Elordadaǵy EQYU Cammıti — Elbasynyń eren erligi

Budan 20 jyldaı buryn atom synaq polıgonyn jaýyp, ıadrolyq qarý-ja­raq­tan óz erkimen bas tartqan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń álem tynysh­tyǵy jolyndaǵy kúresti jalǵastyra otyryp, jahandyq eki soǵystyń otyn laý­latqan Eýropanyń irgeli uıymyna Qazaqstannyń tóraǵalyǵy kezinde Van­ký­verden Vladıvostokqa deıingi keńistik elderiniń Astana Sammıtin ótkizýge qol jetkizýi álem halqynyń erteńgi kúnge degen senimin nyǵaıtqan eren erlik boldy. EL BASYNA QONǴAN BAQ Astana Sammıti elimiz úshin úlken abyroı ǵana emes, ony ótkizý eldigimizge eleýli syn da bolmaqshy. Sol synnyń salmaǵy kóbirek túser bir tusy – buqaralyq aqparat quraldarynda Sammıtke ázirliktiń jáne onyń óziniń ótý barysynyń kórsetilýi. Keshe Baılanys jáne aqparat mınıstrliginde osy jyldyń 1-2 jeltoqsanynda Astanada ótetin EQYU Sammıtine aqparattyq qoldaý jasaý máselelerine baılanysty  jıyn ótti. Oǵan Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń orynbasary Máýlen Áshimbaev, Prezıdent Ákimshiligi ishki saıasat bóliminiń meńgerýshisi Darhan Myńbaı, Baılanys jáne aqparat mınıstri Asqar Jumaǵalıev, Syrtqy ister vıse-mınıstri Konstantın Jıgalov, sondaı-aq elimizdegi respýblıkalyq jetekshi basylymdar men telearnalardyń basshylary qatysty. Jıynda Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń orynbasary Máýlen Áshimbaev sóz alyp, osynaý iri is-sharany aqparattyq turǵydan qoldaýda qolǵa alynyp jatqan sharýalarǵa toqtaldy.  Jeltoqsan aıynyń basynda Astanada EQYU-ǵa múshe memleketter basshylary­nyń Sammıti ótedi. Bul jıynǵa álemdegi 55 memlekettiń basshy­la­ry jáne 60-tan astam halyq­ara­lyq uıymdardyń jetekshileri qatysady. Sammıt – qazaqstan­dyq­tardyń patrıottyq sezimin kúsheıte túsetin oqıǵa, ol – hal­qy­myzdyń úlken qýanyshy, maq­ta­nyshy. 11 jylǵy úzilisten keıin ótkizilip otyrǵan bul Sammıttiń mańyzy erekshe. EQYU Sammıti bizdiń qoǵamymyzdy odan saıyn tyǵyz toptastyrýǵa qyzmet etedi. M.Áshimbaev budan soń Sammıtti oıdaǵydaı ótkizýde buqaralyq aqparat quraldarynyń róli erek­she mańyzdy ekenin atap ótti. Bas­pasózde, telearnalarda osyndaı jıynnyń uıymdastyrylýy Qa­zaq­stannyń erekshe jetistigi ekeni naqty kórsetilgeni jón. Árbir qazaqstandyqty maqtanysh sezimi bóleıtin, bir bolsaq bizdiń almaı­tyn asýymyz joqtyǵyn tany­tatyn bul is-shara otandastary­myzdyń patrıotızmin nyǵaıta túsýge zor septigin tıgizýge tıis. Sammıt kúnderinde arnaýly bas­pa­sóz ortalyǵy jumys isteıdi. Te­learnalardyń sol tusta baǵdar­lamalar kestesine qajetti ózgeris­ter engizýi, sheteldik qonaqtarǵa Qazaqstannyń tarıhy, tabıǵaty, halyqtyń salt-dástúrleri, óneri týraly taǵylymdy derekti fılm­der kórsetkeni oryndy bolmaq. Olardyń birqatary praım-taım ýaqytyna, aǵylshyn tilinde sa­lyn­ǵany da artyq etpeıdi.   Sam­mıt­ke 500-den astam halyqaralyq uıymdardyń, 1500-ge jýyq álem­niń jetekshi basylymdary men teleradıo agenttikterinen ókilder qatysady. Máýlen Áshimbaevtyń aıtýynsha, Sammıtke 6 myńnan astam qonaq keledi. Jıynda Baılanys jáne aqpa­rat mınıstri Asqar Jumaǵalıev ta sóz alyp, osy sharaǵa oraı arnaıy medıa-jospar jasalǵandyǵyn atady. Búginde telearnalarda osyǵan baılanysty kınofılmder daıyndalyp jatyr. Astana Sam­mı­tin  qazaq, orys tilderinde ǵana kórsetý jetkiliksiz, ony  shetel­derge de jedel taratý qajet. Oǵan “Kaspıonet” telearnasynyń múmkindigin paıdalaný kerek. Ju­mys eki kezeńde atqarylady. Onyń birinshisi – daıyndyq ke­zeńi, munda Sammıtke ázirliktiń barysy kórsetilip, mán-mańyzy ashylatyn materıaldar jarııa­la­nýy jón. Ekinshi kezeń – Sam­mıt­tiń ózi. Máýlen Saǵathanulynyń Sammıt kúnderinde telehabarlar kestesiniń birshama ózgertilýi kerek degen oıy oryndy. Bálkim, eldiń jetekshi telearnalarynda sol kúnderi jańalyqtar aǵylshyn tilinde de berilip qalýy múmkin. Jıynda Syrtqy ister vıse-mınıstri Konstantın Jıgalov ta sóz aldy. Ol Sammıtti uıym­das­tyrýdyń joǵary deńgeıde ótip jatqanyn atady. Astana Sammıti – jetinshi Sammıt. Bul jıynnyń shaqyrylýy búkil Ortalyq Azııa úshin úlken tabys bolyp taby­lady. Sonymen qatar, 11 jyldan keıin shaqyrylǵan Sammıt – Uıymnyń ózi úshin de tabys. Osyn­sha ýaqyt mundaı jıynnyń ótkizilmeýi Uıymnyń jumysynda alańdatarlyq jaılar bar ekenin onsyz da ańǵartyp turǵan edi. Qazirdiń ózinde Qazaqstan tóraǵa­lyǵynyń arqasynda, Qazaqstanda Uıym Sammıtiniń ótkiziletin bol­ǵanynyń arqasynda búkil álemde bizdiń elimizge bólekshe qurmetpen qaraıdy. Qazaqstannyń EQYU-nyń úsh sebetin qatar, birdeı etip toltyrý talaby bar taraptan qol­daý taýyp otyr. Buryn eýropalyq elder Uıymǵa tóraǵa bolǵan kezde keıbir daýly máselelerde birjaq­ty kózqaras baıqalsa, qazir Qazaq­stannyń qandaı jaıǵa da alalamaı qaraıtynyn barlyq memleketter atap aıtýda. Eń bastysy, biz bul tabysqa elimizdiń bıik bedeliniń, Elbasymyzdyń minsiz abyroıy­nyń arqasynda jetip otyrmyz, osy jaǵy da este turǵany jón, dedi Konstantın Jıgalov. Jıynda, sondaı-aq birqatar jetekshi BAQ basshylary sóz alyp, Sammıtke baılanysty usy­nys-pikirlerin ortaǵa saldy. “Máýlen Saǵathanulynyń “Sammıt – qazaqstandyqtardyń patrıottyq sezimin kúsheıte tú­setin oqıǵa”, “Astana Sammıti – halqymyzdyń úlken qýanyshy, maqtanyshy” degen oılaryn óte qol­daımyn, dál osy tezısterdi  ta­rata túskim kelip otyr”, dep bas­tady jaryssózge alǵash shyq­qan “Egemen Qazaqstan” respýb­lıkalyq gazeti” aksıonerlik qo­ǵamy­nyń prezıdenti Saýytbek Abdrahmanov. Baqyt kategorııasy kóp maǵynaly. Mahabbat qýany­shy, bala-shaǵanyń qyzyǵy, ta­bys­qa qol jetkizý, alǵa qoıǵan maq­sattyń oryndalýy… bulardyń bári de baqyttyń belgileri. Asy­ly, bir basyńnyń baqytyn eliń­niń baqytymen baılanystyra, birtutas qaraı alsań ǵana kemel kisilikke betteı bilgen bolasyń. Eń baıandy baqyt – elińniń ba­qyty. Eń bıik mártebe de, eń mán­di, eń máńgi mártebe de memle­ketińniń mártebesi, dep oı tol­ǵaǵan S.Abdrahmanov Amerıka de­mokratııasynyń atasy T.Djef­ferson “Táýelsizdik deklarasııa­synda” memleket baqytqa umty­lýǵa tıis ekenin aıtqanyn eske saldy. Táýelsizdik alǵanyna jıyrma jyl da tola qoımaǵan sha­ǵynda osyndaı asa bedeldi Uıymǵa tóraǵalyq etken, tóraǵa­lyq etip qana qoımaı, sol Uıym­nyń 11 jyldan beri ótkizilmeı kele jatqan Sammıtin uıymdas­tyrýǵa qoly jetken Qazaq eli dál osy kezeńde óz tarıhynyń eń bir baqytty shaǵyn  bastan keshýde deı alamyz. Biz, jýrnalıster, Sammıtke daıyndyqty kórsetý, Sammıttiń jumysy jaıynda jazý týraly áńgime etkende eń aldymen halqymyzdyń basyna qonǵan osy baqyt qusynyń qadir-qasıetin tanytýdy oılaýǵa tıispiz. Ár oqyrman, ár kórermen, ár tyń­daýshy bizdiń maqalalarymyz, habarlarymyz arqyly bul oqıǵanyń qandaılyq tarıhı oqıǵa ekendigin, bul kúnge qol jetkizý eń aldymen Elbasymyzdyń eren eńbegi, shyn mánindegi el úshin jasaǵan erligi  ekendigin jan-júre­gimen sezinetindeı etýimiz kerek. Erlik degen jeńil-jelpi aıtylyp jatqan sóz emes. Men osydan bir aıdaı buryn EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy Qanat Saýdabaevpen suhbat jasadym. Ol suhbat “Kazahstanskaıa pravdaǵa” qatar shyqty, barlyq oblystyq gazetterde qazaq, orys tilderinde basylypty. Ol úshin mınıstrlikke rahmet. Sol suhbatta Qanat Bek­myrzauly Prezıdenttiń AQSh-qa sapary kezinde Aq úıdiń sol kez­degi qojaıyny Djordj Býshtyń áýelde Qazaqstan tóraǵalyǵyna qarsy ekenin ańǵartqanyn, Elba­symyzdyń temirdeı berik oı qısyndarynan keıin ǵana raıy­nan qaıtqanyn áńgimelep bergen. Basqa memleketterdiń bizdiń eldiń kandıdatýrasyna biraýyzdan daýys bergeni sol elderdiń basshy­larymen Qazaqstan Prezıdentiniń naqty áńgimelerinen keıin bol­ǵany túsinikti. Sammıt shaqy­rýdyń qandaılyq qıyndyǵyn aıtyp jatýdyń ózi artyq. Qazaqstan Eýropa tórine kóteri­lip, tóbebılik qurǵan, álemdegi eń sırek shaqyrylatyn, eń mártebeli jıyndy óz elimizde ótkizýge qol jetkizgen osy jyl – 2010 jyl qazaq tarıhyndaǵy eń baqytty kezeńderdiń biri ekendigin biz talmaı jazýǵa, aıtýǵa, nası­hattaýǵa, osy arqyly árbir qazaq­standyqtyń boıynda eli úshin, Elbasy úshin maqtanysh sezimin ornyqtyrýǵa septesýge tıispiz. Munan keıin bas basylym basshysy Sammıttiń jumysyn BAQ betinde kórsetýge qatysty birqatar usynystaryn aıtty. Jıynda, sondaı-aq “Qazaqstan” teleradıokorporasııasynyń pre­zı­denti Janaı Omarov, “Prezı­dent jáne halyq” gazetiniń bas redaktory Marat Toqashbaev, taǵy basqalar óz usynystarymen bó­listi. Jıyndy Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń orynbasary M.Áshim­baev qorytty. Ol sózinde qa­tysýshylardyń Sammıt jónin­degi jaýapkershilikti sergek sezi­netindigine razylyǵyn bildirdi. Aldaǵy oqıǵanyń mán-mańyzyn árbir qazaqstandyqtyń jan-júregine jetkizý jýrnalısterge júkteler mańyzdy mindet ekenin taǵy da qadap aıta kelip, Máýlen Saǵathanuly mynandaı oılaryn ortaǵa saldy. Qazaqstan tarı­hyn­da, qazaq taǵdyrynda tragedııalyq sıpattar basym bolyp kelgeni belgili. Atamekenimizdiń osyndaı geostrategııalyq sıpatyna sáıkes bizdiń babalarymyz myna baıtaq dala tósinde dáıim jan-jaqpen sanasýǵa, únemi múddeler toǵy­synda ómir súrýge tıisti bolǵan. Bul taǵdyr bizge de muraǵa tıip otyr. Osyndaı jaǵdaıda óńirlik mártebeni kóterý eldiń strate­gııalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń jalǵyz tetigi bolyp ta­bylady. Biz óz qaýipsizdigimizdi tek qarýdyń kúshimen qamtamasyz ete almaımyz. Bizge osyndaı názik tetikterdi biliktilikpen paıdalana bilýimiz kerek. Sammıttiń elimizge ınvestısııa tartý isine qosymsha serpin beretindigin, Qazaqstanǵa týrısterdiń qyzyǵýshylyǵyn art­tyratynyn da eskermeýge bolmaı­dy. Aınalyp kelgende Sammıt bizdiń ózimizdiń myna ómirdegi ornymyzdy aıqyndaýǵa septesedi. Álısultan QULANBAI. ---------------------------------- Sýretterdii túsirgen Orynbaı BALMURAT. * * * “Cozylmaly syrqattyń” syry QARABAQ QASIRETI: KEShE, BÚGIN, ERTEŃ Ońtústik Kavkaz elderinde qaýipsizdik pen turaqtylyqty ornyqtyryp, Taýly Qarabaq problemasyn beıbit jolmen retteýge yqpal etý Qazaqstan Respýblıkasynyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵyndaǵy basymdyqtarynyń biri bolyp tabylady. Uzaqqa sozylyp bara jatqan bul janjaldyń oń sheshilýine Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev bedeldi halyqaralyq uıymdardyń nazaryn birneshe ret aýdartqan bolatyn. О́kinishke qaraı, osynaý ótkir de ózekti másele áli kúnge deıin sheshimin tappaı keledi. О́tken ǵasyrlar shejiresi ne deıdi? Bizdiń dáýirimizge deıingi II ǵasyrdan bastap Taýly Qarabaq aýmaǵy Uly Armenııaǵa qaraǵan jáne ol kóptegen ǵasyrlar boıy Arsah pro­vın­sııasynyń bir bóligi bolyp kelgen. Bizdiń dáýirimizdegi IV ǵasyrdyń sońynda bul aýmaq vas­saldyq memleket – Kavkazdyq Albanııa re­tinde Persııanyń quramyna kirgen. Al VII ǵasyrdyń ortasy men IX ǵasyrdyń sońynda arab­tardyń, IX-XVI ǵasyrlarda Hachen feodal­dyq armıan knıazdyǵynyń qol astynda bolǵan eken. Keıindep, ıaǵnı XVIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Taýly Qarabaq Panah Álı han negizin qalaǵan Qarabaq handyǵyna, al 1813 jyly atalǵan aýmaq Qarabaq handyǵynyń qu­ramynda Reseı ımperııasyna qosylypty. 1918 jyldyń mamyryndaǵy tóńkeristik jaǵdaılarǵa jáne Reseı ımperııasynyń qu­laýyna baılanysty Zakavkazede úsh memleket – Grýzııa demokratııalyq respýblıkasy, Arme­nııa respýblıkasy jáne Ázirbaıjan demokra­tııa­lyq respýblıkasy óz egemendikterin jarııa­la­ǵandary tarıhtan belgili. Osy tusta atap óteıik, sol kezdegi aýmaqtyq bóliniste de Qara­baq Ázir­baı­jannyń quramynda bolǵan-dy. Bir­aq Qara­baqtaǵy armıan turǵyndary Ázirbaıjan ókimetine baǵynýdan bas tartyp, 1918 jyldyń 22 shil­de­sinde shaqyrylǵan Qarabaq armıan­dary­nyń birin­shi sezinde Qarabaqty táýelsiz Taýly Qarabaq ákimshilik-saıası birlik retinde jarııa­lap, ózderiniń halyqtyq ókimetin de saı­lap jibergen. Bul Ázirbaıjannyń narazylyǵyn týǵyzdy ári eki el qarýly jasaqtarynyń qaqtyǵysyna aparyp soqtyrdy. Al óńirdegi qaqtyǵys Ázir­baı­janda Keńes ókimeti ornap, 1920 jyldyń sáýirinde Qarabaq, Zangezýr jáne Nahchyvan aýmaqtaryna Ázirbaıjan men keńes áskerleri kirgizilgennen keıin ǵana toqtady. Mine, bul armıan-ázirbaıjan janjalynyń shyǵý tegi áride jatqanyn bildirse kerek. Birqatar derekter Taýly Qarabaqqa qatys­ty máselelerdiń barlyǵy sol kezdegi Keńes ókimeti basshylarynyń ustanǵan ishki saıa­sa­ty­na sáıkes sheshilip kelgendigin kórsetedi. My­saly, Ázirbaıjan revkomy óziniń 1920 jylǵy 30 qarashadaǵy deklarasııasynda Zangezýr men Nahchyvan aýmaqtaryn Sovettik Armenııanyń bóligi dep tanyp, Taýly Qarabaqtyń ózin-ózi bıleýine quqyly ekendigin usynǵan. Al Kavkaz bıýrosy OK-niń 1921 jylǵy 5 shildede ótken plenýmynda Taýly Qarabaqty Ázirbaıjannyń quramyna kirgizý jáne oǵan keń aýqymda ob­lys­tyq avtonomııa berý týraly qaýly qabyl­da­ǵan. Jalpy, Taýly Qarabaq qujat júzinde birde Armenııaǵa, birde Ázirbaıjanǵa berilip otyrǵany baıqalady. Keıbir derekterge qara­ǵanda, Armenııa basshylyǵy Taýly Qarabaqty ózderine berý jóninde jıi-jıi másele kóterip otyrǵan. Biraq ol Ortalyqtan qoldaý tappaǵan. Ondaǵy qıyn áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaılarǵa baılanysty ótken ǵasyrdyń 60-shy jyldary jappaı tártipsizdikter de oryn alǵan. Onyń astarynda Taýly Qarabaqqa qatysty másele jatqany jasyryn emes. Taýly Qarabaq problemasy qalaı tutandy? Bul problema ótken ǵasyrdyń sońynda, naqtyraq aıtqanda, 1987 jyldyń sońy men 1988 jyldyń basynda qaıtadan bas kóterdi. Sol jyldary KSRO-nyń tuńǵysh ári sońǵy prezıdenti Mıhaıl Gorbachevtiń basshylyǵymen keńestik qoǵamdy demokratııalandyrý saıasaty júzege asyryla bastaǵan bolatyn. Onyń ústine on bes respýblıkany biriktirgen eldiń ekono­mı­kalyq jaǵdaıy tym nashar edi. Demokra­tııa­ny alǵa tartyp, Taýly Qarabaq avtonomııaly oblysyndaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq qıyn jaǵdaıǵa qanaǵattanbaǵandyq bildirgen armıan turǵyndarynyń qatary kóbeıe tústi. Ýaqyt óte olar qanaǵattanbaǵandyq sezimderin jınalǵan jerlerde ashyq bildire bastady. Onyń sońy Ázirbaıjan basshylyǵy Armenııa men Taýly Qarabaq arasyndaǵy mádenı baılanystarǵa ádeıi tosqaýyl qoıyp otyr degen aıyptaýlarǵa ulasty. Sóıtip, 1987 jylǵy qazan aıynyń so­ńynda Erevandaǵy ekologııalyq problemalarǵa arnalǵan mıtıngide Taýly Qarabaq avtonomııa­ly oblysyn Armenııanyń quramyna berý kerek degen talap uzaq jyldardan keıin qaıta jańǵyrdy. Kópshilikti ereýil uıymdastyrýǵa, ashtyq jarııalaýǵa shaqyrǵan mundaı jıyndar Taýly Qarabaq aýmaǵyndaǵy aýdan ortalyqtarynda da, Armenııanyń keıbir qalalarynda da boı kórsetip jatty. Aqyry 1988 jyldyń aqpanyn­da Ázirbaıjan Respýblıkasyna qaraıtyn Taýly Qarabaq avtonomııaly oblysy aýma­ǵyn­da san jaǵynan basymdyqqa ıe armıan halqy ózderiniń Ázirbaıjannan bólinip shyǵatyny jóninde málimdedi. Bul málimdeme onsyz da ýshyǵyp turǵan armıan-ázirbaıjan kıkiljińin odan ári qıyndatyp jiberdi. Armenııa aýma­ǵynan ázirbaıjandardy, Ázirbaıjan aýma­ǵynan armıandardy qýý úrdisi keń etek aldy. Olar­dyń turǵan úıleri órteldi, qıratyldy. Tipti, Erevan qalasyndaǵy musylman meshiti to­lyq jermen-jeksen etilgen degen de derek bar. Arada úsh jarym jyldaı ótkende, ıaǵnı 1991 jyldyń qyrkúıeginde olar Taýly Qara­baq avtonomııaly oblysynyń shekarasy aýma­ǵynda Taýly Qarabaq respýblıkasy quryl­ǵan­dyǵyn, sondaı-aq onyń quramyna kórshiles or­nalasqan ári armıandar kóp turatyn Ázirbaı­jan­nyń eldi mekenderi de qosylǵandyǵyn ja­rııa etti. Bul málimdemeni ázir­baıjandar eldiń aýmaq­tyq tutastyǵyna qol suǵý­shy­lyq dep qabyldap, ony zańsyz akt dep tanydy. Taýly Qarabaqqa baı­la­nysty málimdeme­den týyn­daǵan, búginde Ázirbaıjan men Armenııanyń eń aýyr bas aýrýyna aınalǵan “so­zyl­maly syrqat” osylaı bas­talǵan bola­tyn. Jer daýynan bastalyp, myńdaǵan beıbit turǵyndy bosqynǵa ushyratqan janjal keıin taǵy da qarýly qaqtyǵysqa ulasty. Qarýly bul qaq­ty­ǵystar 1994 jylǵa deıin so­zyldy. Resmı emes málimet­terge qaraǵanda, janjal sal­dary­nan 300-ge jýyq adam opat bolǵan. Onyń kópshiligi beıbit turǵyndar. Taýly Qarabaq janjalynyń tutanǵanyna jıyrma jyldan astam ýaqyt ótti. Sodan beri shekaralas jatqan Armenııa men Ázirbaıjan bir-birimen múlde qatynas jasamaıdy. Temir jol, avtokólik jáne áýe joly qatynastary áldeqashan toqtaǵan. Shekaralary tars jabyq. Osynyń salqyny kópten beri eki eldiń qara­paıym turǵyndaryna, eki memlekettiń áleý­mettik-ekonomıkalyq damýyna keri áser etýde. Qarabaq janjalyn retteýdegi Mınsk tobynyń róli Kezinde jaqyn kórshi retinde tanylyp, bir-birimen jaqsy qarym-qatynasta bolǵan Armenııa men Ázirbaıjan arasyndaǵy Taýly Qarabaqqa qatysty problemany beıbit jolmen retteý máselesine 1992 jyldan bastap bedeldi halyqaralyq uıymdar, onyń ishinde Birikken Ulttar Uıymy (BUU) men Eýropadaǵy qaýip­sizdik jáne yntymaqtastyq uıymy (EQYU) da aralasa bastady. Bul jerde EQYU-nyń Mınsk tobynyń usynystaryna súıengen durys dep esepteıdi. Al AQSh, Reseı jáne Fran­sııa teń tóraǵalyq etetin Mınsk toby Ar­menııa men Ázirbaıjan arasyndaǵy proble­ma­ny tek kelissózder júrgizý arqyly retteý qajettigin ustanady. О́ıtkeni, alty-jeti jylǵa sozylǵan Armenııa men Ázirbaıjan arasyndaǵy qarýly qaqtyǵys EQYU-nyń araaǵaıyndyq tanytyp, Mınsk tobynyń aralasýymen ǵana toqtatylǵan bolatyn. Osy tusta AQSh, Reseı jáne Fransııa teń tóraǵalyq etetin Mınsk tobyna toqtala keteıik. Jer daýynan bastalǵan Armenııa – Ázirbaıjan qaqtyǵysy uzaqqa sozylyp bara jatqan soń, EQYU-ǵa múshe memleketter Taýly Qarabaq problemasyna qatysty halyqaralyq konferensııa shaqyrýdy uıǵarǵan edi. Konferensııany shaqyrý týraly sheshim 1992 jyldyń 24 naýryzynda Mınsk qalasynda ótken EQYU-ǵa qatysýshy memleketterdiń syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń tótenshe otyrysynda qabyldandy. Al konferensııaǵa daıyndyq máselelerimen toǵyz memleket – Bolgarııa, Germanııa, Italııa, Reseı, AQSh, Túrkııa, Fransııa, Chehoslovakııa jáne Shvesııa aınalysty. Bul elder negizinen Armenııa men Ázirbaıjan arasyndaǵy qarýly qaqtyǵysty retteýdiń joldaryn qarastyrdy. Sóıtip, sol jyly shaqyrylǵan halyqaralyq konferen­sııa­da Armenııa men Ázirbaıjan arasyndaǵy qarý­ly janjaldy retteıtin Mınsk toby teń tóraǵalarynyń ınstıtýty quryldy. EQYU aıasynda jumys isteıtin Mınsk tobynyń negizgi maqsaty – Taýly Qarabaq problemasyn beıbit jolmen retteýge yqpal etý jáne janjaldasýshy taraptar arasyndaǵy túsi­nistiktiń saqtalýyn baqylaý. Osyny basshy­lyq­qa ala otyryp 1993 jyly Mınsk toby Ázirbaıjan men Armenııaǵa “Anyqtaý kestesi” degen ataýdaǵy daýly aýmaqtardy retteýdiń jos­paryn usynǵan bolatyn. О́kinishke qaraı, bul jospardy resmı Baký de, Erevan da qabyl­damaı, qarýly qaqtyǵysty ári qaraı jalǵas­tyra berdi. Arada bir jyldaı ýaqyt ótkende shetin osynaý máselege Reseı araǵaıyndyq tanytyp, taraptar atysty toqtatý týraly res­mı emes kelisimdi saqtaýǵa ýaǵdalasty. Bir jaq­sysy, osy kelisimdi Armenııa da, Ázirbaıjan da búginge deıin saqtap keledi. Jer daýyna baılanysty týyndaǵan eki el arasyndaǵy qarýly qaqtyǵys osylaısha toqtatylǵan edi. Endi EQYU-nyń aldynda Taýly Qarabaq problemasyn beıbit jolmen sheshý máselesi turdy. Ýaqyt ozdyrmaı qolǵa almasa, qarýly qaqtyǵys qaıta bastalyp ketýi múmkin. Ony aldyn alýdyń, boldyrmaýdyń birden-bir joly – Mınsk tobynyń qolǵa alǵan is-sharalaryn ári qaraı jalǵastyrý. Mınsk toby bul maqsat-mindetti sol kezderdegi jaǵdaılarǵa qaramastan, óz deńgeıinde jalǵastyra bildi. Sonyń nátıjesinde qarýly qaqtyǵysqa ekinshi qaıtara jol berilmedi. Sońǵy jyldary Mınsk tobynyń Taýly Qarabaq máselesin retteýge qatysty jumys­tardy belsendi júrgize bastaǵany baıqalady. Mysaly, ótken jyly Armenııa men Ázirbaı­jan prezıdentteri alty ret kezdesti. Al bıyl­ǵy jyly Sochıde Reseı, Ázirbaıjan jáne Armenııa prezıdentteri ońasha kezdesip, Taýly Qarabaq problemasyn retteý máselelerin talqylaǵan edi. Eki eldiń basshylary buǵan deıin de úsh-tórt ret kezdesken bolatyn. Onyń biri – 1999 jyldyń sáýirinde Vashıngtonda, ekin­shisi – 2001 jyldyń naýryzynda Parıjde, úshinshisi –2006 jyldyń aqpanynda Parıjde, al tórtinshisi – 2008 jyldyń qarashasynda Máskeýde Reseı Prezıdentiniń qatysýymen ótken-di. Osy kezdesýlerdiń ishindegi eń mańyzdysy, Máskeý kezdesýi der edik. О́ıtkeni, bul kezdesýde Reseı, Armenııa jáne Ázirbaıjan prezıdentteri Taýly Qarabaq jónindegi deklarasııaǵa qol qoıdy. Prezıdentterdiń bul kezdesýleriniń ótýine Mınsk toby tikeleı uıytqy bolǵanyn jáne múm­kindiginshe yqpal etkenin atap ótken jón. Jal­py, qazirgi kezde Qarabaq máselesin ret­teýge qa­tysty eki eldiń de usynys-ustanym­dary birte-birte aıqyndalyp keledi. Eki tarap ta ishteı Qa­rabaq problemasyn beıbit jolmen sheshýdi qalaı­dy. Ony qarýdyń kúshimen emes, keleli ke­lissózder júrgizý arqyly ǵana retteýge bolatyny álemdik tájirıbede talaı márte dáleldengen. Shoqty úrleý emes, óshirý maqsat Osy jylǵy aqpannyń ortasynda EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev Ońtústik Kavkazdaǵy Ázirbaıjan, Armenııa jáne Grýzııa memleketterine saparmen baryp qaıtqan edi. Sapardyń basty maqsaty – kezinde belgili jaǵdaılarǵa baılanysty “ystyq núkteler” atanyp, keıin onyń sońy qarýly janjaldarǵa soqtyrǵan Armenııa men Ázirbaı­jan arasyndaǵy úzilgen jiptiń qaıta jalǵa­nýyna yqpal etý bolatyn. Sapar barysynda EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy Bakýde de, Erevanda da sol elderdiń basshylarymen, syrt­qy ister mınıstrlerimen, sondaı-aq saıası partııalardyń jetekshilerimen kezdesip, eki memleketke ortaq problema – Taýly Qarabaq jan­jalyn beıbit jolmen retteý máselesin jan-jaqty talqylady. Qazaqstannyń Taýly Qarabaq problema­sy­na baılanysty ustanymy bastapqy kezde-aq naqty aıqyndalǵan. Memleket basshysy Nur­sultan Nazarbaev bul ótkir ári óte názik máse­leni taraptardyń baıypty kelissózder júrgizýi arqyly retteýge bolatynyn atap kórsetken-di. Onyń ústine Qazaqstan óziniń EQYU-ǵa tór­aǵalyǵy barysynda Taýly Qarabaq proble­masyn beıbit jolmen retteýge yqpal etýdi negizgi basymdyqtardyń biri retinde qarasty­ryp otyr. Sonymen qatar, bizdiń elimiz Arme­nııa­men de, Ázirbaıjanmen de jaqsy qarym-qatynasta. Sol sebepten de ázirbaıjandyq tarap bul máselede Qazaqstanǵa úlken úmit artatyndyqtaryn ashyq bildirdi. “Kezinde Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Taýly Qarabaq má­se­lesine baılanysty Ázir­baıjanǵa arnaıy kelgen edi, – degen bolatyn Ázir­baı­jan­nyń Syrtqy ister mı­nıstri Elnar Ma­medıarov Qanat Saý­da­baevpen Bakýdegi kezdesýinde. – Qa­zaq­stan bul problemamen jaqsy tanys. Son­dyqtan da Ázirbaıjan Qazaqstanǵa úlken úmit artady”. Uıymnyń Is ba­syn­daǵy tóraǵasy Qanat Saýdabaev sol saparynda osy eldegi saıası partııalardyń jetekshilerimen de kezdesken-di. Sonda “Demokratııalyq Ázir­baıjan” partııa­sy­nyń tóraǵasy Asım Mýlla-Zadeniń bylaı dep aıtqany esimizde: “Ázirbaıjannyń aýmaq­tyq tutastyǵy buzyldy. Armıandardyń qarýly jasaqtary Taýly Qarabaqty basyp aldy. Myńdaǵan ázirbaıjan týǵan jerlerinen qýy­lyp, bosqynǵa aınaldy. BUU Bas Assambleıasy birneshe márte qarar qabyldaǵanymen, Arme­nııa bıligi ony moıyndamaı keledi”. Qazaqstan bul janjaldyń shyǵý tarıhyn jaqsy biledi. Sondyqtan da sonaý 1991 jyly Taýly Qarabaq problemasyn retteý maqsa­tyn­da Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen Reseıdiń sol kezdegi prezıdenti Borıs Elsın arnaıy kezdesken bolatyn. Sodan beri Qazaqstan basshysy osy ótkir máseleniń beıbit jolmen sheshilýine udaıy qoldaý kórsetip keledi, sondaı-aq oǵan qatysty jaǵdaıdyń betalysyn únemi nazarda ustaýda. Al BUU Bas Assambleıasynyń Taýly Qarabaqqa baılanysty qararyna kelsek, BUU Bas Assambleıasynyń bul qujaty 2008 jyldyń naýryzynda qabyl­danǵan. Qararda tanylmaǵan Taýly Qarabaq respýblıkasynan jáne armıandar basyp alǵan Ázirbaıjannyń ózge de aýmaqtarynan armıan qarýly kúshterin shuǵyl shyǵarý talap etilgen. Qararǵa 39 memleket jaqtap, 7 el qarsy daýys bergen, al 100 memleket qalys qalǵan eken. Bir “qyzyǵy”, qarsy daýys bergen jeti eldiń ishinde Mınsk tobynyń teń tóraǵalary – AQSh, Reseı jáne Fransııa bar. Joǵaryda sońǵy jyldary Taýly Qarabaq problemasyn retteýde sál de bolsa ilgeri­leýshilik bar ekenin aıtqan edik. Ony eki-úsh jyl ishinde eki el basshylarynyń bir ústeldiń basynda birneshe ret kezdeskeninen, buǵan EQYU-nyń da belsene aralasa bastaǵanynan kórýge bolady. Keıbir saıasatkerler osy ilgerileýshilikti Taýly Qarabaq janjalyn retteýge jasalǵan nyq qadam dep baǵalaýda. Sondaı-aq jaqynda Reseı Prezıdenti Dmıtrıı Medvedevtiń Ázirbaıjanǵa resmı sapary kezinde talqylanǵan máselelerdiń biri Taýly Qarabaq bolǵandyǵy da úmit otyn jaǵa túsedi. EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy Qazaqstan ótken jyly Uıymǵa tóraǵalyq etken Grekııanyń Taýly Qarabaqqa qatysty problemany beıbit jolmen retteý bastamasyn belsendilikpen jalǵastyryp keledi. Al kórshiles eki eldi qyrǵı-qabaq etip, jaýlastyrǵan bul máseleniń qashan oń sheshiletini belgisiz. Shetin de qıyn osynaý problema bıylǵy jyly EQYU-nyń Astanada ótetin joǵary deńgeıdegi Sammıtinde talqylanýy da múmkin. Sondyqtan da shoqty úrleý emes, ony óshirý maqsat. Álısultan QULANBAI. * * *