Azamattardyń ál-aýqatyn arttyrý – memlekettik saıasattyń basym baǵyty

Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Gúlshara ÁBDIQALYQOVAMEN áńgime – Gúlshara Naýshaqyzy, el Konstıtý­sııa­synyń 15 jyldyǵy qarsańyndaǵy áńgimeni Ata Zań halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýda qandaı ról atqardy degen saýaldan bastasaq deımin... – О́tkenge kóz júgirtsek, egemendik al­ǵan alǵashqy jyldar kedeıshilik pen ju­myssyzdyq problemasynyń shıeleni­sýi­men erekshelendi. 1998 jyly aýyl hal­qynyń jartysyna jýyǵy jáne qala hal­qy­nyń úshten biriniń tabysy kedeılik she­ginen tómen boldy. Zeınetaqylar men járdem­aqy­lar boıynsha memlekettiń bere­shegi 36 mlrd. teńgege jetti. Alaıda táýel­sizdiktiń sol alǵashqy qıyn jyl­darynda-aq bılik halyqtyń ómir súrý deń­geıiniń tómendeýiniń aldyn alý jáne áleýmettik qoldaý shara­larymen qatar, uzaq merzimdi áleýmettik damý basym­dyqtaryn qalyptastyrdy. Máseleler qordalanyp, halyqtyń mazasy qashqan tusta Qazaqstan Respýblıkasynyń Kons­tı­týsııasy elimizdi áleýmettik baǵdarly memleket dep jarııalady. Qazaqstandyqtardyń densaýlyǵyn, bilimi men ál-aýqatyn arttyrý sharalary der kezinde qabyldanǵan “Qazaqstan-2030” Strategııasynyń uzaq merzimdi basym­dyq­tary­nyń biri bolyp belgilendi. Osy oraıda respýblıkanyń ekonomıkalyq qa­lyptasýynyń kúrdeli kezeńderiniń ózinde Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev­tyń “Bizge áleýmettik saıasattyń tutas tu­jy­rymdamasy qajet” degenin atap kór­se­tý oryndy. Sondyqtan da el basshy­lyǵy burynǵy júıeniń búgingi jaǵdaıǵa sáıkes kelmeıtinin eskerip, naryqtyq ekonomıka talaptaryna jaýap beretin áleý­mettik qorǵaýdyń jańa úlgisin jasaýǵa bel býdy. Mine, araǵa ýaqyttar salyp, ar­tymyzǵa qaraǵan sátte ótken jyldar ná­tıjeleriniń jańa úlginiń ómirsheńdigin dá­leldegenine jáne halyqaralyq sarapshy­lar tarapynan joǵary baǵa alǵanyna kýá bolyp otyrmyz. – Búginde memleket óz azamattaryna qandaı áleýmettik kepildikter bere alady? – Memleket óz azamattaryna mańyzdy áleýmettik ıgilikterge jalpy qoljetim­di­lik pen sapany qamtamasyz etetin eń ne­giz­gi degen áleýmettik standarttarǵa ke­pildik beredi. Birinshiden, bul – adam densaýlyǵyn saqtaýǵa jáne onyń ómir súrýin qam­ta­ma­syz etetin eń tómengi tutyný sebetiniń qu­ny­na baılanysty aıqyndalatyn eń tó­mengi kúnkóris deńgeıi. 2005 jyldan beri ol bazalyq áleýmettik standartpen beki­ti­ledi, onyń negizinde eń tómengi jalaqy mólsheri, bazalyq zeınetaqy tólemderi men múgedektigi, asyraýshysynan aırylýy jáne jasyna baılanysty memlekettik áleýmettik járdemaqylar belgilenedi. Eń tómen kúnkóris deńgeıiniń mólsheri 1997 jyly 3 505 teńgeni qurasa, 2005 jyly – 6 014, 2009 jyly 13 717 teńge boldy. Soń­ǵy on jylda ol 4 esege ósti. Ekin­shi­den, ótpeli ke­zeńniń qarjy-ekonomıka­lyq múmkindik­terine sáıkes eń tómen jal­aqynyń mólsheri 1997 jyldan bastap 2003 jylǵa deıin eń tó­men kúnkóris deń­geıi mólsherinen az kó­lemde belgilenip keldi. Tek 2004 jyldan bas­tap qana ol eń tó­men kúnkóris deńgeıi mólsherinen asa bas­tady, al 2009 jyly onyń mólsheri 13 717 teńgeni qurady. Úshin­shiden, zeı­net­aqy tóleminiń eń tómengi mól­sheri 1995 jylǵy 300 teńgeden 2010 jyly 18 325 teń­gege deıin (bazalyq zeınetaqyny qosa eseptegende) kóbeıip, 5 jylda 22,6 %-ǵa artty. Tórtinshiden, alǵashynda mem­leket­tik áleýmettik járdemaqylardyń mól­sheri aılyq eseptik kórsetkishke qatysty ese­le­nip belgilenetin, 2005 jyldan bastap shynaıy ómir jaǵdaıyna sáıkes kelýin qamtamasyz etý maqsatynda ol eń tómengi kún­kóris deńgeıine qatysty belgilenetin boldy. Memlekettik áleýmettik járdem­aqy­lardyń ortasha mólsheri 1998 jyldan beri 2 970 teńgeden 14 535 teńgege nemese 5 esege ósti. – Osy máseleni órbite otyryp, ha­lyqty áleýmettik qamsyzdandyrý jaıyna da toqtalyp ótseńiz. – Áleýmettik qamsyzdandyrýdaǵy kons­tıtýsııalyq kepildikterdi iske asyrý­da zeınetaqy júıesi erekshe oryn alady. 1992 jyldan bastap, kúrdeli ekonomı­ka­lyq jaǵdaılarǵa qaramastan, Úkimet zeı­net­kerlerdiń ómir súrý deńgeıiniń qul­dy­raýyn tómendetetin nemese ony múlde toq­tatatyn sharalardy júıeli túrde qa­byl­dap otyrdy. Alaıda ótpeli kezeńniń al­ǵashqy kezderinde oryn alǵan shashy­rańqy zeınetaqy shemasy, zeınetkerlikke shyǵý jasynyń tómendigi, beıresmı sek­tordyń damýy, salyq tóleýden bas tartý­dyń keń etek alýy jáne ótpeli kezeń ba­syndaǵy ekonomı­kalyq quldyraý zeınet­aqy tóleý boıynsha jáne zeınetaqy aýdarymdarynyń jınaq­talýynda bere­shek­terdiń qordalanýyna ákep soqty. Osy­nyń barlyǵy qoldanystaǵy zeınet­aqy júıesiniń turaqsyzdyǵyn týyndatty. Osy jáıtterdi eskere kelip, 1998 jyly zeınetaqy júıesinde reforma bastaldy. Osylaısha Qazaqstan TMD keńistiginde alǵashqy bolyp jeke jınaq qaǵıdat­ta­ryna negizdelgen jınaqtaýshy zeınetaqy júıesine ótti. Dál sol kezeńde ekonomıkalyq áleý­et­ti odan ári ornyqty damytý qajettiligi týdy, jahandaný úderisimen qatar, qo­ǵam­dyq damýdyń barlyq salalarynda oryn alǵan qarqyndy ózgerister áleýmettik qamsyzdandyrýdy uıymdastyrýda da tıisti túze­týlerdi talap etti. Osyǵan oraı, Elbasy áleýmettik reformalardy odan ári tereń­detýdiń 2005-2007 jyldarǵa arnalǵan baǵ­dar­lamasyn ázirleýdi tapsyrdy. Onyń ná­tı­jesi zeınetaqymen qamsyzdandyrý úshin jaýapkershilikti memlekettiń, jumys berýshi men jumyskerdiń arasynda tıimdi etip bólýge negizdelgen tolyqqandy kóp deńgeıli zeınetaqy júıesiniń qurylýy boldy. Qa­zirgi ýaqytta atalmysh zeınet­aqy júıesimen 1,6 mln. astam adam qamtylyp otyr. 2010 jyly zeınetaqymen qamsyz­dan­dyrý shyǵyndary 432 mlrd.teńge boldy, bul 1995 jylmen salystyrǵanda 6,8 ese artyq. Sonymen qatar, reforma bastal­ǵan­nan beri jınaqtaýshy zeınetaqy qor­la­rynan 1 432,7 myń adamǵa 142,6 mlrd. teńge mólsherinde zeınetaqy tólemderi berildi. Bul qubylys zeınetaqy tólem­deriniń mól­she­rin arttyrýǵa múmkindik berdi. Mysaly, soń­ǵy 15 jyl ishinde elimiz­de zeınetaqy tólem­deriniń ortasha mólsheri 14,7 ese ósip, 27 myń teńgeni qu­rasa, eń jo­ǵary mólsheri shamamen 40 myń teńge boldy. 2012 jylǵa qaraı Memleket basshy­synyń 2008 jylǵy Joldaý­ynda bergen tapsyrmalaryna sáıkes zeınet­aqy tólem­deriniń mólsheri 2007 jylmen salystyr­ǵanda 2,5 ese arttyrylatyn bolady. – Azamattardyń az qamtamasyz etilgen toptaryn áleýmettik qamsyzdandyrý baǵy­tynda qandaı sharalardy atap kórseter edińiz? – Búgingi tańda memleketimiz 420 myń­nan astam múgedek pen 200 myńnan astam asyraýshysynan aırylǵan azamattardy áleýmettik turǵydan qamtamasyz etýde. 1998 jylǵy 1 qańtarǵa deıin qoldanylǵan zeı­net­aqy zańnamasyna sáıkes, aýrý sal­dary­nan týyndaǵan múgedektik boıynsha jáne asyraýshysynan aırylýyna baı­la­nys­ty zeınetaqylar áleýmettik qater týyndaǵan sátke deıin eńbek ótili bolǵan jaǵdaıda jalaqysyn eskere otyryp ta­ǵaıyndalyp kelgen bolatyn. Bul rette múm­kindikteri teń dárejede shektelgen adam­dardyń alatyn zeınetaqysynyń mólsheri ártúrli boldy. Sondyqtan áleý­mettik qamsyzdandyrýda teń quqyqtardy qamtamasyz etý úshin 1998 jyldan bastap bazalyq deńgeıde mem­lekettik áleýmettik járdemaqylar engizildi. Áleýmettik tólemdermen qatar, múm­kin­dikteri shekteýli adamdardyń erekshe muq­taj­dyqtaryna da basa nazar aýdaryl­dy. “Qazaqstan Respýblıkasynda múge­dek­terdi áleýmettik qorǵaý týraly”, “Arnaý­ly áleý­met­tik qyzmetter týraly” jańa zań­dar qa­byldandy, qıyn-qystaý jaǵ­daıǵa tap bol­ǵan múgedekterdi medısı­na­lyq, áleýmettik jáne kásiptik ońaltý jó­ninde keshendi sharalar ázirlendi. Aqysyz kepildi medısı­n­alyq kómek kórsetý, áleýmettik qyzmet­terdiń sapasyn arttyrý, bilimniń, aqpa­rattyń qoljetimdiligin, densaýlyǵyn eskere otyryp kásip tańdaý erkindigin, kásibı daıarlaý jáne qaıta daıarlaýdy qamtamasyz etý, eńbek etý qabiletin qalpyna keltirý jáne jumysqa ornalastyrýǵa járdemdesý olardyń qoǵam ómirine tolyqqandy aralasýyn qamta­masyz etedi. – Ana men balany áleýmettik qoldaý turǵysynda qandaı tabystarǵa qol jet­kizildi? – Respýblıka Prezıdenti N.Nazarbaev “Barlyq qazaqstandyqtardyń ósip-órken­deýi, qaýipsizdigi jáne ál-aýqatynyń ar­týy” atty Qazaqstan halqyna Joldaýyn­da “Ýa­qyt ótip, qazyna kirisi óskende memleket úshin de, otbasyn qoldaýǵa tıim­di demogra­fııa­lyq saıasat úshin de qolaıly ny­sanda analar men balalarǵa memle­kettik qoldaý kórsetýge qarajat tabamyz” degen bolatyn. 2006 jyldan bastap Mem­leket basshysy­nyń tapsyrmasy boıynsha balaly otba­sylardy qoldaýdyń tutas júıesi jasaldy. Ol júıe barlyq otba­sy­lar úshin bala týǵan kezde birjolǵy jár­dem­aqy tóleýdi, bala bir jasqa tolǵanǵa deıin onyń kútimine baıla­nysty jár­demaqy tóleýdi, az qamtamasyz etil­gen otbasylardaǵy 18 jasqa tolmaǵan ba­lalar úshin járdemaqy tóleýdi qa­rastyrady. Balalar járdemaqysynyń mólsheri otbasydaǵy balalar sanyna qaraı sara­lanady. Birinshi, ekinshi jáne úshinshi bala týǵanda beriletin birjolǵy járdemaqy 30 AEK-ti qurasa, tórtinshi jáne odan keıingi ba­lalarǵa 2010 jyldan bastap 50 AEK tó­lenedi. Al bala kútimi jónindegi aı saıynǵy tólemder kezeń-kezeńimen kóbeıtilýde jáne Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes olardyń mólsheri 2010-2011 jyldary 2007 jylmen salys­tyr­ǵanda orta eseppen 2,5 esege art­ty­rylatyn bolady. Áleýmettik tólemniń jańa túri – mú­gedek bala tárbıelep otyrǵan ata-ana­larǵa, qamqorshylarǵa 2010 jyldan bas­tap eń tómen jalaqy mólsherinde jár­demaqy engizildi jáne mundaı memlekettik kómek túri Qazaqstan azamattaryna buryn berilmegen bolatyn. Memleket 2010 jyldan bastap “Altyn alqa” jáne “Kúmis alqa” belgilerimen kóp balaly analardy marapattaý sharttaryn óz­gertti. “Altyn alqa” belgisimen jeti jáne odan kóp (buryn – on jáne odan kóp) balaly analar, “Kúmis alqamen” alty balanyń (buryn – segiz) anasy ma­ra­pat­talatyn boldy. Sonymen qatar, olarǵa beriletin arnaıy memlekettik járdem­aqy­nyń mólsheri 3,9 aılyq eseptik kórset­kish­ten 6 aılyq eseptik kórsetkishke kóbeıtildi. – Sóz retinde arnaýly áleýmettik qyz­met kórsetý jaıy týraly da aıtyp ótseńiz. – Qazaqstandaǵy áleýmettik qyzmet kórsetý júıesiniń qalyptasýy ótpeli kezeńniń kúrdeli ýaqytyna tap keldi. Qys­qa merzimde áleýmettik qoldaýdyń burynǵy tetikteri naryqtyq ekonomıkaǵa saı jáne halyqtyń áleýmettik kedeı jáne osal toptarynyń qajettiligin qanaǵat­tandyratyn beıimdi júıege aınaldy. 90-jyldardyń alqashqy jartysynda-aq halyqty áleýmettik qorǵaý júıesiniń qu­qyqtyq negizi qalandy, alaıda áleýmettik qyzmet kórsetýde memlekettiń róli basym bolyp qaldy. 2009 jyly TMD elderiniń ishinde alǵash ret Qazaqstanda “Arnaýly áleýmettik qyzmetter týraly” zań qabyl­danyp, oǵan qosa tegin kórsetiletin mem­leket kepildendirgen arnaýly áleýmettik qyzmetterdiń tizimi men kólemi, ómirlik qıyn jaǵdaılarda júrgen adamdarǵa áleý­mettik qyzmet kórsetýdiń standarttary ázirlendi. Qazirgi ýaqytta áleýmettik qyzmet kór­setýge jeke sektor jáne ÚEU sýbek­tilerin tartý esebinen standarttar en­gi­zilip, básekege qabiletti orta damytylýda. Áleýmettik qyzmetterdi egde adamdar men mú­gedekterdiń turatyn jerlerine jaqyn­datý maqsatynda elimizde aýmaqtyq kómek kórsetý, onyń ishinde úıde kómek kórsetý ortalyqtarynyń jelisi keńeıtilýde. – Sóz sońynda eńbek qatynastary, halyqty jumyspen qamtý máseleleri jóninde de aıtyp ótseńiz. – О́tpeli kezeń eńbek jáne halyqty jumyspen qamtý salasyndaǵy ahýaldyń shıelenisýimen jalǵasqan bolatyn. Júzdegen kásiporyndar jumysy toqtady nemese qysqarǵan rejimde jumys istedi. Jalaqy boıynsha bereshek kóbeıdi, eńbek jaǵdaıy nasharlady. Osynyń bári aza­mattardyń eńbek qatynastary salasyn­da­ǵy konstıtýsııalyq quqyqtarynyń zańdy túrde qorǵalmaýyna alyp keldi. Jalpy ahýal qoldanystaǵy zańnamany shuǵyl túrde qaıta qaraýdy qajet etti. Sol sebepti de “Qazaqstan Respýblıka­syn­daǵy eńbek týraly”, “Ujymdyq shart­tar týraly”, “Kásiptik odaqtar týraly”, “Ujymdyq eńbek daýlary men ereýilder týraly”, “Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy áleýmettik áriptestik týraly” jáne basqa da birqatar zańdar ázirlenip, qabyldandy. Bul zańdardyń ómirge kelýi eńbek qaty­nastaryn turaqtandyrýǵa múmkindik berdi. Eńbek zańnamasynyń reformasy 2007 jyly Eńbek kodeksiniń qabyldanýymen aıaqtaldy. Eńbek kodeksi, onyń qurylymy men mazmuny qyzmetkerler men jumys berýshilerdiń múddelerin teńdeı ustaýǵa jáne memleketimizde eńbek rynogynyń negizgi sýbektileri—jumys berýshiler, jaldamaly qyzmetkerler men memlekettiń arasynda eńbek qatynastaryn qurý jáne retteýdiń órkenıetti tártibin qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Odaqtyń ydyraýy, sharýashylyq jáne ekonomıkalyq baılanystardyń úzilýi qazaqstandyq eńbek rynogynyń jaǵdaıy­na keri áserin tıgizdi. 90-jyldardaǵy ahýal halyqty jumyspen qamtýdyń tó­men­deýimen, jumyssyzdyqtyń ósýimen, jumys kúshine degen suranys pen usy­nystyń teńsizdigimen sıpattalady. Ju­myspen qamtylǵan halyqtyń sany 1991 jylǵy 7,7 mıllıonnan 2000 jyly 6,2 mıllıonǵa deıin tómendedi. 1999 jyldyń aıaǵynda jalpy jumyssyzdyq deńgeıi 13,5 %-dy qurady. Eńbek rynogyn retteý jáne jumyspen qamtýǵa járdemdesý úshin ót­peli kezeńniń alǵashqy on jyldyǵynda na­ryqtyq ekonomıkaǵa sáıkesti norma­tıvtik quqyqtyq baza ázirlengen bolatyn. Kedeılikke jáne jumyssyzdyqqa qarsy kúres jóninde memlekettik baǵdarlamalar qabyldanyp, iske asyryldy. Bul shara­lardyń barlyǵy jumyspen qamtylǵandar sanyn 2000 jylmen salystyrǵanda 2005 jyldyń sońynda 1 mln. adamǵa kó­beıtýge múmkin­dik berdi. Atalǵan kezeńde jumyssyzdyq deńgeıi 12,8 %-dan 8,1 %-ǵa tómendedi. Jumyspen qamtý saıasatyna álemdik qarjylyq-ekonomıkalyq daǵdarys eleýli túzetýler engizdi. 2009 jyly Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha Jumyspen qamtý jáne kadrlardy qaıta daıarlaýdyń óńirlik strategııasy ( “Jol kartasy”) ázirlengen bolatyn. “Jol kartasy” sheńberinde Úkimet qabyldaǵan sharalar jalpy eńbek rynogyndaǵy ahýalǵa jáne eldegi jumyssyzdar sanyn turaqtandyrýǵa oń áser etýde. 2010 jylǵy maýsym aıynyń aıaǵynda jumyssyzdar sany 498 myń adamǵa, al jumyssyzdyq deńgeıi 5,8 paıyzǵa tómendedi. Jumyspen qamtý saıasatyn odan ári qalyptastyrý údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn iske asyrý sheńberinde de belsendi júrgizile beretin bolady. Áńgimelesken Seıfolla ShAIYNǴAZY.