О́r Altaıdyń tórinde

О́r Altaıdyń tórinde tuńǵysh ret jyrshylar baıqaýy jáne “Shyǵys shynary” halyqaralyq músháırasy dúrkirep ótti “Ǵasyrlar esken – Esilim, jyrlarmen jetken esimiń” Mine, osyndaı taqyryppen Kendi Altaıdyń júregi — О́ske­mende tuńǵysh ret jyrshylar baı­qaýy ótedi degen úsh-tórt aıdan beri qala turǵyndarynyń beımaza kúıge túskeni anyq. Sebebi, halyq arasynda keń taraǵan ultymyzdyń jyrshylyq jadyn jańǵyrtý, qazaqtyń folklorlyq jyrlaryn, qıssalardy jatqa aıtýdy óz qu­laǵymyzben estý degen shyn baqyt qoı. Aıta ketý kerek, oblystyq jyr baıqaýy Sársen Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan mem­lekettik ýnıversıtetiniń rektory, fılologııa ǵylymdarynyń dokto­ry, professor, elge jaǵymdy ja­ńalyqtarymen, qarqyndy isterimen kózge túsip, jurtshylyqtyń qurme­tine bólene bastaǵan Beıbit Mam­raev pen QR Mádenıet qaıratkeri “Altyn arqaý” qoǵamdyq birlesti­gi­niń dırektory Saǵynbek Aqa­nov­tyń birlesken avtorlyq jobalary negizinde dúnıege keldi. Al “Altyn arqaý” qoǵamdyq birlestigi janyn­da­ǵy yntaly toptyń músheleri, esimi elge syıly azamattar Tıas Túsipov, Bazarbek Omarov, Saı­laý­han Aýhadıev, Tóleýhan Ábil­qa­symov, Qasym Buqbaev, Ramazan Túsipov, Qusken Baımoldın, Shákerhan Ázmuhambetov, Qunafııa Shaıhanov myrzalardyń alǵashqy jyr baıqaýyn ótkizý kezinde shy­ǵarmashylyqpen qyzmet jasaǵanyn atap óte ketken jón. Ol úshin qala turǵyndary azamattaryna alǵysyn aıtty da. “Ǵasyrlar esken – Esilim, jyrlarmen jetken – esimiń” atty jyr­shylar baıqaýy eki kúnge so­zyl­dy. Birinshi kúni Halyqtar dos­tyǵy úıinde ótken jyr básekesine 21 jyrshy qatysyp, kúsh synasty. Sonyń ishinde erekshe qabiletimen, jyr aıtýdaǵy qarymy men ádis-tásilin meńgerip alǵan on jyrshy fınaldyq jyr dodasyna joldama aldy. Erteńinde, ıaǵnı 28 ta­myzda ShQMÝ bas korpýsyndaǵy úlken zalda on jyrshy óz óner­lerin ortaǵa saldy. Jyrshylar saıysyn oblys áki­miniń orynbasary, ólkeniń máde­nıeti men ónerin damytýǵa erekshe úles qosyp júrgen belgili azamat Túsiphan Túsipbekov myrza ashty. – Ardaqty aǵaıyn, qurmetti qonaq­tar! Erke Ertistiń erinde, qart Altaıdyń tórinde, shyraıly Shyǵystaǵy tuńǵysh ret ótip otyr­ǵan jyrshylar baıqaýyna hosh keldińizder. Bul jyr baıqaýynyń Qazaqstan Respýblıkasy Kons­tı­týsııasynyń qabyldanǵanyna 15 jyl tolý merekesine, О́skemen qalasynyń 290 jyldyǵy jáne hakim Abaıdyń týǵanyna 165 jyl tolýy qurmetine arnalǵanyn bile­sizder. QR Konstıtýsııasynyń 37-shi babynda “Qazaqstan Respýblı­ka­synyń azamattary tarıhı jáne mádenı muralardyń saqtalýyna qamqorlyq jasaýǵa, tarıh pen má­denıet eskertkishterin qorǵaýǵa mindetti” dep jazylǵan. Endeshe “eshten kesh jaqsy” degendeı, bú­gingi jyr baıqaýyna halyq, sizder baǵa bere jatarsyzdar. Búgin biz úshin erekshe kún: ataqty ǵalym-jerlesimiz, folklordyń jetik ma­many Seıit aǵa Qasqabasov óziniń 70 jyldyq mereıtoıy qarsańynda jeńgemizdi ertip kelip, jyr doda­sy­na qatysyp otyr. Mereıińiz ústem bolsyn, akademık aǵa! Sonymen birge jyr baıqaýynyń jumysyna QR Prezıdenti Ákimshiligi ishki saıasat departamenti bólim meńgerý­shisiniń orynbasary, Memlekettik syılyqtyń ıegeri, belgili qalamger Álibek Asqarov, “Egemen Qazaq­stan” respýblıkalyq gazeti” aksıo­ner­lik qoǵamy­nyń prezıdenti, fılologııa ǵylym­darynyń dokto­ry Saýytbek Abdrah­manov qaty­sý­da. Búgingi shara oblys ákimi Berdi­bek Sapar­baevtyń bastamasymen dúnıege kelgen “Týǵan el – altyn be­sigim”, “Týǵan jerge taǵzym” aksııalary­nyń zańdy jalǵasy is­pettes. En­deshe jyrshylar baıqaýy halyqtyń kózaıymyna aınalsyn, – dedi oblys ákiminiń orynbasary T.Tú­sip­bekov. Keshti júrgizýshi QR Mádenıet qaıratkeri, ánshi, sazger Arys­tan­bek Kákeevtiń úni keń zaldy jańǵyrtyp jiberdi: “Tereńnen terse sóz marjan, Shymyrlap deneń qozǵalǵan. Jetpistiń kelip shyńyna, Artynda sónbes sóz qalǵan. Talaıǵa úlgi tálimi, Qalamnan ketpes tálimi, 70-ke keldi qazaqtyń Akademık ǵalymy. Ardaqtaǵan Alashy, Amanat etken babasy. 70-ke keldi jeń túrip, Shyǵystyń Seıit aǵasy!” degen jyr joldary áýede qalyqtaǵan kezde atshaptyrym zaldyń ishi jı­nalǵandardyń rızashylyǵyna bóle­nip, barlyǵy turyp, akademık jer­les­terine qurmet kórsetti. Aıta ketý kerek, bıyl akademık Seıit Qasqabasov 70-ke tolyp jat­sa, qasıetti Abaı eli, Semeı jeri men Shyǵys óńirinde 70,80,60 jyl­dyq mereıtoı ıeleri qazan aıynda Uly Abaıdyń 165 jyldyǵymen Semeı óńirinde atalyp ótilmek. Bul jaıly oblys ákiminiń oryn­basary T.Túsipbekov el aldynda aıtyp bergen edi. Akademık Seıit Asqaruly bul joly da S.Aman­jolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń ǵy­lymı kitaphanasyna ádebıettaný, folklortaný boıynsha ózi jazǵan kitaptary men shyǵarǵan 80 kitabyn tartý etti. Ýnıversıtette uıymdas­ty­rylǵan “Akademık Seıit Qasqa­basov – 70 jasta” degen burysh-mu­rajaı aldynda akademık aǵamyz jýr­nalısterge suhbat berip te úlgerdi. Irikteý kezeńine qatysyp, aqtyq saıysqa shyqqandar, aqyry sahna tórine shyqty-aý. Birinshi bolyp zaısandyq Murathan Dombaev or­taǵa shyqty. О́zi de, áni de kórkem Murathandy burynnan tanımyz. Biraq onyń taǵy bir óner ıesi ekenin, ıaǵnı jyr aıtatynyn bilmeppiz. Mádenıet salasynda 1978 jyldan beri qyz­met jasap kele jatqan M. Dombaev budan alty jyl buryn “Ámire ánderi” baıqaýynyń bas júldegeri atanǵan. Qazir ol Zaısan aýdanyn­daǵy “Aınakól” halyqtyq án-bı ansambline jetekshilik etedi. Jyr, terme aıtý, kúı shertý jáne án shyǵarýmen aınalysatyn Murathan Dombaevtyń “Dombyra”, “Qyzǵysh qus”, “Jánibekti joqtaý”, “Maham­bet” atty ózi shyǵarǵan ánderi ól­kege taraı bastaǵan. Birinshi kúngi saıysta M.Dombaev “Arqalyq batyr” jyryn naqyshyna keltirip oryndaǵan. Búgin “Aqnaımandy” shyrqamaq. “Aqnaıman” jyryn kópshilik bile bermeıdi. Negizinen Shyǵys óńirinde oqta-tekte shyrqalyp qa­latyn kórinedi. Aqnaıman-Abylaı han ordasyna jaqyn júrgen batyr. Qarakereı Qabanbaı, qanjyǵaly Bógenbaı batyrlardyń serigi. Sarysý, Shorǵa, Alqabek bilezik, Sha­ǵan, Sarybeldegi shaıqastarǵa qatysqan. Jońǵar jerindegi (1750-1755), Sın ımperııasynyń jaý­lary­men shaıqas kezinde erlik kór­setken Aqnaıman batyr týraly jyrdy naqyshyna keltirip aıtyp berdi. Murathan jyr aıtqan kezde babymen, kelistirip otyryp shyrqaıdy eken. Biraq jyr aıtý kezindegi emosııaǵa berilý, qımyl-áreketter jasaý arqyly halyqty baýrap alý jaǵy jetispeıtin bolyp kórindi. Nesi bar, aldaǵy ýaqytta bul jaǵy eskerile jatar. Jarmalyq jyrshy Naǵym Omarǵalıeva birinshi kúni “Qal­qa­man-Mamyrdy” jyrlaǵan. Jyr aıtýǵa ábden mashyqtanyp alǵan Naǵym Soltanbekqyzy ekinshi kúni “Sabalaq batyrdy” jyrlady. Úshin­shi bolyp sahna tórine kóte­ril­gen tarbaǵataılyq Danııar Áke­leevtiń “Túsiphan Súleımenniń zary” jyry kópshilikti baýrap aldy. Altaıdyń aqtańger aqyny Abash Kákenov baptaǵan Danııar­dyń jyr aıtýdaǵy sheberligi, án­shiligi, jyr mazmunyna qaraı túrin ózgertip, basqasha maqamǵa birden kóshetini kópshilikke unady. Qýatty zor daýysy bar D.Ákeleevtiń bola­shaǵy alda. Onyń ústine “Túsiphan Súleımenniń zary” sońǵy kezde ǵana aıtyla bastaǵan. Muńǵa, zarǵa, azamattyń taǵdyr taýqymetin moı­nymen kóterip alýdaǵy erligi ónege bolsa kerek. Kókpekti aýdanyndaǵy Samar aýylyndaǵy Bolǵanbaev atyndaǵy orta mektebinde “Babalar sózi” ádebı klýbynyń qurylǵanyna bir jyl toldy. Bastaýysh synyp mu­ǵalimi Faırýza Mámbetova “Baba­lar sózi” ádebı klýbyna 12 oqýshy múshe ekenin aıtady. Atalmysh klýb­ty qurýdaǵy maqsatymyz she­shendik óner tarıhyn jas jetkin­shek­terdiń boıyna sińirip, halqy­myzdyń ultjandy urpaǵyn tár­bıeleý, deıdi klýb jetekshisi Faı­rýza Jaqytqyzy. Mine, bir jyl­dyń ishinde jyr aıtýǵa birshama tóselip qalǵan 8  jasar Sanjar Zeınoldanov pen Ádilbek Ǵazezov aqtyq saıysqa joldama alypty. Al 16 jastaǵy Dastan Rahymǵalıev fınalǵa óte almasa da jyr aıtýdy qatty unatady eken. “Kelesi jyly esemdi bermespin” deıdi ol. Boıy qolyndaǵy dombyra­sy­nan sál ǵana uzyn Sanjar “Tarlan mingen Er Tarǵyn” jyryn oryn­dady. Este saqtaý qabileti jaqsy, qazirdiń ózinde eki-úsh jyrdy to­lyq jattap alǵan segiz jasar bala­nyń talabyna razy boldyq. Átteń bir kemshiligi, dombyrada oınaý jaǵy kemshin túsip jatyr. Dombyra degennen shyǵady, jyrdy domby­ra­ǵa, syrnaı nemese qazaqtyń kóne aspaptaryna qosylyp shyrqa­sa oryndaýshy utady. Tarbaǵataı­lyq Bedelbek Ábilmájinov osydan shırek ǵasyr buryn óziniń tórt jasar ulymen dombyrada qazaqtyń shertpe kúılerin sheberlikpen oryn­daıtyn. Eger baptaýshysy kelisse, dombyraǵa baýlý, kúı óne­rin meńgerý asa qajet dúnıe. “Baba­lar sózi” klýbynyń jetekshisi Faırýza qaryndasymyz aldaǵy ýaqytta osy jaǵyn eskerer degen oıdamyz. Ekinshi synyp oqýshysy segiz jasar Ádilbek Ǵazezovtyń tuń­ǵysh ótkizilgen jyrshylar saıy­synda júldege ilingeni bala­lardyń bolashaǵynan úmit kútý dep túsindik. О́skemendegi tuńǵysh jyrshylar baıqaýyna qatysqan eń tájirıbeli Dúısenǵazy Nyǵmetjanovqa erek­she toqtalǵymyz keledi. 61 jastaǵy Dúısekeń 1972 jyldan bastap Semeı qalasyndaǵy zaǵıptar qoǵamynda eńbek etedi. Qazaq tili bastaýysh uıymynyń tóraǵasy. Respýblıkalyq, oblystyq  aıtys­tar­ǵa qatysyp, 14 ret júldege ıe bolǵan. Onyń repertýarynda jıyr­madan astam jyr-dastandar bar. “Alpamys batyr”, “Qoby­lan­dy batyr”, “Er Tarǵyn”, “Qyz Ji­bek”, “Aıman-Sholpan”, “Arqalyq batyr”, “Zal batyr”, basqa da ha­lyq arasyna keń taraǵan injý-marjandar D.Nyǵmetjanovtyń asyl qazynasy bolsa kerek. Kóki­regi oıaý, jyr dastandaryn táýlik boıy jatqa soǵatyn aryndy jyr­shy aǵamyz osy joly “Altyn ar­qaý” qoǵamdyq birlestiginiń dırek­tory Saǵynbek Aqanovtyń suraýy boıynsha bes-alty jyrdan úzin­diler oryndady. Reti kelgende aıta ketý kerek, D.Nyǵmetjanovtyń maqamymen aıtylǵan “Qalqaman-Mamyr”, “Er Qosaı”, “Arqalyq batyr” jyrlary Qazaq radıosy­nyń altyn qoryna ótti. О́ner qaıratkeri, jyrshy, ánshi, kúıshi Bedelbek Ábilmájinov bul joly “Shaǵıdyń zary” atty kúıdi oryndap berdi. Bedelbek aǵamyz Altaıdyń shertpe kúılerin sheber oryndaıtyn, ózi de kúı shyǵaratyn talantty jan. Belgili jýrnalıst, qazaq radıosy “injý-marjan” baǵ­darlamasynyń redaktory, qa­zy­lar alqasynyń múshesi Qoshan Musta­faulynyń kómegimen Shyǵystaǵy jyr-dastandardy, terme-tolǵaý­lar­dy aıtatyn óner adamdarynyń daýysy taspaǵa túsip, Qazaq radıo­synyń altyn qoryna jazylypty. Sonyń ishinde Bedelbektiń birneshe kúıi, “Shaǵıdyń zary” da bar. Kúıdi tyńdaǵan kezde boıyń shy­myrlaıdy, kózge eriksiz jas keledi, atamyz qazaqtyń kóne óneriniń qudiretine eriksiz bas ıesiz. Ulandyq Serikhan Oljabaev, Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýnı­versıtetiniń ustazy, jyrshy, ánshi Anýza Jumahanova, semeılik Roza Sharıfýllınanyń jyrlary da jurt kóńilinen shyqty. Sahna tó­rine shyǵyp, aqjarma tilegin, jer­lesteriniń óneri jaıly tebiren­gen Seıit aǵa bylaı dep tolǵady: – Búgingi О́skemenniń tórindegi jyr saıysy Shyǵys Qazaqstanda jyrshylyq dástúr úzilgen degendi teriske shyǵardy. Jyrshylyq dástúr qalyń qazaq­tyń asyl qazynasy, murasy. Táýel­sizdik alǵaly qazaq halqynyń ulttyq óneri jańaryp, qarqyn ala bastady. Búgingi segiz jasar eki ba­lanyń sahna tórinde óner kórsetýi kóp jaıdy ańǵartady. Jyrǵa degen ystyq yqylas, saǵynysh jandana bermek. Keshegi Janaq, Musabaı, Shóje, tipti Shákir Ábenovtiń jyr­shylyq mol tájirıbesi jas­tarǵa úlgi-ónege bolarlyq qasıet. Mende mynadaı bir usynys, pikir bar. Búgingi jyrshylar baıqaýy­nyń jandanýyna úlken úles qosyp kele jatqan ýnıversıtet rektory, professor Beıbit Mamraev joǵary oqý orny janynan jyrshylar mektebin ashsa degen oı bar. KSRO Memlekettik syılyǵynyń ıegeri, ataqty ustaz Qanıpa Bitibaeva oǵan dáris berse. Tipti men de kelip qolǵabysymdy tıgize alamyn. Al búgingi baıqaýdan baıqaǵanym – áli de problemalar joq emes.  Jyr­­shy – ártis. Jyr aıtqan kez­de emosııaǵa berilip, qımyl-áre­ke­tin óleń joldarymen bildirip otyr­sa, kórermenin jalyqtyr­maı­dy. Búgin semeılik Dúısenǵazy inimniń boıynan sondaı qasıetti ańǵardym.  Al jyr aıtysyna qa­tys­qan kóptegen jastardyń boı­la­rynan mundaı qasıetti baıqaı almadym. Desek te, Altaıdaǵy jyr­shylar baıqaýy jaman ótken joq, aldaǵy ýaqytta da sizderge sáttilik tileımin! Budan keıin Seıit aǵa oblys ákimi Berdibek Saparbaevtyń atqaryp jatqan isterine joǵary baǵa berdi. “О́skemen – óskeleń qala. Berdibek kelgeli qalanyń ekinshi tynysy ashyldy. Abaı men Pýshkın eskertkishteri asqaqtap tur. Qala kósheleri ásem, taza, gúlzarlar kózdiń jaýyn alǵandaı. Qala ákimi Islam Ábishev myrzaǵa da óskemendikter qatty rıza eken. Sonymen jyr saıysy márege jetti. Ádil qazylar alqasynyń tór­aǵasy, Shyǵys Qazaqstan mem­le­kettik ýnıversıteti fılologııa fakýltetiniń dekany Silámbek Orazalın men Saǵymbek Aqanov jeńimpazdardy sahna tórine shaqy­ryp, marapattady. Yntalandyrý syılyqtaryna S.Jaqııanov, D.Ra­hym­ǵalı, Q.Qudaıbergen, E.Ma­myr­baeva, A.Jasmuhan, taǵy bas­qalar ıe boldy. Úshinshi oryn­dar­dy segiz jasar talanttar Ádilbek pen Sanjar, Naǵym Omarǵalıeva, Roza Sharıfýllına, ekinshi oryndy Bedelbek Ábilmájinov, eki birinshi oryndardy zaısandyq Muratbek Dombaı men Danııar Ákeleev ıelenip, qomaqty qar­jyny aldy. Al bas júlde 100 myń teńgeni se­meılik aqtańger jyrshy Dúısen­ǵazy Nyǵmetjanov jeńip aldy. О́skemendegi jyrshylardyń al­ǵashqy baıqaýyna Shyǵys Qazaq­stan memlekettik ýnıversıtetiniń rektory B.Mamraev, basqa da aza­mattar kóp kómek kórsetti. Oblys ákiminiń orynbasary T. Túsipbekov baıqaý aıaqtalǵan soń demeýshilik jasaǵan jigitterge alǵysyn aıtty... “Shyǵys shynary” halyqaralyq músháırasynan keıingi oı Elimiz 19 jyldyń ishinde talaı asý, beles­ter­den ótti. Elbasy N.Nazarbaevtyń sara saıasaty nátıjesinde Qazaq­stan degen eldi búkil álem jurt­shy­lyǵy tanyp bildi. Sońǵy birer jylda qala adam tanymastaı ózger­di. Eń bastysy, orystanyp ketken ólkege ulttyq reń, bereke kire bastady. Osydan bir jarym jyl buryn oblys tizgini Elbasynyń senimdi serikteriniń biri, qazaqtyń ultjandy azamaty Berdibek Másh­bekulyna senip tapsyryldy. Jańa ákimdi taǵaıyndarda Elbasy N.Nazarbaev óńir basshysynyń qasıetterine erekshe toqtalyp, oǵan úlken júk, senim artqan edi. Qosh, sonymen bir jarym jylda Shyǵys shyraılana tústi. Apat aıtyp kelmeıdi. Jańa bas­shy­ny bir synap alaıyn degendeı, Altaıdyń qysy alty aıǵa sozyldy. О́ńirde buryn-sońdy bolmaǵan qalyń qar jaýyp, aıaz mınýs 50 gradýstan asyp tústi. Oblystyń tas joldary aptalap jabylyp qaldy. Al ony tazartý, jolaýshylar aman­dyǵyn saqtaý óńir basshysynyń kóp mindetteriniń biri. Bıiktigi alty-jeti metrden asatyn qalyń qar kúrt jylyǵan kezde Tarbaǵataı aýdanynyń Kókjyra, Jántikeı, Qyzylkesik, Kúrshim aýdanynyń Maraldy, Qaratoǵaı, Zaısan aýda­nynyń Tasbastaý aýyldaryn tasqyn sý basyp, bes júzge jýyq turǵyn úı jaramsyz bolyp qaldy. Elý myńǵa tarta mal qyryldy. Mine, sol kúnnen bastap ekinshi “maıdan” bastaldy. Aqyry óńir basshysy B.Saparbaevtyń basshylyǵymen óńir halqy ony da jeńip shyqty. Elbasynyń kómegimen mıllıard­ta­ǵan qarjy keldi. Tótenshe jaǵdaı­lar jónindegi oblystyq shtabtyń bastyǵy О́skemen qalasynyń ákimi Islam Ábishev myrza da uıqysyz túnderdi bastan keshti. Qazir jaǵdaı jaqsy, apat aımaqtarynda turǵyn úıler berilip jatyr. Kúzde mektep, basqa da áleýmettik ǵımarattar paıdalanýǵa berilmek. Kendi Altaı jurtshylyǵy Elbasyna alǵysyn aıtyp taýysar emes. Endeshe úsh birdeı mereke qur­me­tine halyqaralyq músháırany ót­kizgenge ne jetsin. Konstıtý­sııa­nyń – 15, О́skemenniń – 290 jáne hakim Abaıdyń 165 jyldyǵy qur­metine oblys ákimi B.Sapar­baevtyń bastamasymen músháırany ótkizýge sheshim qabyldandy. El eńsesi kóterilgenge ne jetsin! Qala ákimi I.Ábishev Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń basshylarymen birlesip, músháıranyń baǵdarlamasyn jasa­dy. Músháıra sharty boıynsha ár aqynnyń tórt óleńi qala, Kons­tıtýsııa jáne Abaıdyń mereı­toıyna arnalýy tıis, al tórtinshisi – erkin taqyryp. О́skemendegi mú­sháıraǵa qatysyp, baǵyn synaımyz degen aqyndardyń sany 600 adam­nan asty. “Juldyz” jýrnalynyń bas redaktory, Memlekettik syı­lyqtyń laýreaty Ulyqbek Esdáý­let tóraǵalyq etken ádil qazylar al­qasy shashasyna shań juqtyrmaı kel­gen 21 aqynnyń óleńderin tań­dap aldy. Olardyń barlyǵy О́ske­mendegi halyqaralyq músháıraǵa kelip, baǵyn synady. Qytaı, Moń­ǵolııa, Reseı, Qyrǵyzstan jáne О́zbekstan­nan kelgen shaıyrlar aqtyq saıysta bir ǵana óleńnen oqydy. Oblys ákimi B.Saparbaevtyń shaqyrýy boıynsha kelgen qala qonaqtary qatarynda Qadyr Myr­za Áli, Tumanbaı Moldaǵalıev, Qa­lıhan Ysqaq, Tóre­geldi Sharmanov, Seıit Qasqabasov, Temirhan Medet­bek, Israıl Sapar­baev, Kópen Ámirbek, Ǵalym Jaılybaı, Ra­fael Nııaz­be­kov, Qasymhan Beg­ma­nov, Jár­ken Bódeshov, Janat Ás­kerbek­qyzy, Tynyshtyqbek Ábdi­ká­ki­mov sııaqty el sańlaqtary boldy. Aıtys aqyny Aslan Ǵafýrov jyrdan shashý shashty. Budan keıin sahna tórine oblys ákiminiń oryn­basary Túsiphan Túsipbekov pen Jazýshylar odaǵy tóraǵasynyń birinshi orynbasary, aqyn Ǵalym Jaılybaı shyǵyp, jınalǵandar aldynda tuńǵysh ret ótkizilip otyrǵan músháıranyń máni men maǵynasy jaıly aıtyp berdi. “Týǵan el – altyn besigim” aksııa­synyń zańdy jalǵasy jyrshylar men aqyndar músháırasy aldaǵy ýaqytta da jalǵasyn taba beredi, dedi ákimniń orynbasary. Ǵalym Jaılybaı ádil qazylar alqasy qatarynda Qadyr, Túmenbaı, Temir­han, jergilikti aqyndar Serik Ǵab­dollauly men Nurjan Qýan­taıuly, Qytaıdan kelgen aqyn Jeńishan Núsipuly, Ulyqbek pen óziniń bar ekenin aıta ketti. Tuıaqtarymen jer tarpyp tur­ǵan “ot aýyzdy, oraq tildi” aqyn­dar músháırada tańdaýly degen bir jyryn ǵana oqydy. Jyr saıy­syn­da arqaly aqyndar Qasymhan Beg­manov, Járken Bódeshov, Talǵat Eshenuly, Qazybek Isa, Rafael Nııazbekov О́skemende boı kótergen Abaı eskertkishi, jańaryp-jasar­ǵan О́skemen, erke de sulý Ertis óze­ni jaıly jazǵan óleńderin kes­teledi. Astanalyq Janat Ásker­bekqyzy “Ertis pen Úlbi hıkaıasy” jaıly óleńin oqyr aldynda Ertis degen jigit Úlbi degen arýǵa ǵashyq bolypty. Solardyń taǵdyryn aı­ta­myn dep aldy da lırıkaǵa toly jyryn bir demde aıaqtady. Al se­meılik Tynyshtyqbek Ábdikákimov qala kóshelerindegi jarnamalardyń keıde saýatsyz jazylatyny jaıly aıtyp, “myna jerde respýblı­ka­lyq aqyndar músháırasy” dep ja­zylypty, shynynda halyqaralyq dárejede emes pe dep, bir túırep aldy da “Tań. О́skemen tramvaıy” degen jyryn oqyp berdi. Qyr­ǵyzstannyń aqyny, bir kezde kórshi eldiń Qazaqstandaǵy ókiletti jáne tótenshe elshisi qyzmetin jemisti atqarǵan Akbar Rysqulov “Eki estelik” óleńin oqı bastady: “Shyǵysynda qazaqtyń, О́skemende, Shynar terek boı tirep  ósken elde. Eki estelik (qazaqshasy  eskertkish) ashyldy eki aqynǵa Eldigime qýanam estigende. Kitaphana Pýshkın atyndaǵy, Pýshkınine bir qadam  jaqyndady. Abaı atam alystan qol sozǵany, Aqyn jurtyn aldyǵa  shaqyrǵany” dep jyr joldaryn tógildirgende, jı­nalǵandar qazaq pen qyrǵyz hal­qy­nyń dostyǵy men tatýlyǵynyń máń­gilik ekenine kóz jetkizgendeı boldy. Qarapaıym, kóp sózge úıir emes Akbar aqyndy burynnan tanıtyn­byz. Bir úziliste áńgimelese qalǵa­nymyzda, ol óz elindegi jaǵdaıdyń turaqtalyp qalǵanyn, Elbasy N.Na­zarbaevtyń qysylǵan shaqta kóp kómek kórsetkenine rızashy­ly­ǵyn bildirdi. Ulyqbek aqynnyń jan dosy Akbar buryndary Shy­ǵysta, О́skemende, Zaısanda san márte bolǵan, endi sol óleńderin jınaqqa engizipti. Ábýbákir Qaıran, Iranǵaıyp, Rafael, jas aqyn Aqberen El­ge­zek, shymkenttik Baqytjan Aldııa­rov, Serik Aqsuńqarulynyń jyr­la­ry kópshilikti baýrap aldy. Moń­ǵolııadan kelgen Serǵazy Bolat, Qytaıdan kelgen Omar Sultan, Reseıden kelgen aqyndar da jyr músháırasynda ózderiniń jaqynda ǵana jazǵan jyrlaryn tebirene oqyp berdi. Sonymen halyqaralyq músháı­ra­nyń bas júldesin Qaraǵandydan kelgen talantty aqyn Serik Aqsuń­qaruly jeńip aldy. Ol 1 mıllıon teńgege ıe boldy. Birinshi oryn men alǵys hatty jáne 700 myń teńgeni semeılik arqaly aqyn Tynysh­tyq­bek Ábdikákimov ıelendi. Eki ekinshi oryndy (árqaısysy 500 myń teńge) Qasymhan Begmanov pen Baqytjan Aldııar, úsh úshinshi oryndy Qazybek Isa, Zeınolla Tileýjan, Ábýbákir Qaıran jeńip aldy. Budan keıin aqyndar Qadyr, Tumanbaı aǵalar men Ulyqbek, Temirhan arnaýly syılyqtardy tapsyrdy. Baýyrjan Qaıyrbek qala ákiminiń arnaýly syılyǵyn aldy. Bul syılyq ta qomaqty – bir myń AQSh dollary mólshe­rinde. Tóleýjan Ysmaıylov atyn­daǵy syılyqqa Janat  Ásker­bekqyzy, aqyn Nurlan Máýkenuly atyndaǵy syılyqqa Jaras Sársek ıe boldy. Jyr músháırasynyń arqasynda belgili jerlesterimizdiń aty bir estilip qaldy. Akbar Rys­qulov, basqa da aqyndar syı-syıapattan qur qalǵan joq. Oblys ákimi B.Saparbaevtyń júrekjardy lebizi jınalǵandardy bir silkindirip tastady. “Budan 20 jyl buryn О́skemende aqyndar músháırasyn ótkizý týraly oılaý múmkin be edi? Uıymdastyrý komı­tetiniń tóraǵasy, qala ákimi Islam Ábishev pen ádil qazylar alqasy­nyń tóraǵasy, ózimniń orynba­sa­rym Túsiphan Túsipbekovke, Ulyq­bek Esdáýletke alǵysymdy aıtqym keledi. Olar az ýaqytta osyndaı sharany jasaýǵa qol jet­kizdi. Amanshylyq bolsa, bul shara kelesi jyly da jalǵasyn tabady degen oıdamyn. 600 óleńdi kitap etip bastyramyz. Onyń keıingi urpaqqa berer tárbıeli jaqtary az emes”, dedi óńir basshysy Berdibek Máshbekuly. Ulyqbek aqyn 17 jasynda jazǵan “Kóterip týyn Shyǵystyń” degen óleńin oqyp ber­di. Ǵalym Jaılybaı da О́ske­mendegi jyr músháırasyna joǵary baǵa berip, óńir basshylaryna alǵysyn aıtty, bir óleńin oqydy... Án men kúıge bólengen О́skemen Úsh kún boıy О́skemen án men jyrǵa bólenip turdy. Qala mere­kesi qarsańynda tórt sýburqaq iske  qosyldy. Qala kósheleri jóndelip, ón boıyna jańa aǵashtar, gúlzarlar otyrǵyzyldy. Báıterek Ertis ózeni boıynan sap túzedi. Stendtik oq atýdan ashyq qala birinshiligi ótti. Hrıstıan dinindegiler jańa shir­keý­ge ıe boldy. 30 tamyzda qa­la­nyń eńbek ujymdary, oqý oryn­dary ókilderiniń merekelik sherýi ótti. Sport jarystary ár kóshede ótip jatty. Oblys ákimi B.Sapar­baev Respýblıka alańynda jınal­ǵan myńdaǵan adam aldynda akade­mık Serik Qasqabasovqa Elba­synyń Alǵys hatyn tapsyrdy. Qala ákimi I.Ábishev Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń medali­men, bir top ónerpazdar “Mádenıet qaıratkeri” tósbelgisimen mara­pattaldy. Slav­skıı atyndaǵy jaǵalaýda áýe jáne sý feerııasy ótip, keshkilik “Ba­qytty Qazaq­stan” merekelik keshki baǵdarlama shalqydy. Oǵan Olım­pıada chem­pıondary Jaqsylyq Úshkempirov, Iýrıı Melnıchenko, kúmis kómeı ánshiler Medeý Aryn­baev pen Jeńis Seıdolla, jerles ánshiler, Astana men Almatydan kelgen aqyn-jazýshylar, basqa da qonaqtar qatysty. Kýbadan kelgen “Kopokabana”, Italııanyń “Mambo Italııa” toptary bal festıvaline qatysty. “Halyqaralyq bal fes­tıvali – 2010 jyl” baǵdarlamasy aıasynda 32 tonna bal saýdalandy. “Eń dámdi bal” ataǵyn Kúrshim aýdanynyń Maraldy aýylynyń omartashylary jeńip aldy. Ob­lys­tyq aýyl sharýashylyǵy basqarma­synyń bastyǵy Dúısembaı Selı­hanovtyń aıtýynsha, aldaǵy ýaqyt­ta bizde bes mıllıard AQSh dolla­rynyń bal ónimderin shyǵarýǵa bolady eken. Merekelik kesh ot­shashýmen aıaqtaldy... Ońdasyn ELÝBAI, Sýretterdi túsirgen avtor.