Jahandyq qaýipsizdik – jalpyǵa ortaq másele

20 qyrkúıekte Nıý-Iorkte Birikken Ulttar Uıymy (BUU) Bas Assambleıasynyń 65-shi sessııasy ashyldy. Bul sessııanyń eń basty ereksheligi, osydan 10 jyl buryn Nıý-Iorkte BUU-ǵa múshe memleketter basshylarynyń qatysýymen ótken uıymnyń Myńjyldyq sammıtinde qabyldanǵan myńjyldyqtyń damý maqsattaryna qatysty jalpy pikirsaıys (debat) bolmaq. Ol 20-25 qyrkúıek aralyǵyn qamtıdy. BUU Bas Assambleıasynyń sessııasyna Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev bastaǵan qazaqstandyq delegasııa da qatysýda. Al sessııanyń tóraǵasy bolyp Shveısarııa ókili Iozef Daıs saılandy. Bıylǵy jyly álemde beıbit­shilik pen qaýipsizdikti qamtamasyz etip, elder arasynda yntymaq­tas­tyqty damytý maqsatynda qyzmet etip kele jatqan bedeldi halyq­ara­lyq uıym – BUU-nyń quryl­ǵa­ny­na 65 jyl tolady. Uıymnyń mere­kelik osy sessııasynda Myńjyl­dyqtyń damý maqsattarymen qatar, halyqaralyq jáne óńirlik uıym­dardyń qatysýymen kóptegen is-sharalar ótkeli otyr. Solardyń bir­qataryna Qanat Saýdabaev qa­tysady jáne sóz sóıleıdi dep josparlanǵan. BUU Bas Assambleıasynyń ótken jylǵy 64-shi sessııasynda BUU Qaýipsizdik Keńesin refo­r­ma­laý, BUU Bas Assambleıasynyń jumysyn jandandyrý, uıymnyń álemdik arenadaǵy bedelin jáne kóshbasshylyq rólin nyǵaıtý, klımat aýytqýshylyǵy men kedeı­shi­likke qarsy kúres, sondaı-aq adam quqyǵyn qorǵaý máselelerine basa nazar aýdarylǵan bolatyn. Al uıymnyń bul sessııasynda jo­ǵa­ry­da atap ótken Myńjyldyqtyń damý maqsattary, onyń ishinde ja­han­dyq qaýipsizdik, álemdik qarjy daǵdarysynyń saldaryn eńserý, taǵy basqa da jalpyǵa ortaq ózekti de ótkir máseleler talqylanady. Osydan 10 jyl buryn, 2000 jyldyń qyrkúıeginde Nıý-Iorkte BUU-ǵa múshe memleketter basshy­la­rynyń qatysýymen ótken jo­ǵa­ry deńgeıdegi Myńjyldyq sammı­tin­de “Myńjyldyq jáne maqsat­tar­ǵa jetýdegi damýdy, jedel­de­týdiń kelisim sharalary” deklara­sııasyna (ony “Myńjyldyqtyń damý maqsattary” dep ataıdy) qol qoıylǵan bolatyn. Sonymen qatar, deklarasııada 2015 jylǵa deıin Myńjyldyqtyń damý maqsattaryn júzege asyrý boıynsha mindette­meler kórsetilgen-di. Joǵary deń­geıde ótken sol sammıtke Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev ta qatysqan edi. Qazaqstan – BUU-nyń múshesi. Sondyqtan da bul mindettemelerdi oryndaý Qazaqstanǵa da qatysty. Al uıymnyń osy sessııasynda Myńjyldyqtyń damý maqsattary qujatyn júzege asyrý barysynda 10 jyl ishinde atqarylǵan jumys­tarǵa qorytyndy jasalady. Qazaqstan Myńjyldyqtyń damý maqsattaryn júzege asyrýdy bastapqy kezde-aq qolǵa aldy. Mysaly, elimizdiń Úkimeti 2000 jyldan bastap BUU-nyń Elder komandasymen ózara áriptestik jaǵdaıda úsh esebin daıyndady. Sonymen qatar, kedeıshilikti qys­qartyp, azamattardyń jalpy bilim alýlaryna qoljetimdilik jaǵdaılar jasady. Bulardan bólek Qazaqstan Úkimeti 2007 jyly Myńjyldyq­tyń damý maqsattarynyń kún tár­tibi boıynsha memlekettik baǵdar­la­malarǵa negizdelgen ulttyq ba­symdyqtardy taldaýǵa, ulttyq sta­tıstıkaǵa, taǵy basqa da másele­ler­ge qatysty qujattar qabyldady. Al 2010 jyly Úkimet óńirlik baǵdar­lamalardy damytýdyń ındıkator­la­ryn engizý jumystaryn qolǵa aldy. 19 qyrkúıekte tústen keıin Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Mem­lekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev BUU-nyń Bas hatshysy Pan Gı Mýnmen kezdesti. Kezdesýde taraptar aldy­men Ortalyq Azııadaǵy, odan keıin Qyrǵyzstan men Aýǵanstandaǵy jaǵ­daılardy talqylady. BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn Qazaqstan EQYU-nyń qazirgi tóraǵasy retinde tóńkeristen keıin Qyr­ǵyz­standy turaqtandyrýǵa jan-jaqty ekonomıkalyq kómek kórsetip jatqanyna rızashylyq bildirdi. Qyrǵyzstanǵa Qazaqstan tarapy­nan kórsetiletin kómektiń jalpy kólemi 10 mıllıon dollardan asady. Búginde bul elge kómir, sement, qurylys mate­rıaldary, azyq-túlik jetkizilip jatyr. Bas hatshy, sondaı-aq Qazaq­stan­nyń Aýǵanstan jastaryn eli­mizdiń joǵary oqý oryndarynda oqytý úshin 50 mıllıon dollar ból­genine de razylyq tanytty. So­nymen qatar, Pan Gı Mýn elimiz­diń ıadrolyq qarý túrlerin kezeń-kezeńimen qysqartý bastamasyna da joǵary baǵa berdi. Bas hatshynyń atap ótýinshe, Qazaqstan EQYU tór­aǵalyǵyn joǵary deńgeıde atqaryp keledi. Kezdesýde EQYU-nyń Is basyn­daǵy tóraǵasy Qanat Saýda­baev BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýnǵa osy jyldyń 1-2 jeltoq­sanyn­da Astanada ótetin EQYU-nyń joǵary deńgeıdegi sammıtine qatysýǵa shaqyrǵan hatty tabys etti. Qanat Saýdabaevtyń atap ótkenindeı, BUU halyqaralyq qaýip­sizdik pen turaqtylyqty qam­tamasyz etetin álemdegi eń bedeldi uıym bolyp tabylady. BUU Bas Assambleıasynyń 65-shi sessııasy álemde qarjy-ekono­mıkalyq daǵdarys áli aıaqtala qoı­maǵan tusta ótip otyr. Al Qazaq­stan BUU aıasynda óziniń syrtqy saıasatyn qazaqstandyq baǵyt pen basymdyqtarǵa sáıkes tabysty júrgizip keledi. Elimiz uıymǵa mú­she bolǵan 1992 jyldan bergi ke­zeńderde halyqaralyq qoǵamdas­tyq­pen oıdaǵydaı ıntegrasııala­nyp qana qoımaı, beıbitshilik súıetin, qaýip-qaterdiń kez kel­ge­nine qarsy turatyn memleket re­tin­de álemdik qoǵamdastyqtan ózi­niń laıyqty ornyn ala bildi. Onyń ústine Qazaqstan halyq­ara­lyq deńgeıde bastamalar kóterip, olardy júzege asyrý arqyly da keńinen tanyldy. Osynyń barlyǵy BUU tarapynan árkez joǵary baǵalanyp keledi. Álısultan QULANBAI, “Egemen Qazaqstan” –  Nıý-Iorkten. Sýretti túsirgen Ilııas OMAROV.