Jigittiń padıshasy — bir ózindeı

(esse) Jigittiń padıshasy — bir ózindeı Qyzdarǵa arman bolǵan qaıran kókem! Avtor Aty ańyzǵa aınalyp álemge taraǵan, halqymyzdyń dańqty uly Baýyrjan Momyshulymen dastarqandas bolamyz degen oı túske de kirmegen edi. Talaı ret úlken minbelerden ór tulǵasyn kórip, suńqar únin estigenmin. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń plenýmdarynda, jıyndarda ári batyr, ári jazýshy aǵamyz sóılep, eshkim aıtpaǵan tyń oılardy ortaǵa salatyn. “Dám-tuz jazsa, patshamen de tabaqtas bolasyń” degendeı, Baýyrjan aǵamyzben kezdesip, dastarqandas bolýdyń, rııasyz syrlasýdyń sáti túskeni jaı kezdeısoqtyq emes dep senemin. Oblystyq radıokomıtette tilshi bop istep júrgenmin. Daıyndaǵan habarymdy úntaspaǵa jazdyryp, stýdııadan shyǵa kelsem, dabyr­laǵan daýystar estildi. Bas redaktorymyz — belgili jazýshy Qaraýyl­bek Qazıev: “Boıjetkenimizdiń baryna shúkir, bizge sálem berip kelýshiler kóp!” – dep sóılegen kúıi bir top adamdy bastap keledi. О́zim jaqsy tanıtyn aǵalar: oblys­tyq “Ońtústik Qazaq­stan” gazetiniń bezendirý­shisi bop isteıtin Qasymbek Nurbekov, qaladaǵy ortalyq fotostýdııanyń eń tańdaýly fotografy Erkin Qalymbetov jáne beıtanys eki er adam. Erkin aǵa meni kóre salyp: “O, aınalaıyn, qaryndasym, seniń arqańda men Máskeýdegi Búkilodaqtyq Halyq Sharýashylyǵy Kórmesiniń (VDNH) júldesine, dıplomyna ıe boldym. Osy qýanyshymdy restoranǵa baryp jýmaqshy­myn. Myna Qasymbek aǵańdy jáne aýyldan kelgen dostarymdy ertip shyqtym, qurbylaryńdy shaqyr, kettik restoranǵa!” dep jarqyldaı sóılep, arqamnan qaqty. Men “seniń arqańda” degen sózine qaıran bop, ańtaryla qarap em, ol jalma-jan túsindire bastady. “Tursynaı, esińde me, seni stýdııaǵa shaqyryp, sýretke túsirgen edim ǵoı. Sony taǵy basqa sýrettermen qosyp, sýret kórmesiniń baıqaýyna jibergen edim. “Poetessa” dep at jazylǵan sol sýretke júlde beripti, mine, seniń arqańda jetken qýanyshym!” dep máz-máıram. О́zi aqkóńil, qarapaıym jan balasha qýanyp tur. – Erkin aǵa, quttyqtaımyn! – dedim asyǵa. Jarqyn minez aǵa ańqyldaǵan kúıi  “Rahmet, rahmet! Al, kettik restoranǵa,” dep qoıar emes. Ol kezderi restoranǵa barý, demalý dástúrge aınalǵan. Eń az jalaqy alatyn jandar da aı saıyn januıasymen, dostarymen meıramhanaǵa bara alatyn. Sonymen qala ortalyǵyndaǵy “Voshod” (qazirgi aty “Ordabasy”) meıramhanasyna bardyq. Jolshybaı qurbym Halızany jumysynan surap aldyq. Ol Qarakól ınstıtýtynda kishi ǵylymı qyzmetker bop isteıtin. Almatydaǵy zooveterınarlyq ınstıtýtty zooınjener mamandyǵy boıynsha bitirgen. Syrt beınesi ádemi jaratylǵan qurbymnyń minezi sol kezdegi teńeý boıynsha “mýjskoı harakterdiń” naǵyz ózi! Qurbyla­rymnyń arasynda eń jaqyny, baýyrymdaı bop ketkeni – osy Halıza. Kóldeneń kók attylardan qorǵap júretini maǵan úlken tirek edi. Ústeldi jaǵalaı jaıǵasqan soń, Erkin aǵa elden kelgen dostarymen tanystyrdy da, daıashy qyzǵa zakazdy úıip-tógip bere bastady. Halıza ekeýimizge qyzyl sharap aldyryp, ózderi aqańnan tastap otyrdy. Qasymbek aǵa ázil-qaljyńǵa sheber. Kúldirgi áńgimeniń túr-túrin aıtyp, bárimizdi kúlkige qarq etip otyr. Jaz aptaby basyla qoımaǵan shaq. Keń zaldyń ishi ysyp ketti. Tizeden ǵana keletin juqa kóılektiń ózinen janyp bara jatqandaımyz. Myna iship otyrǵan aǵalar qalaı otyr eken? Qaıtaıyq deýge aýzym barmaıdy, kóńilderine qaraımyn. Bir sát kózim túsip ketti, qonaq úı jaqtan ótetin esikten... Baýyrjan aǵa kirip kele jatyr. Áskerı kıtelin jelbegeı jamylǵan, taıaqqa súıenip alǵan, áıtse de tip-tik basyp keledi. – Kóke, assalaýmaǵalaıkým, – dep Qa­sym­bek aǵa qolyn sozdy. Baýkeń Qasymbek aǵany tanyp: “Oý, bárekelde, gazetchıkter, meni taýyp ala qoıasyńdar, á!”, dedi. Usynǵan qolyn alyp, tanys adam kezdeske­nine qýanyp qalǵanyn bildirip, jadyrap kúlip tur. Qýanyshtyń kókesi bizde ǵoı! Jarysa jamyraǵan bárimizben qol alysyp amandasty. Qasymbek aǵa: “Baýke, sizdiń kelgenińizdi bilmegen edik. Kezdeskenimizge qýanyp turmyz. Bizdiń dastarqanǵa júrińiz,” dep shaqyrdy. – Tamaqtanýǵa kelip em. Jaraıdy, sendermen otyrý maǵan da kerek shyǵar. Oryndyqty qoıyp ábiger bop jatqan jigitterge: “Meni tym erkeletip jibermeń­der, áskerı adam ekenimdi umytyp qalmaıyn”, dep jymıyp qoıady. Qaıratty qoıý murty, býryl shalǵan tikireıgen shashy bet júzine sus berip turǵandaı. Jaıǵasqan soń batyr aǵamyzǵa kezektesip kóńil aıttyq. Biraz buryn Kamash jeńgemizdiń qaıtys bolǵanyn estigen edik. – Qaraqtarym, bárińe rahmet! Erkek adamǵa jasy kelgende jesir qalý qıyn eken. Onyń ústine asqazan mazalap júr. Aıaqtaǵy oqtyń orny da janǵa batyp, taıaq ustaýǵa májbúr etti. Saryaǵash sanatorııine jyl saıyn kelýshi em, taǵy da sonda jatyp emdelmekshimin. Dańqy jer jarǵan, ańyzǵa aınalǵan erdiń eri – Baýyrjan Momyshuly bizben sóılesip otyr. Bir kezdegi aq boz atyn oınatqan, joıqyn jaýdy jaıratqan batyr kádimgi jaı adam bolyp, hal-jaıynan habar etýde. Qýanyshtan tasyp turǵan kóńilime jaı túskendeı, jan dúnıem qaltyrap ketti. Mıymda myń san suraq: “Apyraı, qaıda qaraıdy bizdiń basshy azamattar? Samoletke jeke ózin otyrǵyzyp, eń jaqsy kýrort, sanatorııge aparyp ornalastyrmaı ma? Janyna kútýshiler qoımaı ma?  Halqy­myzdyń birtýar ulyn qadirlep, jaǵdaı jasamaı ma?” Sheneýnikterge degen yzadan jarylardaı bop, alqymym isingendeı tunshyǵyp baramyn. – Baýke, jesir qalsańyz, sizdi jalǵyz­syratpaıtyn el-jurtyńyz bar. Sizge áli talaı qyz-kelinshek talasyp, tıip alatyny daýsyz. Myna otyrǵan qos qyzdyń qaısysyn qalaısyz? – dep Qasymbek aǵa men Erkin aǵa jarysa aıtyp edi... – Molchat! – dep Baýyrjan aǵa aı­qaılap jiberdi. – Bul qyzdarym nemere­lerimdeı emes pe?! – dedi de: – Qyzdarym, myna jigitter úshin senderden men keshirim suraımyn. Meniń kóńilimdi kóterem dep aǵalaryń senderdiń kóńilderińdi júdetip alatyndaryn oılap otyrǵan joq. – Sizben kezdesip qýanyp otyrǵanymyz úshin búgin qandaı sóz aıtylsa da renjimeı­miz, – dep Halıza ekeýmiz jarysa jaýap berdik. – Vas kto-to obıjaet, tovarısh polkov­nık? Kto by nı byl, my ego vygonım, – dep orys daıashy qyzdar jınalyp qaldy. Bireýi aǵany arqasynan qushaqtap: “Zolo­toı!” dep erkeletip jatyr. Sol qyzdarǵa rıza bolǵa­nym-aı! Bárin de jaqsy kórip kettim! Ishimnen oılap qoıamyn: osy orystar ne degen erkin halyq, aıtatynyn týra aıtady, qalaǵanyn isteıdi. Bizder, qazaqtyń qyzdary aǵany qanshama qurmettep, tóbemizge kótergimiz kelse de, dál jańaǵy qyzdyń qylyǵyn jasaı almas edik... Bet monshaǵymyz tógilip, uıalar edik. – Dochenkı, spasıbo vsem! Ne obra­shaıte vnımanııa! Ne zrıa govorıat: “Starost – ne v radost”. Ponevole ı golos povy­shaesh na molodyh... Ladno, moı horoshıe, eslı kto-to obıdıt menıa, ıa pozový vas. Álginde Erkin aǵa maǵan syılaǵan shoq gúldi vazaǵa saldyryp ústel ústine qoıǵan edik. Soǵan kózi túsken Baýyrjan aǵa: – Búgin bireýińniń týǵan kúniń emes pe? – dep surady. Erkin aǵa jınalý sebebimizdi baıandady. – Onda qýanyshtaryń qutty bolsyn! Aǵa bárimizben rıýmka soǵystyrdy da, asqazany mazalap júrgendikten ishe almaıtynyn aıtyp, aýyz tıdi. Qasymbek aǵa: – Myna jap-jaqyn jerde bazar bar, sonan júgirip baryp qymyz ákeleıin, – dep edi, Baýkeń qymyzdyń da jaqpaı júr­genin aıtyp, jibermedi. Gazettiń jaǵdaıyn, oblysta aıtarlyqtaı ózgeristerdiń bar-joǵyn surap, ekeýi áńgimege kiristi. Daıashy qyz sháınekpen ystyq shaı ákeldi de meniń aldyma qoıdy. Kesege shaı quıdym da: – Aǵa, shaı ishińiz, – dep Baýyrjan aǵaǵa usyndym. – Qyzym, sen meni ata de, – meıirimdi, jumsaq úni maǵan batyldyq syılady. – Ata demeımin, sebebi meniń ákem sizden múshel jas úlken. – A, onda jón, aǵa deseń aǵa deı ǵoı. Ákeń bar ma? — – Joq, ákem qaıtys bolǵan. Daýsym dir ete qaldy. Úsh jyl buryn qaıtys bolǵan ákemdi eske alsam, ishim órtenip ketetin. “Kenjetaıym” dep ákem meni qatty erkeletetin. – Shesheń bar ma? – Iá, anam bar. Aýylda, aǵamnyń qolynda turady. – Endeshe, anańdy maǵan ber. Ol da jesir, men de jesir. Ekeýmizdi qos ta meni áke ǵyp al! Mundaı tilek aıtady dep kútpegem. Sasyp qaldym. Anam Aıqyz Baýkemen túıdeı jasty. Al osyndaı dańqty janǵa qarapaıym, ári jasy kep qalǵan meniń anamnan góri, jastaý, sulý áıel bolǵany durys qoı... – Aǵa, meniń anam qartaıyp qaldy. Shaıyńyzdy baptap berip, kútýge shamasy kele bermes. – Onda bolmaıdy. Meniń jaǵdaıymdy jasaıtyn áıel kerek. Halıza qarap otyrmaı: – Mamasy kári bolsa, basy bos ápkesi bar. О́zi óner adamy. Mýzykant-qobyzshy, al minezi bala sııaqty ańqaý, adal jan, – dep shubyrtsyn kep. Baýyrjan aǵa eleńdep qaldy. – Erteń saǵat 12-de máshıne kelip, meni Saryaǵashqa alyp ketedi. Al saǵat 10-da ápkeńdi ertip kel. Tanysaıyq, sóıleseıik. Kelistik pe? Meniń únim shyqpaı qaldy. Basymdy shulǵı berdim. Baýyrjan batyrǵa ápkemdi qýana tanystyrar edim, ekeýi úılense, shyn shattanar edim... Biraq, ápkem ne deıdi? Kúıeýden kórgen tozaq ómirin umyta almaıdy... Juldyzy jaraspaǵan janmen eki balaly bolǵanda ajyrasady. О́ner dese ishken asyn jerge qoıatyn ápkem “kúıeýi qursyn, kórmegenim erkek bolsyn” dep jıi aıtady. Asyr-tusyr minezi bar. О́zi ańqaýdyń ańqaýy. Kórmes – túıeni de kórmestiń naǵyz ózi, oryssha aıtqanda – ne vnımatelnaıa. Gastrolge shyqqan uzaq sapardan oralǵanda, bárimiz qurdaı jorǵalap, hanshany kútkendeı mápeleımiz. Al osyndaı qaraǵym Baýyrjan Momyshulyn qalaı kútedi? Qomaǵaılar jınalsa da taýysa almaı­tyndaı, tamaqtyń túr-túrin úıip aldyrtqan edi Erkin aǵamyz...Baýke bolsa da az jeıdi eken. – Jomart kóńilderińe, usynǵan dámderińe kóp rahmet! Taǵamnyń ysyrap bolmaǵanyn qadaǵalap júrińder, qaraqta­rym, – dedi aǵa. Sosyn bárimizdi bólmesine shaqyrdy. – Oı, aǵa, siz demalyńyz, bizdiń topyrlap barǵanymyz bolmas! – Jarysa jamyraǵa­nymyzdy qolyn kóterip toqtatty. – Men senderge qoltańbamdy qoıyp, kitap syılamaqshymyn. Káne, júrińder! О́zi bastap alǵa tústi. – Eshe raz prıhodıte, tovarısh polkov­nık, býdem rady! – dep shyǵaryp salyp turǵan daıashy qyzdarǵa rahmet aıtty da, bireýin shaqyryp alyp sóılesti. Daıashy qyz basyn ıip, qolyn keýdesine qoıyp “bolady” degen ıshara jasady. Daıashy qyzdar aǵanyń atyn durys aıta almaıtyn bolǵan soń, polkovnık deı beretin sııaqty. Aǵanyń bólmesinde temekiniń ıisi ańqyp tur. Jornal ústelinde úıilgen kitaptar, qaǵazdar. – Al, otyryńdar! – Aǵa bizge dıvandy, oryndyqtardy nusqady. Biz tizile jaıǵastyq. О́zi bir oryndyqqa otyrdy da, ústeldegi kitaptardy kórsetip: – “Moskva úshin shaıqas” degen kita­bymdy myna kórshi ózbek aǵaıyndar “Ortımızda Moskva” degen atpen ózbekshege aýdarypty. Qarsy bettegi kitap dúkenine túsken eken. Shymkentte biraz ózbek turaty­nyn bilip, osy jaqqa jibergen ǵoı. Birazyn aldyryp em, senderge jazyp bereıin. Avtordan estelik bolsyn. Osyǵan razy bolyńdar. Aýdaryp shyǵarǵan ózbekterge rahmet! Biraq, qoıǵan aty unamaı tur. “Za namı Moskvany” ózbekshelegen túrleri ǵoı, “Ortımızda Moskva” dep Moskvany arttaryna tyǵyp jiberipti, – dedi. Biz shýlap kúldik. Aǵa da qosylyp kúldi. Qasymbek aǵa ádetinshe qarq-qarq kúlip bólmeni jańǵyrtty. – Men qoltańba jazyp bolǵansha, qyzdarym, sender án aıtyńdar, – dep aǵa qolqa saldy. Halıza ekeýimiz eki daýyspen qosylyp, talaı shyrqap júrgen, jergilikti kompozıtor Muhamedjan Rústemovtiń “Qımaımyn” degen ánin aıttyq. “...Jeldeı esip, jeldeı esip ótip jatqan jastyq shaq, Menen erte ketkenińdi, ketkenińdi qımaı­myn”, – dep bitirgende, jazýyn jal­ǵas­tyrǵan kúıi Baýyrjan aǵa: “Daýys­taryń ádemi eken. Eki daýysta án salý ekiniń biriniń qolynan kele bermeıdi, bul oryndaýlaryń óte tamasha! Ochen sozvýchno!” dedi. Buryn talaı maqtaýdy estigenbiz, al Baýyrjan aǵanyń maqtaǵany orden taqqan­men birdeı ǵoı. Biz qýanyshtan gúl-gúl jaınadyq. Batyr aǵany ánge kóńil bóledi, yqylaspen tyńdaıdy dep kim oılaǵan. – “Qazaq valsin” aıtyńdarshy. Aǵa bul qıyn ándi, bıik soprano daýys­tylar ǵana aıtatyn ándi aıta alady dep sengen sııaqty, óıtkeni aıta alasyńdar ma dep suraǵan joq. – Aǵa, bul ándi Tursynaı jeke aıtsyn, – dedi de, Halıza meniń qulaǵyma: – Aıtpaqshy, bul ándi aıta alasyń ba? – dep sybyrlady. Qobaljyp, dirildesem de ándi bastadym. Bala kezden ánshi bolam dep armandaǵannan, men bilmeıtin án joq dese bolar edi. Halyq ánderinen bastap qazaq sovet kompozıtorla­rynyń, SSSR halyqtarynyń ánderin, shetel halyqtarynyń ánderin, shynynda kóp biletinmin. Ánsiz kúnim ótpeıtin. Án salyp turyp aǵaǵa qarap qoıamyn. Baıqaımyn ishteı qosylyp otyrǵan sııaqty. Qaıyrmasyna kelgende daýsy jetpeı qalar ma eken degendeı, mańdaıy qatparlanyp, murty jybyrlap, ózi qozǵalaqtady. Qudaı abyroı berip, múdirmeı aıtyp shyqtym. – Osyndaı daýsyń, ánshilik qabiletiń bola turyp, nege ánshilik joldy tańdamadyń? – dep surady Baýyrjan aǵa. – Aǵa, ánshi bolý baqyty buıyrmady. Almaty konservatorııasynyń medkomıssııa­sy angınań bar, mundaı dıagnozben dokýment qabyldamaımyz dep jolatpady. Aǵanyń kózinen ashý ushqyndary atyldy. Jaımashýaq qalpy lezde ógerip sala berdi. “Qap, nege aıttym” dep, ózimdi tilde­dim. Aǵanyń oıyn basqaǵa aýdarmaqshy bolǵan Qasymbek aǵa: – Oqasy joq, qazir ne kóp ánshi kóp, al aqyn qyzdar az. Bizdiń Tursy­naı jaqsy aqyn. KazGÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetinde oqıdy. Baýke, endi aqyn qyzdyń óleńin tyńdaıyq. – dedi. – Qyzym, aıta ǵoı, – degen aǵanyń túrine qarasam, shyn tyńdaǵysy kelgen qalyp baıqalady. Tizelerim taǵy da dirildeı bastady. Sol túre­gep turǵan kúıimde jastyq shaq jyrlarynan “Monolog” degen óleńimdi bastadym. Múmkin talaı súrindim jastyqqa tán, Arynym bar keýdemde bastyqpaǵan. Ne qıyndyq kelse de, jasymaǵam, Jáne eshkimdi kinálap qas tutpaǵam... Keıbireýdiń maǵan jat qatal qalpy, Sonan ǵana shyǵardaı ataq, dańqy, Pańdanady. Men jaınap, jarqyldaımyn, Qaırymdylyq – qashannan ata saltym. Alty-jeti shýmaqty oqyp bolǵanymda Baýyrjan aǵa sondaı meıirimdi janarmen maǵan qarady da: – Qyzyl sózdi tógip maqtaýǵa ábden bolady! Qyzym, seniń ónerińe bergen baǵam, syıym bolsyn, myna saǵatty al. Úkimet syılaǵan edi... Qolynan saǵatyn sheship aldy da, Qasymbek aǵaǵa qarap: – Caǵan ótinish, dál qazir ıývelırge baryp, myna saǵattyń astyńǵy jaǵyna “Baýyrjan Momyshulynan qyzym Tursy­naıǵa” dep jazdyrtyp kel. Jumsaǵanyma renjime, – dedi. – O, aǵa, sizdiń jumsaǵa­nyńyzǵa jarasaq, qýanamyz. — Qasymbek aǵa ornynan turdy. Men bolsam ári qýanyp, ári yńǵaısyzdanyp ábigerlendim. – Aǵataı, sizge rahmet! Saǵatyńyz­dy ózińiz taǵyńyzshy, men ala almaımyn, – dep bezek qaǵyp jatyrmyn. – Qyzym, syılyq dep bergen soń, alý kerek.Taqpasań, aǵanyń bergeni dep saqtap qoı, – dedi de, saǵatyn Qasymbek aǵaǵa usyndy. – O, endi bul syılyqty Tursynaıdyń arnaıy jýǵanyn kútemiz! – Qasymbek aǵa Erkin aǵany jáne qonaq jigit­terdi ertip, shyǵyp ketti. Ar­tyn­sha esik qaǵyldy da, daıashy qyz kirdi. Úlken podnosqa salyp, sháınek pen shaı mázirlerin alyp kelipti. “Siz aıtqan 20 mınýttan soń, mine, keldim”.  Aǵanyń alǵys sózine rıza bop, izetpen basyn ıdi. * * * Baýyrjan aǵamen ońasha shaı iship otyr­myz. Kóp jyl aralasqan adamdaı erkinbiz, erkelep qoıamyz. Eki úlken plıtochnyı shokolad aldyrǵan eken, sony jep Halıza ekeýmiz jymyń-jymyń etemiz. Shoko­ladtyń ashylmaǵan bireýin Halıza qolyna aldy da: – Baýyrjan aǵa, myna shokoladtyń qorabyna meniń balama arnap qoltańba jazyp berińizshi, yrym ǵyp balama jegizeıin. Sizge qudaı bergen qasıetterdiń eń bolmasa biri balama juqsyn dep tileımin. – Jaraıdy, qaraǵym, balańnyń atyn aıt, jazyp bereıin. — Aǵa qalamsabyn alyp jazýǵa yńǵaılandy. – Ulymnyń aty Marat. Minezi ójet, tentektigi de bar. Ákesi qaıtys bop ketti. Ul balany ákesiz ósirý qıyn eken. Úlkenim qyz bala, ol árıne, janymnyń jalaýy... Lıýbov, lıýbov dep turmysqa erte shyqtym, erte balaly boldym. Myna Tursynaıǵa maǵan uqsap turmysqa erte shyǵa kórme deımin, onyń ústine menen jasy kishi, – dep biraz jaǵdaıdy baıandap tastady. – Qalqam, bala kezde sotqar, tentek bolǵandar eseıe kele salmaqty, aqyldy jigitke aınalady. Ýaıymdama, balań jaqsy azamat bolsyn! Al aqyn qyzyma aıtarym – oqýyńdy bitirip al. О́ner joly – qıyn jol. Talantqa da tirek kerek. Kez kelgen ýaqytta kómek kerek bolsa, myna aǵań daıyn. Imenbeı, qysylmaı habarlas! “Balam Maratqa, Baýyrjan atasynan”, dep jazyp, arabsha qol qoıǵan sol shoko­ladtyń qorabyn Halıza áli kúnge saqtap keledi. Jaqsydan sharapat degendeı, dýaly aýyz Baýkeniń aıtqanyndaı, uly Marat jaqsy azamat bop ósti. Anasyna da, januıa­syna da qamqor, tirek ári júrgen ortasyna syıly. “Baýyrjan atasynyń batasyn alǵan” dep Halıza ylǵı maqtanysh etip aıtyp otyrady. Shaı ústinde kóńildi otyrǵan aǵa: – Jeńgeleriń ketkeli, búgin birinshi ret myna ómirge qaıta oralǵandaı, qulazyǵan kóńilim jadyrady. Qyzdarym, búkpesiz aıtqan áńgimelerińe, aǵalap otyrǵan rııasyz kóńil­derińe kóp rahmet! Al endi úsheýimiz qosylyp án aıtaıyq, eger daýysym baryldap ketse, kúlmeńder. Bir kezde jap-jaqsy daýys bar edi, temeki qurǵyr qurtty ǵoı, – dedi. Shaı kesesin ústelge qoıyp, aǵa bizge qarady. – “Dva berega” degen fılmdi kórgen be edińder? – Iá, kórgenbiz. – Basty keıipker Mashanyń ánin bilesińder ǵoı? – Iá, bilemiz, ádemi án, unaıdy! – Maǵan da unaıdy. Sol ándi aıtaıyq, bastańdar, — dep aýzymyzdy ashyp, ańtarylyp qalǵan bizge qolymen ıshara jasady. Qalaı tańdanbasqa?! Kimsiń – Baýyrjan batyr! Laýazymy joǵary sheneýnikter ruqsatsyz telefon qońyraýyn shala almaıtyn aıbyndy aǵamyz qarapaıym fılmdegi lırıkalyq ándi unatady, sony aıtaıyq deıdi... “Zdorovo, prosto chýdo!” dep Halıza basyn shaıqap qoıady. Ándi bastadyq. Noch byla s lıvnıamı, I trava v rose. Pro menıa, schastlıvýıý, Govorılı vse. Iа jdala ı verıla, Serdsý voprekı. My s toboı dva berega Ý odnoı rekı. Aǵa birge aıtyp otyr. Úni, án aıtýy jap-jaqsy. Rıtmge dál túsedi. Án bitken soń, temeki shegip keleıin dep trýbkasyn alyp, balkonǵa shyǵyp ketti. Aıaǵynyń qatty aýyratyny júrisinen baıqalady, biraq bildirmeýge tyrysady. Bir kezdegi has batyr! Ne bir generaldar, marshaldar ottaı janǵan janarynan taısaqtaǵan aǵamyz! – Velıkıı chelovek! – deıdi Halıza . – Aǵany aıap, ishim kúıip tur, – deımin sybyrlap. – Iá, men seni túsinemin. Degenmen, naǵyz baqytty adam! Alla ózgelerden artyq jaratqan. Osobyı ekzemplıar! Aǵamen sóıle­sýdiń, dastarqandas bolýdyń ózi maqtanysh! – dep, dosym tamsanyp, “solaı!” degendi basynyń qımylymen kórsetip jatyr. Temekisin shegip bolyp, bólmege oralǵan aǵaǵa tóbeden túskendeı ǵyp Halıza: – Aǵa, Mashanyń áni tegin aıtylǵan joq shyǵar. Orystyń qyz-kelinshekteri sizge osy ýaqytqa deıin tynyshtyq bermegen dep talaı estip edik. Solardyń kóńilde qalyp qoıǵandary bar-aý, sirá! Za lıýbopytstvo glýboko ızvınıaıýs, – dep aıtaryn aıtsa da, ózi qyp-qyzyl bop ketti. Birge tabaqtas boldyq, áńgimelestik dep tym erkindep, laǵyp kettik pe, qaıdam? Buǵan deıin Baýke týraly estigen áńgimelerde aǵamyzǵa álemniń túkpir-túkpirinen qyz-kelinshekterden kelgen hattar 3 qap bolǵan dep kóp aıtylatyn. Sondaı-sondaıdy kimniń bolsa da bilgisi keletini daýsyz ǵoı. – Ný, chto je, lıýbopytstvo – eto chelovecheskoe kachestvo. Al jaraıdy, suraǵan soń jaýap bereıin. Bizdiń qazekeń aıtatyn “jigitshilik-ıtshilikti” ustanǵan joqpyn. Meniń prınsıpim – ondaıdan joǵary bolý. Márt minez, márt qasıet, márt tirlik! Batyssha aıtqanda rysarlyq, djentlmen­dik qasıet. Abaı atalaryńnyń “etekbasty kóp kórdim elden biraq” degen sózin bilesińder ǵoı. Etekbas, oınasshyl bolýdan saqtandym. Beti jyltyraǵannyń bárine jabysa berýdi arsyzdardyń isi dep esepteımin. Perishte emespin! Qyz-kelinshekterdiń kóńilin aıalap, hanshadaı qurmetteýge tyrysqanmyn. Orys jeńgeleriń de bolǵan... Taǵy suraq bar ma? – Aǵa, siz ómir boıy ǵashyq bolyp, armandaǵan jan – Kamash jeńgemiz ǵoı, solaı ma? Men de qarap otyrmaı suraǵymdy aıtyp saldym. – Iá, qaraqtarym, dál solaı... — Aǵa sál únsizdikten keıin sózin jalǵastyrdy. – Kamash ekeýmizdiń tarıhymyzdy ısi qazaqtyń bári estigen, sondyqtan bárin baıandamaı-aq qoıaıyn. “Jazmyshtan ozmysh joq” degen halyq pálsafasyn eskermeı, biz taǵdyrdy ózimiz jasaımyz dep kesh bolsa da tabystyq... Tabysýdyń rahatynan góri kúıigi kóp boldy. Júıkemizdi tozdyryp, jany­myz­dy jaralaı­tyn sátterdi bastan ótkerdik. Qarsha boraǵan ósek óz aldyna, biz bir qylmys jasaǵandaı, jazalaýdyń, masqara­laýdyń áreketine kiriskender de tabyldy. Kesh tabysqan eki ǵashyqqa taǵylǵan aıyp kóp edi... Sonyń bárinen qorǵap, kóńilimizge medeý bolǵan jandarǵa aıtar alǵysym mol. Solaı, qaraqtarym, men jeke ómirimde de surapyl maıdan keshken janmyn. Jan jarasyn tyrnaǵandaı boldyq pa dep, ne aıtarymyzdy bilmeı, basymyz salby­rap ketken eken, aǵanyń: “Aý, qyzda­rym, jany názik halyq qoı, sender túsinedi dep aıttym. Bálkim, osy syrymdy eshkimge aıtpaǵan shyǵarmyn. Ári aqyn qyzym ómirde ǵashyqtyq tragedııalarynyń túr-túri bolatynyn bile júrsin dedim” degen sózderi eńsemizdi kóterdi. Osy kezde esik qaǵyldy da, artynsha ıývelırge ketken aǵalar kirip keldi. – Tapsyrmańyzdy oryndadyq, – dep Qasymbek aǵa saǵatty Baýyrjan aǵaǵa kórsetti. Aǵa qarap kórdi de: – Durys, dál men aıtqandaı jazylypty, bárińe rahmet! – dedi de sosyn maǵan: – Al, qyzym, aǵańnyń syılyǵy osy boldy, ala ǵoı, – dep usyndy. Júregim lúpildep saǵattaǵy jazýdy oqyp shyqtym. – “Rahmet, aǵa” dedim taǵy. Aǵa basyn shulǵyp, kóńildene qarap qoıady. – Pozolochennyı dep aıtty ıývelır. – Erkin aǵa qulaǵyma sybyrlady. – Týh, Erkin aǵa, prostoı saǵat bolsa da, men úshin eń qymbat syılyq emes pe! – dedim men de sybyrlap. Aǵaǵa kezdeskenimiz úshin qýanyshty ekenimizdi jarysa aıtyp, ketýge ruqsat suradyq. – Qaraqtarym, ruqsat. Men de búgin jadyrap, jazylyp qalǵandaımyn. Qosh, aman-saý bolyńdar! – dedi. – О́zińiz de aman bolyńyz, aǵataı! – dep qımaı qoshtastyq. Kóshege shyqqanymyzda Halıza “Qustar ánine” salyp, “Qımaı ketip, qımaı ketip baramyz” dep júrekti onan saıyn shymyrlatty. Qasymbek aǵa tańyrqap: “Aý, qyzdar, nemene sender aǵalaryńa ǵashyq bop qalǵansyńdar ma?” dep ekeýmizge kezek qarady. – Týh, vam ne ponıat! — Baj etken daýsyma ózim yńǵaısyzdanyp qaldym. – Ǵashyq bolsa nesi bar! – dedi Halıza – Átteń, eki jas balam bar, olardy jetkizýim kerek. Baýyrjan aǵanyń kóńilinen shyǵatyn áıel bolý qolymnan kelmeıdi. Tursynaıdyń ápkesiniń de qolynan kelmeıdi-aý, mana aıtarymdy aıtyp alyp, artynan ókindim. Qazir baryp ápkemizge aıtqanda, ol ne der eken? Kúıeýden kórgen tozaq ómirin umyta almaıdy. Endi erkek kórmespin dep qatyp qalǵan jan. Qaıtsek eken?! – dep meniń mıymdaǵy mazalap turǵan suraqtardy qozǵap jiberdi. Aǵalarmen qoshtasqan soń Halıza ekeýimiz salymyz sýǵa ketkendeı bop, úıge jettik. “Daladaǵy boran boran ba, úıdegi borandy aıtsaıshy” degendeı, aǵanyń aldynda qysylǵanymyz jaı eken, al endi ápkemizge qalaı aıtamyz. Eń bolmasa, bir baryp sálemdesýge qalaı kóndiremiz? Qoıshy, áıteýir, ápkemizge búgingi kúnniń oqıǵasyn túgel baıandadyq. Qýanysh sezimi­miz qaıtadan tasyp, maqtanyshtan bal-bul janyp, kezek saırap jatyrmyz. Aǵanyń syılaǵan saǵatyn, kitaptaryn kórsettik. – Telefon soǵyp, meni shaqyryp almadyńdar ma? – dedi ápkem. – Mássaǵan, qalaı oıymyzǵa kelme­gen. Oı, aqymaq bastar, – dep Halıza ekeýmiz bir-birimizge qarap bajyraıyp qa­lyp­­pyz... Sálden soń: “Ileke, erteń ba­ryp, sálemdesip shyǵasyz ǵoı, á? Jaraıdy ma? Tek qana tanysyp qaıtýǵa”. Halıza ápkem Lızany qurmettep Ileke dep ataıdy. “Tanysqan ne, alsa, kúıeýge shyǵamyn, qudaǵılar!” Shyny ma, qyrsyǵyp aıtqan sózi me, túsiný qıyn. Túri baısaldy. “Bolmaıdy, kúte almaısyń, qor qylasyń!” degen sózdiń aýzymnan qalaı shyǵyp ketkenin bilmeı qaldym. “Nege qor qylady ekem?” dep aıtpady. Ápkem únsiz. Bizde de ún joq. Biraz únsizdikten keıin: – Jaraıdy, baryp amandasaıyn. Kelsin degen bolsa barmaǵan uıat bolady. Qyz-kelinshekterdiń armany bolǵan kókemiz meni kerek ete qoımas, al baryp sálemdesken durys bolar, – dedi ápkem. Jany jarqyn ápketaıym-aı! Ishimnen eljirep, ápkeme qaraımyn. Ertesine saǵat 10-da qonaq úıge baryp, Baýkeniń esigin qaqtyq.. “Da!” degen daýys shyqty da, artynsha esikti aǵanyń ózi ashty. – Qosh keldińder, qaraqtarym, tór­letińder! — Aǵa oryndyqtardy nusqady. Biz amandastyq. Ápkem: “Aǵa sizge sálem bergeli keldim. Siz bolǵan soń keldim, áıtpese, erlerge ózi baratyn tártipsiz qaryndas emespin!” Ápkem óktemdeý til qatty. Jolshybaı kele jatyp, “Apyr-aı, ertip kel dep aıtty dep, kele salǵanymyz uıat emes pe? Ne dep oılaıdy endi?!” – dep óz-ózinen ábiger bolǵan. – Barmasaq naǵyz uıat sol bolady. Aǵanyń sózin jerge tastaý sol uıat! – dep jubatqam. Baýyrjan aǵa kishipeıil, óte sezimtal jan eken. – Keshir, qaryndasym, aǵańdy. О́zim­sin­gen nazymdy qabyldap kelgenińe basymdy ıemin. “Aljyǵan ógiz buzaýmen oınaıdynyń” keri boldy ma dep ózim de qysylyp otyrmyn, –degende ápkem jadyrap sala berdi. Jol boıy mazalaǵan kúmándi oılaryn da umytyp úlgerdi. Baýke bizdi keledi dep sengen sııaqty. Jornal ústelin bosatyp, shaı mázirin daıyn­datyp qoıypty. Shokolad aldyr­týdy da umytpaǵan. Shaı iship otyryp ápkem: – Aǵa, zatym áıel bolǵanmen, áıelge tán unamdy qylyqtarym joq. Orystar aıtqan “nı ryba, nı mıaso” dál menmin. “Eki dúnıe – bir qadam” deıtin ur da jyq minezim bar, — deı bergende, aǵa myrs etip kúlip jiberdi. – O-o, menen aýmaıdy ekensiń, ary qaraı aıta ber, – dedi. Ápkem sener-senbes kúıde bógelip qaldy. – Jasyń neshede, qalqam? – Osy jazda 35-ke toldym. – Iá, qalqam, jas ekeniń kórinip tur... Qobyzshy ekensiń, sonda eki ishekti qyl-qobyzda oınaısyń ba? – Qazirgi kezde Jappas Qalambaev oınaǵan eki ishekti emes, Bátıma Balǵaeva oınaıtyn tórt ishekti qobyzda oınaýdy mýzyka ýchılıshesinde oqyp, úırendim. Oblystyq fılarmonııanyń “Shalqyma” atty ult aspaptar ansamblinde isteımin. Gastroldik saparǵa kóp shyǵamyz. Aptalap, aılap júrip kelgende eki balam saǵynyp qarsy alady. Janym súıgen óner bolǵan soń, tastaı almaı júrmin. Baýyrjan aǵa yqylaspen tyńdap otyr. Ápkeme qarasam, ústindegi jazdyq gúldi kóılegi óńine jarasyp, jelkesine jınap bir býyp qoıǵan shashy da óz jasynan jas kórsetip tur. Baýyrjan aǵa men ápkemniń arasynda­ǵy áńgimeni túgel keltirip jatý bul arada shart ta bolmas. Aǵa qoshtasarda bylaı dedi: – Qaraqtarym, kóńilderińe rahmet. Bul ózi tez sheshetin másele emes qoı. Men 20 kúnnen keıin Saryaǵashtan qaıtqan kezde, osy qonaq úıge túsemin. Sol ýaqytta ózderińnen habar kútemin. Qaraǵym, sen de oılan, men de oılanaıyn. Bizdi syrtqy esikke deıin shyǵaryp saldy. “Almatyǵa jol túskende meniń úıime kelińder, aman bolyńdar, baqytty bolyńdar, qaraq­tarym”, – dep qoshtasty. Bir aptadan soń ápkemniń ujymy eki aıǵa Túrkimenstanǵa gastrolge ketti. Ápkem keterinde: – Baýyrjan aǵaǵa jolyǵyp, meniń jaýabymdy jetkiz. Eki balamen ol kisige masyl bolǵym kelmeıdi. Pysyq, tyndyrymdy áıel bop aǵany jaqsy kúte bilý de qolymnan kelmeıdi. Menen góri sózge shebersiń ǵoı, osy aıtqandarymdy kóńiline kelmeıtindeı etip jetkiz... – dedi. Bul sózderdi aıtqanda ózi qınalyp, qobaljyp turdy. – Aǵany oılap qınalmaı-aq qoıaıyq­shy, áli-aq, aǵaǵa talaı qyz-kelinshekter talasyp, arasynan tańdaǵanyn alady! Osylaısha jubatyp, ápkemdi shyǵaryp saldym. Baýyrjan aǵa keletin kún jaqyndaǵan saıyn, ne dep aıtsam eken, ápkemniń jaýabyn qalaı jetkizsem eken dep basym qatty. Jumysta otyryp qonaq úıge telefon soǵyp, aǵanyń kelgenin, ózinde ekenin bilip aldym da, máshınemen qonaq úıge jettim. Shoferdi aǵanyń bólmesine jumsadym. Myna hatty bir apaı berip jiberdi dep qolyna ustat ta, keshirim surap ketip qal dedim. О́zim kórinýge kináli jandaı betim barmady. Shofer jigit hatty berip qaıtyp keldi. Hatta jazylǵany bar bolǵany bir shýmaq óleń edi: “Taǵdyr jazbaǵan armanym bop qalyńyz, aǵa! Bolmashyǵa aýyrmasyn janyńyz, aǵa. Mendeı qulyndy bıeni ne ǵylasyz, Masyl bolǵym kelmeıdi, nanyńyz, aǵa. Alla artyq jaratqan ardagerim, О́zińe laıyq arýdy alyńyz, aǵa! Qaryndasyńyz Lıza”. Durys boldy ma, álde durys bolmady ma?! Osy oı mazalap, ári bir ókinishti sezim jandy órtep barady. Qulaǵymnan Baýyr­jan aǵanyń “qaraqtarym” degen úni keter emes. “Jazmyshtan ozmysh joq”, dep ózimdi-ózim jubattym. * * * Arada kóp jyldar ótti. Batyr aǵamyzdyń 90 jyldyq torqaly toıyn, ózi eren erlik kórsetip qorǵaǵan Máskeýde daıyndap ótkizý, qyzy Elenany taýyp alý, 100 jyldyq mereıtoıyna arnap shyqqan “Legendarnyı Batyr” atty kitapty quras­tyrýshynyń biri bolý  meniń úlesime tıgeni – bul da jaı kezdeısoqtyq emes! Tursynaı ORAZBAEVA, halyqaralyq “Alash”  jáne A.Fadeev atyndaǵy syılyqtardyń laýreaty. Máskeý.