Memlekettik másele
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda eldi damytýdyń taıaýdaǵy onjyldyqa arnalǵan negizgi baǵyttaryn belgilep, quqyq qorǵaý qyzmetiniń joǵarǵy standarttaryna sáıkes eldiń quqyq qorǵaý júıesin jańǵyrtý mindetin alǵa qoıǵan edi. Taıaýda Elbasy quqyq qorǵaý júıesin reformalaý boıynsha ótkizgen keńeste osy máseleni odan ári tereńdetip, bul qyzmettiń tıimdiligin arttyrý jóninde birqatar sharalardy belgilep berdi. Adam quqy men bostandyǵyn qorǵaý jónindegi eń basty qundylyqtar Konstıtýsııa kúni qarsańynda aıryqsha qozǵalyp, halyqtyq sıpat alýyna sáıkes bul oraıda quqyq qorǵaý jáne arnaıy organdardyń atqaratyn qyzmeti de erekshelene túspek. Osyǵan oraı quqyq qorǵaý organdaryn reformalaý barysynda qandaı jumystar atqarylatyny jóninde Ishki ister mınıstriniń orynbasary general-maıor Amantaı KÚRENBEKOVKE birneshe saýal qoıǵan edik.
– Amantaı Jankeuly, Konstıtýsııa kúni qarsańynda ótken keńeste Memleket basshysy quqyq qorǵaý júıesin reformalaý jónindegi memlekettik komıssııa úlken jumystar atqarǵandyǵyn aıtyp ótti. Endi osy reformadan keıin ishki ister organdary salasynan qandaı ózgerister kúte alamyz?
– Elbasy Joldaýynda kórsetilgen mindetterdi oryndaý barysynda Ishki ister mınıstrligi júıesin reformalaý jumysy júıeli júrgizilip keledi. Endigi mindet boıynsha ishki ister organdaryn birqatar ózgerister kútip tur. Ol – ishki ister organdaryn ózine tán emes qyzmetterden aryltyp, vedomstvo jumysyn jetildirý maqsatynda ishki basqarý isine ózgerister engizý, jazalaý júıesin izgilendirý sııaqty mańyzdy máseleler bolmaq. Bul baǵytta naqty jumystar bastalyp ta ketti. Saladaǵy reformalyq zor ózgeristerden keıin jetilgen, jumysy sapaly quqyq qorǵaý júıesin kóretinimiz anyq. Qaıtken kúnde de ishki ister organdarynyń basty maqsaty – azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn naqty qorǵaýdy qamtamasyz etý mindeti ózgermeıdi. Quqyq qorǵaý organdary qyzmetiniń kez-kelgen baǵytyn alyp qaraıtyn bolsaq, onyń adam quqyǵyn qorǵaý jáne onyń senimdi kepili bolý máselelerin kózdeıtinin ańǵaramyz. Bizdiń demokratııalyq quqyqtyq memleketimizdiń maqsaty men máni, qurylýy men damýynyń quqyqtyq negizi 1995 jyldyń 30 tamyzynda qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasymen aıqyndalady.
– Ata Zańnyń qabyldanýymen qosa elimizde qylmystyq, qylmystyq is júrgizý jáne birqatar basqa da kodekster jańartylyp, sonymen qatar, jańa zańdar, onyń ishinde “Qazaqstan Respýblıkasynyń ishki ister organdary týraly” zańy qabyldanǵany belgili.
– Iá, quqyqtyq jáne demokratııalyq turǵyda óziniń oń baǵdaryn aıqyndaı bilgen memlekette azamattardyń quqyqtarynyń ornyǵýy jáne olardyń mindetterin aıqyndaý tek zańmen ǵana júzege asyrylatyny túsinikti. Osyǵan baılanysty “Qazaqstan Respýblıkasynyń ishki ister organdary týraly” zań jalpyadamzattyq qundylyqtardy, adam men azamattardyń quqyqtaryn qadirleýdi polısııa qyzmetiniń negizgi qaǵıdalary retinde bekitedi.
Osylaısha, atalmysh zań negizgi konstıtýsııalyq qaǵıdattardy damyta otyryp Konstıtýsııa áleýetiniń tolyǵymen iske asýyna yqpal etedi jáne quqyq qorǵaý júıesine, sondaı-aq, jalpy memleketke demokratııalyq qoǵamnyń kópshilik qabyldaǵan standarttaryna kezeń-kezeńimen qol jetkizýge múmkindik beredi.
Eń mańyzdy konstıtýsııalyq qaǵıda – bul jeke tulǵanyń quqyǵy men bostandyǵynyń saqtalýy bolsa kerek. Bul oraıda biz polısııa qyzmetinde jazalaý baǵytynyń áli de basymdaý túsip, qatardaǵy azamattardyń, kásipkerlerdiń quqyqtary men múddelerin buzý derekteri jıi kezdesip otyrǵanyn moıyndaýǵa tıispiz. Sondyqtan ishki ister organdarynyń jazalaý fýnksııalaryn áleýmettik qyzmet kórsetý fýnksııasyna baǵyttaýdy negizgi mindetimiz dep bilemiz, bul polısııa qyzmetiniń alǵa qoıǵan maqsattaryna jaýap berip, tártip saqshylarynyń turǵyndarmen sapaly qarym-qatynasynyń ornyǵýyna jol ashady.
– О́zińiz aıtqandaı, polısııa qyzmetkerleriniń aldyn-ala tergeý barysynda zańdy buzýyna jol bermeý úshin qandaı naqty sharalar atqarylmaq?
– Eń aldymen qylmys týraly aryz-shaǵymdardy qaraý jáne sheshý barysynda azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtarynyń aıaqasty bolmaýyn qatań eskerip, oǵan erekshe kóńil bólýdemiz. Osyǵan oraı elimizde prokýratýra organdarymen tize qosyp qylmystardyń esepke alynýy men tirkelýiniń tolyqtyǵyn qamtamasyz etý, olardy sheshý kezinde zańdylyqty nyǵaıtý boıynsha júıeli shara júrgizip otyrmyz.
Árıne, ózińiz aıtqandaı, biz qylmystardy esepke alýdan jasyrý jáne qylmystyq isterdi qozǵaýdan zańsyz bas tartý derekterine jol bermeýge tıispiz. Desek te, ókinishke qaraı, mundaı oqıǵalardyń áli de oryn alyp otyrǵan jaıy bar. Bul rette atqarylǵan naqty is pen qarqyndy sheshimderdiń nátıjesine qarap qana turǵyndar ózderiniń quqyqtary men zańdy múddelerin polısııanyń qorǵaı alatyn qabiletine senetin bolady.
Sondyqtan ishki ister organdary júıesinde zańnyń saltanat qurýy, ásirese adamdardy ustaý jáne olardy qylmystyq jáne ákimshilik jaýapkershilikke tartý kezinde zańdylyqtyń buljymaı saqtalýy – Ishki ister mınıstrligi úshin mindetti talap bolyp tabylady.
– Bul talapty júzege asyrý úshin polısııaǵa joǵary bilimdi, adamnyń ar-namysyn qadirleýdi biletin, ıaǵnı zańdy buljytpaı oryndaı alatyn jan-jaqty tárbıelengen mamandar qajet ekendigi de jasyryn emes.
– Iá, mundaı mamandar aýadaı qajet. Bul óz kezeginde kadrlyq máselelerge keshendi kózqarasty, onyń ishinde qyzmetkerlerdiń quqyqtyq mádenıet deńgeıin arttyrýdy talap etedi. Qazirgi ýaqytta zańgerlik bilimi bar qyzmetkerlerdiń úlesi polısııanyń jalpy sanynyń 83,2 paıyzyn qurap otyr.
Úkimettiń 2010 jylǵy 20 mamyrdaǵy qaýlysymen IIM-niń Semeı jáne Shymkent zań kolledjderiniń turaqty jáne aýyspaly quramynyń shtattyq sany esebinen IIM Aqtóbe zań ınstıtýty quryldy. Bul batys óńiriniń ishki ister organdarynyń bólinisteri úshin “Quqyq qorǵaý qyzmeti” mamandyǵy boıynsha joǵary bilimi bar mamandardy daıyndaýdy júzege asyrýǵa múmkindik beredi.
Ishki ister organdarynyń árbir qyzmetkeri – eń aldymen kásibı zańger jáne sodan keıin ǵana ol polısııa jumysynyń jekelegen máseleleriniń mamany bolyp tabylady. Polısııa qyzmetkeri úshin óz boıynda quqyqtyq mádenıetti jetildire bilý jáne ony qoǵamda nasıhattaý – tańdap alynǵan kásiptiń mańyzdy quramynyń biri.
Konstıtýsııada belgilengen quqyqtyq qaǵıdattyń tolyq máninde iske asýy joǵary quqyqtyq mádenıetke umtylýdyń basty sharty bolyp tabylatyny sózsiz. Bul barlyq azamattarǵa birdeı qatysty. Jalpy, polısııa qyzmetkerlerine zańdylyq pen tártiptiń qyraǵy saqshylary retinde qoıylatyn talap erekshe. Polısııa formasyn kıgen ár adam ózine osy jaýapkershilikti júkteıdi jáne onyń odan arǵy qyzmeti kásibı sheberligi men azamattyq qasıetiniń ósýiniń kepili bolýy tıis. Mundaı qyzmetkerdi tárbıeleý – bizdiń mańyzdy mindetimiz. Demek, vedomstvolyq oqý oryndarymyz ben qyzmetti uıymdastyrý júıemiz osyǵan baǵyttalǵan.
Qylmyspen kúreste aldyńǵy qatardan tabylatyn qyzmetkerlerimiz óz ómiri men densaýlyǵyn táýekelge tigip qyzmet atqarady. Tek sońǵy 2009 jyldyń ózinde qyzmettik boryshyn oryndaý kezinde 41 qyzmetker qaza taýyp, 53 qyzmetker jaraqat alǵan. Azamattardy túrli qaýip-qater men zorlyq-zombylyqtan qorǵaý kezinde erlik pen qaısarlyq kórsetken jáne óz qyzmettik paryzyn kúndelikti jumysynda adal atqaryp júrgen qyzmetkerler sany birneshe ese arta tústi. Menińshe, bul zańdy múltiksiz saqtaý, qyraǵy qorǵaý jolynda júrgen adam úshin joǵary synaq bolyp tabylady.
– Bizdiń Ata Zańymyzdy ózge elderdiń konstıtýsııalarymen salystyrǵanda qandaı artyqshylyqtary bar dep aıta alasyz?
– Qazaqstan Respýblıkasynyń búgingi Negizgi Zańynyń ózegi bizdiń memleketimizdiń burynǵy konstıtýsııalarynan alynǵan, onyń birqatar erejeleri ózge memleketterdiń negizgi zańdaryna uqsas. Degenmen, biz Qazaqstan halqy qabyldaǵan óz Konstıtýsııamyzdy el ómiriniń tynys-tirshiligindegi negizgi tirek etip, 15 jyl ómir súrip kelemiz. Onda memlekettiliktiń, qoǵamnyń, saıası damýynyń, táýelsiz demokratııalyq quqyqtyq memlekettiń naqty tájirıbesi men ómirlik normasy bar. Is júzinde Ata Zańnyń árbir baby tolyqqandy jáne túrli quqyqtyq qatynastardy eki jaqty aýytqýsyz iske asyrýǵa baǵyttalǵan. Elimiz Konstıtýsııasynyń máni, maqsaty adam men azamattyń negizgi quqyǵy men erkindigi bolyp tabylady.
Qoǵamda quqyq qorǵaý organdary júıesine degen senimdilik kúsheıip keledi. Respýblıkamyzda demokratııalyq qoǵam damýynyń alǵysharttarynyń biri sóz bostandyǵy qamtamasyz etilip, aqparattarǵa shekteý qoıylmaıdy. Memlekettik emes buqaralyq aqparat quraldary tolyq quqyqpen jumys isteýde. Árbir memlekettiń Konstıtýsııasy onyń damýy men memlekettik qurylymynyń belgili kezeńderine sáıkes keledi. Bizdiń Negizgi Zańymyzdyń basqa memleketterdiń konstıtýsııalarynan shynaıy ereksheligin osydan kóremiz.
Elimizdiń basty qujaty qabyldanǵaly beri 15 jyl ótip, Konstıtýsııa kúni Qazaqstan halqy úshin aıryqsha mańyzǵa ıe boldy. Bul kún bizdi Táýelsiz Qazaqstannyń qalyptasýynyń qaınar kózine jeteleıdi jáne el Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń memleketimizdiń damýynyń basty baǵytyn durys tańdaǵanyn aıǵaqtaıdy. Demek, Konstıtýsııa – memleketimiz ben qoǵamnyń turaqtylyǵy, erteńgi kúnge senimdilik jáne halqymyzdyń aýqatty turmysynyń, laıyqty ómiriniń kepili bolyp tura bermek.
– Áńgimeńiz úshin rahmet.
Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV.
* * *
Sot is qarady
Qaryzdyń aqyry
Ol ózgege or qazǵanda soǵan keıin ózim túsip ketpeımin be, sońy áldeqalaı bolar eken dep oılap jatpady. Olaı bolýy oǵan múmkin emesteı kórindi. Al on mıllıon teńge qaryzynan aıyrylyp qalý qaýpin oılaǵanda jany jer taptyrmady. Aqshadan aıyrylsa bar baılyǵynan da jurdaı qalmaq. Onda ózine rasymen or qazǵandaı bolyp shyǵady. Sondyqtan “Altyn” О́K atqarýshy dırektory Sabyr ózinen on mıllıon ústinde teńgeni qaıtaryp berýdi talap etýshiniń kózin birinshi bolyp joımaqqa táýekelge bel býady. Bul ózi Almaty qalasynda taıaý jyldary oryn alǵan qandy oqıǵa edi. Tirshiligi qumyrsqadaı qaınaǵan úlken qalada aqsha úshin birin biri ańdyǵandar kóp ekeni belgili. Solardyń ózi dál jandarynda batystyń ekshn kınosynan asyp túser shytyrman oqıǵanyń ótip jatqanyn bilmeı de qaldy. Árıne, bolary bolyp, boıaýy sińdi degenimizben, júrekterde qalǵan daq bar degendeı, keıipkerler aty-jónin ózgertip alýdy jón kórdik. Biraq, bolǵan oqıǵa burmalanbas úshin Almaty qalalyq sotynyń úkimine de súıendik. Sot úkimi bárine birdeı. Birneshe tomnan turatyn kúrdeli isti paraqtaı otyryp, quqyq qorǵaýshylardyń orasan eńbegin de eriksiz eskeresiz. Joǵaryda atalǵan “Altyn” О́K quryltaıshysy Qorlan kóptegen adamnyń qolyna jumys taýyp beredi. Sonyń biri Sabyr bolatyn. Biraq 2007 jyly onyń óndiristik kooperatıv aldynda 10 mıllıon teńgeniń ústinde qaryzy bar ekeni anyqtalady. Qaryz qaıtýy kerek. Qaryz kúlip baryp, kúńirenip qaıtady degendeı, ony berý qıynǵa túsedi. Soǵan oraı Qorlan men Sabyrdyń arasynda kelispeýshilik týyndap, birte-birte ol alaýyzdyqqa aınalady. Sonymen, shynynda Sabyrdyń beretin aqshasy bolmady ma, álde ádeıi qaıtarǵysy kelmedi me, kim bilsin, jaǵdaı ýshyǵa bastaıdy. Onyń shıeleniskeni sondaı, Sabyrdyń sanasyn túrli aram oılar shyrmap, uıqy bermeıdi. Aqyry ol tyǵyryqtan shyǵar bir jol tapqandaı bolady. Adam joq bolsa, bas aýyrtatyn másele de bolmaıdy degen sóz bar. Endeshe, Qorlannyń kózin joıý kerek dep túıindeıdi. Alǵashqyda bul oıynan ózi de shoshydy. Qaıtkende de bireýdiń kózin joıý degen ımandy adamnyń qolynan kele qoıatyn is emes. Sabyr aqyry sol ımandylyqtyń bárinen attap ketti. Eger Qorlannyń kózin joısa, budan qaryzyńdy qaıtar dep qyspaqqa alatyn adam da joǵalady. Biraq, qalaı qylmystyq josparyn júzege asyrmaq? Jalǵyz óziniń qolynan kele qoıatyn sharýa emes. Qınalǵanda jan tátti degendeı, kenet oǵan tyǵyryqtan shyǵar jol tabylǵandaı bolady. О́ziniń jerlesi ári dosy Estaı da Qorlanǵa qyrýar aqsha qaryz bolatyn. Onyń da kóp somany ıesine qaıtara salýǵa yqylasy joq edi. Jambasyna basyp qalsa upaıy túgendelip shyǵa keledi. Demek, Estaı aıtqanǵa kónedi. Ol Sabyrdyń usynysyn estigende solaı bolýy kerek sekildi birden qabyl aldy. Kezinde ony Qorlanmen tanystyrǵan da osy jerlesi bolatyn. Keıin Qorlannyń senimine ábden kirgen soń Estaı óndiristik kooperatıv úshin bes júz bas qoı alamyn degen maqsatpen odan úsh mıllıon teńge qaryzdanady. Biraq bul maqsatyn oryndaýdyń ornyna ol qolyna túsken aqshany óz jeke bas paıdasyna jaratyp jiberedi. Mine, osy jaǵdaıdy jaqsy biletin dosy ony jandy jerinen ustap, Qorlan aqshany surap jatyr dep birneshe márte qysymǵa alady. Aqyry bir kelgende endi aqshany qaıtarmasań, saǵan kóresińdi kórsetemin dep adamdaryn jibergeli jatyr deıdi. Budan keıin Estaı ázir aqsha joq, ne isteý kerek dep aqyldasqandaı qınala til qatady. Suraǵanǵa izdegen degen, tap osy sátti kútip júrgen Sabyr oǵan óz josparyn bildire qoıǵan edi. Endi Sabyrdyń júgi sál-pál jeńildegendeı boldy. Estaı usynysqa ishteı qýanbasa, eshqandaı úrký tanytqan joq. Ol óziniń bir tanysy arqyly barlyq sharýany bitirýge tıisti negizgi oryndaýshymen kezdesedi. Árıne, oryndaýshyny, ıaǵnı jaldamaly kisi óltirýshini eshkim bilmeýge tıis. Sondyqtan ekeýara ǵana kezdesken olar istiń ý-shýsyz bitýine erekshe mán berdi. Bul jumysy úshin oryndaýshy Erkin eki mıllıon teńge surady. Eki mıllıon teńge de az aqsha emes, biraq alǵan betten endi qaıtýǵa bolmaıdy, al aqsha tólemese is bitpeıdi. Sonan amal joq ol Erkindi Sabyrmen kezdestiredi. Olar ekeýi bir-birin birden uǵysyp, uıaly telefon nómirlerimen almasady. Bastapqy avans retinde oryndaýshy Erkinge 400000 teńge ustatylady. Budan keıin Estaı da keýdesin kere bir erkin dem alyp, qupııa istiń sheshim tabatyndyǵyna kúmán keltirmedi. Erkin myltyq suraǵan soń onyń uńǵysyn kesip, vınchesterdiń dúbin qosa beredi. Jan balasynyń janyna jaqpaıtyn ózgeshe tapsyrysty alyp, qomaqty qarjyny qaltaǵa basyp, qolyna myltyq ustaǵan Erkin endi ózine de serik izdeýge kirisedi. Jalǵyz óziniń bel sheship kirisýge júregi daýalamady ma, álde bir óziniń shamasy kelmeıtindigin bildi me, áıteýir burynnan tanys Balqardy janyna qosady. Biraq oǵan adam óltirý týraly túpki oıyn ashpaıdy. Tek Qorlan degen bireýdi uryp-soǵý kerektigin túsindiredi. Buǵan Balqar qarsylyq bildirmeıdi. Qylmystyq ekeýdiń ázir bolǵanyn estigennen keıin Sabyr olarmen taǵy bir márte kezdesedi. Qapshaǵaı qalasynan jetken ekeýin Sabyr óziniń “BMV” kóligimen kútip alady. Arnaıy páter jaldap, ornalastyrady. Alda atqarylar jospardy jan-jaqty talqylap, pysyqtaıdy. Istiń tezirek ári ózi oılaǵandaı oryndalýy úshin tapsyrysshy retinde oryndaýshylarǵa taǵy da qolma-qol jeti júz myń teńge beredi. Budan keıin ol qylmystyq toptyń basshysy retinde Erkinge Qorlan turatyn úıdiń kireberisin jáne marqumnyń ózin syrttaı kórsetedi. Bul arada olar Qorlannyń erteńgisin úıden shyǵatyn, jumystan oralatyn kezin, ýaqytyn naqty anyqtap alady. Sabyrdyń kórsetýi boıynsha Erkin Balqarǵa ózderiniń qorqytyp, uryp-soǵatyn adamynyń túr-túsin sýrettep beredi. Onyń aıtýynsha, Qorlan uzyn boıly, aq shalǵan qysqa shashty deıdi. Sóıtip, iske kirisetin sát te týady. Bul 2007 jyldyń qyrkúıek aıynyń ortasy edi. Almaty tańy tamyljyp turdy. Erteńgilik saǵat jetide arý qalanyń tirshiligi túngi damyldan keıin qalypqa túse bastaǵan. Bul kezde Erkin men Balqar da 16 kalıbrli sholaq myltyqtary men oq-dárilerin arqalap Áýezov aýdanyndaǵy “Jetisý-4” shaǵyn aýdanyndaǵy úıge jetedi. Sholaq ańshy myltyǵyn daıyndaǵan Balqar ony buta arasyna jasyryp qoıady. Sodan Erkinniń ámirin kútip, eleýsiz otyrady. Kóp uzamaı bular ańdyǵan kireberisten uzyn boıly aq shashty azııalyq pishindegi er adam shyǵady. Ekeýi de bizdiń nysanamyz osy dep birden toqtam jasaıdy. Balqar buta túbinde jatqan myltyqty alyp, Erkinniń qolyna ustatady. Anaý esh kidirmesten demin ishine tartyp qolyna qarýdy qysady da alańsyz jónimen ketip bara jatqan erkektiń sońynan júgire basyp, taıap baryp, jaýyryn tusynan atyp jiberedi. Qorqaýǵa da jan kerek degendeı, ekeýi sol sátte isterinen shoshynǵandaı qoldaryndaǵy qarýdy da tastaı salyp qandy oqıǵa oryn alǵan jerden tura qashady. Sol qashqannan taksıge otyryp, Qapshaǵaı qalasyna tartady. Osymen qylmyskerler degenderine jetti, qaryzyn surap másele týdyrǵan adamnyń kózi joıyldy, biraq kisi qanyn moıyndaryna júktegen qandy qoldar qashyp qutyla almady, sottaldy dep bul oqıǵaǵa núkte qoıa salýǵa bolar edi. Alaıda, aıtar áńgime alda. Demderin alǵan Erkin de, Balqar da Qorlannyń ólgenine kámil sendi. О́ıtkeni, jaqynnan atylǵan ańshy myltyǵynyń oǵynan tiri jannyń aman qalýy ekitalaı edi. Sony mise tutqan Erkin Almaty oblysy, Kerbulaq aýdanyna ketip qalǵan Estaıǵa keledi. Sen tapsyrys bergen adamnyń kózin joıdyq, endi qalǵan aqshany tez ber deıdi. Bulardyń adamdy aqsha úshin op-ońaı o dúnıege attandyryp jibere alatynyn jaqsy bilse de anyq-qanyǵyna ábden kóz jetkizý úshin Estaı osy qylmystyń bastaýshysy Sabyrǵa telefon shalady. Sóıtse... Ie, rasynda Erkin men Balqar sol jerde, sol ýaqytta adam óltirgen eken. Marqum óziniń ajalyn ákelgen kimder ekenin de bilmesten, kórmesten o dúnıege attanyp ketipti. Artynda jylap, eńirep týystary qaldy. Uqsastyqtyń opyq jegizgen tusy osy shyǵar, Qorlannyń syrtqy beınesinen ol aýmaı qalypty. Sondyqtan da ony eki qylmysker týra Qorlannyń ózi dep uǵypty. Sonan negizgi adam aman qalǵanyn Sabyr Estaıǵa qınala aıtty. Sondyqtan tapsyrma oryndalǵan joq, demek aqsha da berilmeıdi dedi, Estaı. Al shatystyryp ózge jazyqsyz bireýdiń qanyn júktegenderine, árıne, qylmystyq toptyń eshqaısysy jandaryn jep qınala qoıǵan joq. Aqsha, dúnıe kóz qurtyna aınalyp turǵanda adam ómiri degen ne, táıiri? Bul zamanda bári de aqsha úshin júgiredi. Ony qalaı tapsań da óziń bilesin, tek ustalsań opyq jemeıtindeı bol. Al ustalmaı jatsań, onda bári seniki. Qylmystyq top soǵan bek sendi. Sabyr men Estaı Erkinniń Qorlandy qalaı da óltirýi kerektigin aldyna tartty. Endi bastalǵan isti aıaǵyna deıin jetkizý qajet, sheginerge jol joq, dedi olar. 16 kalıbrli sholaq ańshy myltyǵynan aıyrylyp qalǵan soń, Sabyrdyń usynysy boıynsha Estaı óziniń 12 kalıbrli vınchesterin sholaq myltyqqa aınaldyrady. Bul azdyq qylyp jatsa degendeı onymen birge Makarov tapanshasyn qosa beredi. Sonymen Erkin kisi óltirýge qaıtadan saqadaı-saı ázir bolady. Biraq, qansha tájirıbeli bolsa da taǵy da jalǵyz ózi qan júkteýge betteı almaıdy. Qasyna Balqardy qaıyra ilestireıin dep edi, ol aıtqanǵa kónbedi. Sen meni aldadyń. Biz adam óltirýge emes, tek qorqytýǵa, uryp-soǵýǵa baramyz dep kelisip edik, alaıda sen ótirik aıttyń, munyń jaramady, dedi ol. Sonan onyń endi qaıtip qasyna ermeıtinin bilgen Erkin burynǵy tanystarynyń biri Mansurdy taýyp alady. Oǵan da qasaqana bireýdi óltirýge bara jatqandyqtary týraly aıta almaı, júz myń dollar saqtalyp turǵan keńseni tonaımyz deıdi. Kókala dollardy qaq bólip alatyndyǵyn jetkizedi. Munshama aqshany bir sátte qoldaryna túsiretin bolsa, nege tartynsyn, Mansur da birden kelisedi. Sóıtip, qylmystyq toptyń úsh belsendi múshesi Sabyr, Estaı jáne Erkin ózara aqyldasyp taǵy jospar qurady. Úıdiń qasyndaǵy áreketteri sátsizdikke ushyraǵan soń Qorlandy keńsede otyrǵan ornynda tunshyqtyrý qajet dep sheshedi. Bul usynystary ózderine unap qalady. О́ıtkeni, ofıske qasaqana kisi óltireıin degender emes, aqsha izdegender qaraqshylyqpen shabýyldaǵan eken degen boljam jasalady deıdi. Sol boıynsha izshilerdi shatystyrýǵa múmkindik týady dep qorytady qylmyskerler. Olar oılaǵan jospardy ǵana júzege asyryp, keıin typ-tynysh eshkimniń kózine túspeı sý túbinde jata qalamyz dep uıǵarady. Biraq, alda áli ne kútip turǵanyn birde-biri naqty topshylaı almaıdy. Qanshalyqty saqtyq tanyttyq degenimen, úlken qatelik jibergenin baıqamaıdy. Bul kezde quqyq qorǵaý organdary da qarap jatpaǵan edi. Týra úıiniń aldynda er adamdy atyp ketken belgisiz bireýler izdeline bastaǵan. Bul jaǵdaıdyń Sabyr bastaǵan qylmystyq topqa eshqandaı qatysy joqtaı kórindi. Rasynda, bulardyń sharýasyna eshkim kedergi keltirmedi, taltúste qarý asynyp júrgen olarǵa eshkim nazar da aýdarmady. Sonan biz ne istesek te ózimiz ǵana bilemiz degen olar qarý-jaraqtaryn asynyp alyp, Qapshaǵaı men Almaty arasynda emin-erkin josyltyp júrdi. Qandy oqıǵa bolar kúnniń aldynda Erkin men Mansurdy qolyndaǵy qarýlarymen sonaý Qapshaǵaı qalasynan Sabyr óziniń “BMV” kóligimen joldaǵy barlyq jol polısııa beketterinen aman-esen ótkizip, Seıfýllın men Maqataev kósheleri qıylysqan aýdandaǵy jaldamaly páterge alyp keledi. Sabyr ekeýine qajetterińe jaratyńdar dep otyz myń teńge tastaıdy. Erteńgisin Erkin erte oıandy. Saǵatyna kóz júgirtken, áli jeti bola qoımapty. Tóseginen atyp turyp, Mansurdy oıatty. Bir-eki saǵattan soń isteıtin tirligin eske alǵanda júregi dúrsildep qaǵa jóneldi. Jýyndy, shaıyndy. Balkonǵa shyqty, qaıta kirdi. Biraq tula boıyndaǵy diril keter emes. Men qorqatyndaı bul birinshi isim emes qoı dep ózine basý aıtqandaı boldy. Alaıda tynshı almady. Sodan tańǵy orazalaryn ashar-ashpastan taksı ustap Zeıin Shashkın kóshesi boıynda ornalasqan “Sarytal” fırmasynyń keńsesine jetedi. Ýaqyt áli erte, ekeýi kireberiske qarsy jaqtaǵy oryndyqqa jaıǵasady. Eki kózderi kelgen adamdarda. Biraq olardyń birine de jete nazar aýdarar emes, ózge jurtty kórse de, kórmegendeı sana-sezimderi tumshalanyp qalǵandaı. Beısaýat otyrǵan bulardy fırmanyń erte kelgen keıbir qyraǵy qyzmetkerleri baıqap qalyp jatqandarynda sharýasy bolmady. Kóp uzamaı saǵat erteńgi 09 shamasynda qyzmettik kóligimen jumys ornyna Qorlan da kelip, ishke kirdi. Erkin men Mansur amalsyz tapjylmaı otyrǵan oryndyqtarynan quıryq kóterdi. Oralǵan qarýlaryn: biri uńǵysy kesilgen sholaq myltyqty, ekinshisi MT tapanshasyn qoınyna tyǵa ustady. Olardyń sengenderi osy qarýlary. Sol qarýlarynyń arqasynda ózderi de keremet ómir keshpek sekildi kórindi. О́ıtkeni, osy bir adamnyń kózin joıý arqyly ǵana mıllıondaǵan teńge almaq. Al buǵan deıin uqsastyǵymen abaısyzda qaraýylǵa ilinip ketken jazyqsyz jannyń ólimi shybyn qurly sanalmady. Tipti olar úshin umytylyp ta ketti. Erkinniń oıynda qazir bir-aq maqsat turdy. Sony júzege asyrý úshin ol kidirip jatpady, ornyna otyryp, kúndelikti jumysyn júrgize bastaǵan Qorlannyń qasyna jetip keldi de basyna myltyqtyń uńǵysyn taqaı berip, shúrippeni basyp qaldy. Bul ǵımaratta buryn-sońdy estilmegen bir ún tars etti. Basqa bólmedegi adamdarǵa ekinshi qabattan bir zilmaýyr tas gúrs etip qulap túskendeı boldy. Qorlan til tartpaı ketti. Kenet Erkin osy bólmede taǵy bir adamnyń bar ekenin baıqap qaldy. Ol qarý kezengen jandy kórgende oryndyq artyna buǵyp qalǵan bolsa kerek. Erkin ony atarǵa oǵy bolmaǵan soń shalt qımyldap, myltyqtyń dúbimen bastan uryp sulyq túsirdi. Biraq anaý da osal emes eken, qanǵa bókken basyn ustaı qaıta kóterile bastady. Endi ózine qarsy umtylsa kúsh bermeı keterdeı kórinip, Erkin keri shegindi. Sosyn jalt berip Mansurdyń qolyndaǵy tapanshany julyp aldy da soqqysy darymaǵan jandy kózdemesten basyp qaldy. Batyr bir oqtyq degen, anaý jalpasynan tústi. Qarsy keler negizgi jandardan qutylǵan Erkin endi qabyldaý bólmesindegi qyz-kelinshekterge bas saldy. Qolyna ilikken bireýin shashynan ustaı shyńǵyrtyp, aqsha qaıda dep aıqaı saldy. Olar kenetten bastaryna tóngen myna jáıtten jaı túskendeı esteri shyǵyp, til-aýyzdary baılanyp qaldy. Qylmyskerlerdiń ne surap jatqandaryn da qapelimde túsine almaı, jalbaryna jylap bilmeımiz degennen basqa túk aıta almady. Qoly qanǵa batqan Erkin yzadan jarylardaı bolyp áıelderden túk shyqpasyn bilgendeı tastaı saldy da, ústel ústindegi noýtbýkke jarmasty. Oǵan qosa shaǵyn seıfti ala Mansurdy erite keńseden shyǵa joq boldy. Kórikti de ásem, arý qalanyń qaq ortasyna oryn tepken “Sarytal” fırmasynyń bas keńsesiniń ishi alapat daýyl júrip ótkendeı astan-kesteni shyǵyp qala berdi. Taban astynda eki adam ólip, bir adam aýyr jaralandy. Birneshe júz myńnyń dúnıesi qoldy boldy. Qylmyskerler ataryn atyp, alaryn alyp taıyp otyrǵan soń quqyq qorǵaýshylar da qaptap ketti. Keıin bári anyqtalyp, is sotqa jetkende osy qylmystyń bas uıymdastyrýshysy Sabyr aıybyn moınyna almaýǵa tyrysty. Biraq onyń jandaıshaptary bárin aıtyp berdi. Kýáler kórgenin rastap, bilgenin jaıyp saldy. Sóıtip, bas oryndaýshy qylmysker Erkin ómir boıyna sottalyp, bas uıymdastyrýshy Sabyr 22 jylǵa, al Estaı 19 jylǵa bas bostandyqtarynan aıyrylyp, qatań rejimdegi túzeý mekemesine aıdaldy. Almaty qalasy sotynyń úkimin Joǵarǵy Sot ózgerissiz qaldyrdy. Aleksandr TASBOLATOV.
