen sózdi “tartymdy” degen sózben almastyrý týraly oı da durys dep bilemiz. О́ıtkeni, qazaqtyń baı tilinde bul sózdiń, sonymen birge,  “unamdy”, “súıkimdi” degen sııaqty taǵy basqa da kóptegen balamasy bar. Taraz qalasyndaǵy №8 mektep-gımnazııasynyń muǵalimi N.Shtom­pel oblystyq “Abaı oqýlary” baıqaýynda jeńimpaz atanǵan ustaz. Sondyqtan onyń “Menińshe, Qazaqstannyń árbir azamaty memlekettik tildi óz ana tilindeı biletin deńgeıge jetý úshin olarǵa qazaq tilin úırenýdi mindetteý de qajet dep oılaımyn” degen oıyna túsinistikpen qaraǵan jón sııaqty. Jambyldyq Á.Isaqtyń usy­nystary da kópshiliktiń kóńilinen shyqty. Ol baǵdarlamany iske asyrýdyń mehanızmin ázirleý ke­zinde bastaýysh synyptarda (qazaq mektepterinen basqa) oqýshylar qazaq tilin negizinen meńgerýi shart bolýyna, ol úshin keıbir pánder qazaq tilinde oqytylyp, qazaq ti­liniń saǵat sany oqý baǵdarlama­larynyń 20 paıyzynan kem bolmaýyna, aralas mektepterde ta­rıh, geografııa, qoǵamtaný sııaqty t.b. pánderdi qazaq synyptarymen qosyp oqytýdy tájirıbege en­gi­zýge, orys tildi balalar baqsha­syn­da mindetti túrde qazaq ánderin, bı­lerin, ertegilerin, salt-dás­túrlerin úıretýdi mindetteý sııaqty usynystar aıtty. Memlekettik organdardaǵy resmı jıyndar men basqosýlardy mindetti túrde eki tilde júrgizýdi birte-birte doǵarýǵa aıryqsha nazar aýdarýdy usyndy. Ol, sondaı-aq, el oblystaryn táýelsizdik tusynda Ońtústik Qa­zaqstan, Soltústik Qazaqstan, Ba­tys Qazaqstan jáne Shyǵys Qa­zaqstan dep 4-ke bólýdiń kóńilge qonbaıtynyn aıta kelip, olardy endigi ýaqytta jer jaǵdaıyna qaraı Qarataý (Túrkistan), Esil, Jaıyq, Ertis oblystary dep, al Almaty qalasymen shatastyrmaý úshin Almaty oblysyn “Jetisý oblysy” dep ataý durys ekenin aıtyp ótti. Sondyqtan jobany talqylaý barysynda mundaı oılardyń da tilge tıek bolyp jatqany artyq emes sııaqty. Qoǵamdyq tyńdaýda bulardan basqa til janashyrlary da óz oı-pikirlerin ortaǵa salyp, sonymen birge baǵdarlamadaǵy “kreatıvtik”, “kontenttik” degen sııaqty orys tildi qaýymnyń ózderi de túsine bermeıtin qaptaǵan “kirme” sóz­der­ge qarap, talqylanyp otyrǵan baǵdarlama túpnusqasynyń qazaq­sha daıyndalǵanyna kúmán kelti­rý­shiler de boldy. Qazaq tildi gazetterdiń aqsha tóledi eken dep orys tilindegi jarnamalar men ha­barlandyrýlardy, shubyrǵan ti­zim­derdi memlekettik tildi qurmettep, memlekettik tildegi gazetterge ja­zyl­ǵan oqyrmandarynyń azamat­tyq quqyqtaryn aıaqqa taptap otyrǵany týraly oı da aıtyldy. Kósemáli SÁTTIBAIULY. Jambyl oblysy. * * * TILIMIZ DAMYSYN О́mirzaq Aıtbaıuly bastaǵan bir top til janashyrlarynyń qa­ty­sýymen ótken jıynda baǵdar­la­ma jobasy jóninde “shyn máninde el bolashaǵyna, ult rýhanııatynyń ósip, órkendeýine úlken úles bo­lyp qosylatyn júıeli baǵdarlama jobasy jasalǵan” degen oı aıtyldy. Baǵdarlama jobasyn talqy­laý­da Qazaq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory Shámsha Berkimbaeva hanym: “Baǵdarlama jobasynda shet elderdiń tájirı­be­si zertteldi delingen. Onda alys-ja­qyn shet elderdiń memlekettik tildi retteýge baılanysty norma­tıv­tik qujattarynyń ataýlary be­rilipti. Qarap otyrsaq, bul mem­le­ketterdiń kópshiliginde memlekettik til týraly arnaıy zańdary bar. Tipti Reseıdiń ózinde de “Mem­le­kettik til týraly” Zańy, “Orys tili” dep atalatyn federatıvtik baǵ­darlamasy bar. Al biz nege jas­qan­shaqtaımyz. Bizge de “Mem­le­kettik til týraly” zań qajet. Basqa ult ókilderi muny durys túsinedi. Bizge búkil álem qoldanyp otyrǵan tájirıbeni nege qoldanbasqa? Jer ıesi, el ıesi – kindik ulttyń tili du­rys bolsa, osyndaǵy basqa ult ókilderine de jaqsy bolady. Atal­ǵan baǵdarlamada memlekettik til­diń basymdyǵyna nazar aýdarý ke­rek. Ol úshin memlekettik tilge qa­jettilik týdyryp, árbir azamat 2-3 aıda úırenetindeı bolýy kerek. Baǵdarlamada aýyl mektebine, qa­zaq mektebine memlekettik qamqor­lyq kórsetý, sapaly tehnıkalar­men, jańa tehnologııalarmen qam­ta­masyz etý, oqýlyq daıyndaý, jo­ǵary oqý oryndaryna arnaıy qazaq tilindegi oqýlyqtar daıyndaý jáne oqýlyq jazatyn mamandarǵa jaǵdaı jasaý máseleleri aıqyn kórsetilýi kerek. Qoǵamda memle­ket­tik tildi meńgerýge degen qajet­ti­likti týdyrý qajet” dep óz usy­nysy men pikirlerin ortaǵa saldy. “Egemen-aqparat”.