Ikemge ıilgish ınflıasııa

Saraptama Statıstıka jónindegi agenttiktiń ústimizdegi jylǵy 1 qyrkúıekte usynǵan resmı málimetteri tamyzdaǵy tutynym taýarlary men qyzmet kórsetý túrleriniń baǵalary osynyń aldyndaǵy aıdyń deńgeıinde saqtalyp qalǵanyn kórsetti. Dálirek aıtqanda, ınflıasııanyń ósimi nóldik deńgeıde. Endi tutynym baǵalary ındeksi jónindegi málimetterge kóz júgirt­sek, tamyzda osynyń aldyndaǵy aıǵa qaraǵanda, azyq-túlik taýar­la­ry baǵasynyń 0,1 paıyzǵa tómen­dep, azyq-túlik emes taýarlar quny­nyń 0,4 paıyzǵa kóterilgenin baı­qaımyz. Azyq-túlik taýarlarynyń arzandaýy kókónis (4,6%), jemis-jıdek (1,5%), kar­top (6,6%), ju­myrtqa (2,2%) jáne shıki sút (0,2%) baǵalarynyń túsýimen baılanysty boldy. Sony­men bir mezgilde elde konservilengen sút (0,3%), mal maıy (0,4%), kofe men kakao (0,7%), un (0,8%), et pen qus (0,9%) jáne qaraqumyq jarmasy (2,9%) baǵalary ósken. Al qyzmet kórsetý salasynda turǵyn úı-kom­mýnaldyq qyzmet tarıfteri (1,3%) tómendep, bilim berý (0,5%), meı­ramhana men qonaqúı (0,6%), temir jol jo­laýshylar kóligi (2,4%) baǵa­lary qymbattaǵan. Azyq-túlik emes taýarlar arasynda keńse zattary (3,6%), temeki buıymdary (3,5%) baǵa­larynyń artqany atap ótildi. Budan basqa, kitaptar men gazetter (0,6%), jeke gıgıena zattary, kıim men aıaqkıim (0,3%), benzın (0,2%) jáne dızel otyny (0,3%) baǵa­laryna ústeme qosylǵan. Inflıasııanyń ótken segiz aıda jınalǵan deńgeıi osynyń aldyn­da­ǵy aıdyń deńgeıinde qalyp, 2009 jyldyń qańtar-tamyz aralyǵynda­ǵy 4,3 paıyzdan 4,6 paıyzǵa kóte­ril­gen. Segiz aı muǵdaryndaǵy ınf­lıa­sııa qarqynynyń tez jyljýy azyq-túlik taýarlary men aqyly qyzmet baǵalarynyń tıisinshe 5,5 jáne 4,7 paıyz mólsherinde ósýine baılanysty boldy. Jyldyq ól­shem­men alǵandaǵy (sońǵy 12 aıda­ǵy) ınflıasııa osynyń aldyndaǵy aımen salystyrǵanda, 0,2 paıyzǵa tómen­dep, 6,5 paıyz deńgeıin qurady. Osylaısha ınflıasııanyń jyldyq ólshemi bıylǵy jylǵa jasalǵan resmı boljam dáliziniń sheńberinen (6,0-8,0%) tabyldy. Tamyz aıyndaǵy tutynym ınf­lıasııasynyń baǵa salasyndaǵy naq­tyly dınamıkaǵa áseri bola ma ne­mese bul turǵyndarǵa ınflıasııanyń deńgeıi tómen kúıinde qalǵanyn dá­leldep kórsetýdiń kezekti amaly bo­lyp qala ma, biz ol jaǵyn naqty aıta almaımyz. Biraq maqalanyń bas taqyrybynda bizdegi ınflıa­sııanyń ıkemge ıilgish ekenin beker­den-be­kerge keltirip otyrǵan joq­pyz. О́ıt­keni, oblystarda tutastaı alǵandaǵy makroekonomıka men onyń qu­ramyn­daǵy ınflıasııany quraıtyn árbir sıfr úshin jer­gilikti bılik pen statıstıka bas­qarmalary ara­synda qanshalyqty teketires júrip jatatynyn, bul udaıy taıtalasta kóbine sózi óktem bılik jaǵynyń basymyraq túsip turatynyn jaqsy bi­letin bol­ǵandyqtan, sońynan res­pýblıka boıynsha jınaqtalyp qolǵa tıetin osy resmı málimetterdiń ózine keıde kúmánmen qaraıtyny­myz ras. Onyń ústine alda qansha búr­kemelegenmen, azyq-túlik taýar­lary baǵasynyń kúrt qymbatta­ǵa­nyn jasyrýǵa esh laj qalmaıtyn qońyr kúz ben qys aılary kele ja­tyr. Al bıylǵy qymbattaý­shy­lyqqa jazdyń asa qurǵaq ótip, qýańshy­lyqtyń qatty qysqany belgili bir ólshemde qosymsha áser etýi múmkin. Daǵdarys daǵdysy bıyl baǵalardyń ósýin edáýir baıaýlatqanymen, ın­flıa­sııamen qatarlasa júretin rynoktar monopolııasy, tutynym taýarlarynyń ımportqa joǵary táýeldiligi, ekonomıkanyń básekege qabiletiniń tómendigi sekildi sheshýshi faktorlar eshqaıda kete qoıǵan joq. Elimizdegi ınflıasııa deńgeıinen tolyq habardar bolý úshin, álbette, onyń qazirgi mólsherin sonyń aldyndaǵy aımen salystyryp qoıa salý jetkiliksiz. Muny naqty kór­se­tetin birneshe ólshem bar. Sonyń ishinde eń quryǵynda byltyrǵy jyl­dyń osy mezgilindegi kórset­kish­ke bir úńilgen lázim. Bul úshin al­dymen negizgi azyq-túlik taǵamdary tutynym normalarynyń eń tómengi esebinen shyǵarylǵan jan basyna shaqqandaǵy ortasha kúnkóris mını­mýmyn salystyryp kóreıik. Onyń ólshemi bıylǵy tamyz aıynda 14 581 teńgeni qurady. Ol osynyń aldyn­daǵy aımen salystyrǵanda, 6,1 paıyzǵa joǵary bolsa, 2009 jyldyń tamyzyndaǵy deńgeıden 7,5 paıyzǵa artyq. Onyń quryly­myndaǵy et pen balyq satyp alýǵa ketken shy­ǵyn úlesi – 18,5, sút pen maı ónim­deri, jumyrtqa – 14,2, jemis pen kókónis – 16,8, nan ónimderi men jarmaq buıymdary – 7,9, qant, shaı jáne túrli qospalar 2,6 paıyzdy quraıdy. Osynyń qabatynda ótken jyldyń tamy­zymen salystyrǵanda, bıyl qant­tyń baǵasy – 23,3, kofe, kakao jáne shaı – 13,0, kondıter buı­ym­dary – 8,5, maı men maı ónim­deri – 8,3, sút ónim­deri – 7,2, al­kogoldi ishim­dikter – 5,3, bólke jáne un ónimderi – 4,5, jemis jáne kók­ónis – 1,1 paıyz­ǵa qym­battaǵa­ny bel­gili boldy. Atal­ǵan kezeńde et pen et ónim­deri baǵasynda 10,3 paıyz­dyq ósim oryn aldy. О́z kezeginde bul shujyq ónimderinde – 7,9, qoı etinde – 7,5, qus etinde – 5,2, jyl­qy etinde 3,8 paıyzdyq mólshermen kórinis tapty. Endi bıylǵy tamyz aıyndaǵy birqatar negizgi azyq-túlik taýar­lary­nyń ortasha baǵalaryn ótken jyldyń osy kezeńindegi mólshermen salystyryp kóreıik. Sonyń ishinde agenttik ekshelep kórsetken 16 kór­setkish tizimindegi kılolyq ólshem­men alynǵan qaraqumyq jarmasy­nyń (byltyrǵy 133 teńgeden – bıyl­ǵy 139 teńgege), sıyr etiniń (629-721), sary maıdyń (671-809), kúnbaǵys maıynyń (lıtrmen: 216-233), shıki súttiń (lıtrmen: 86-91), almanyń (201-204), qyryqqabattyń (47-72), qumshekerdiń (146-181), qara shaıdyń (1 105-1 282) ortasha baǵa­la­ry qymbattaǵany baıqalady. Buǵan qarama-qarsy birinshi sortty bıdaı uny (byltyrǵy 80 teńgeden bıyl 65 teńgege), birinshi sortty bıdaı nany (76-75), vermıshel (153-150), kúrish (227-217), jumyrt­qa (10 danasy: 157-155), kartop (76-70) osy kezeńde arzandaǵan. Osy 16 kórsetkish ishindegi 4 pozısııa boı­ynsha Kókshetaýda eń arzan, 11 po­zısııa boıynsha Aqtaýda eń qymbat baǵalar tirkelgen. Aıtalyq, baǵasy eń tómengi sıyr eti (569), sary maı (580), kúnbaǵys maıy (205), shıki sút (66) Aqmola oblysynyń ortaly­ǵyn­da. Al Qaraǵandy oblysynda 3 po­zı­sııa boıynsha baǵa elimizdegi orta­sha kórsetkishten pás. Olardy ver­mıshel (122), jarmaq (94), qumshe­ker (165) sekildi taýarlar quraıdy. Sol sııaqty Tarazda birinshi sortty bıdaı nany (57) men kartop (55), Pavlodarda birinshi sortty bıdaı uny (41), Qyzylordada kúrish (150), Aqtóbede qaraqumyq jarmasy (113), Qostanaıda jumyrtqa (10 danasy 106), Taldyqorǵanda alma (164), Shymkentte qyryqqabat (45), Oral­da qara shaı (1 050) respýblıkanyń ortasha baǵasynan arzan qalyp tanytyp tur. Osy retpen óńirge sholý jasaýdy jalǵastyryp, bıylǵy tamyzdaǵy ınflıasııa deńgeıin ótken jyldyń osy mezgilindegi ahýalmen salysty­ryp kórsek, tómendegishe kórinis al­dy­myzdan shyǵar edi. Osy kezeń­derde Astana jáne Almaty qalalary (tıisinshe 7,1 % jáne 8,0%) men Aqmola oblysynda (7,7%) ınflıa­sııa­nyń eń joǵary deńgeıi oryn aldy. Budan keıingi kezekti Aqtóbe, Jambyl, Ońtústik Qazaqstan (6,6%), Batys Qazaqstan (6,5%), Qyzylorda, Qaraǵandy jáne Pavlodar (6,4%) oblystary alady. Al Qostanaı (4,1%), Atyraý (4,9%) jáne Mań­ǵys­taý (5,2%) oblystarynda byl­tyr­ǵy jyldyń osy merzimimen sa­lystyrǵanda eń tómengi ósý mólsheri tirkelgen. 2010 jyldyń qańtar-tamyzyn­daǵy kórsetkishterdi 2009 jyldyń osy aılary aralyǵymen salystyra qara­saq, azyq-túlik taýarlarynyń qym­batshylyǵyna basqalardan góri Ońtústik Qazaqstan (105,9%), Jam­byl, Qostanaı (105,6%), Soltústik Qazaqstan (105,5%), Atyraý, Mań­ǵystaý (105,4%), Qyzylorda jáne Batys Qazaqstan (105,3%) oblys­tary­nyń kóbirek urynǵany kórinedi. Azyq-túlik emes taýarlar boıynsha eń qymbatshylyq Oń­tústik Qazaq­stan (108,5%) oblysyn jaılasa, odan keıingi oryndarǵa Shyǵys Qa­zaqstan jáne Jambyl oblystary (107,9%) jaıǵasqan. Bul saptan Aqtóbe (106,9%), Qyzylorda jáne Batys Qazaqstan oblystary (106,8%) da onshalyqty kóp qala qoı­mapty. Aqyly qyzmet kórsetý baǵalaryna kelsek, onda 122,7 paıyzdyq kórsetkishpen Aqmola oblysy jeke-dara kósh bastap keledi. Odan keıingi lekte Almaty qalasy (111,9%), Pavlodar (111,8%) jáne Batys Qazaqstan (111,5%) oblystary tur. Al osy kórse­t­kishter boıynsha kóshbastaýshylar tobyn Aqtóbe (110,9%), Almaty (110,5%), Qa­raǵandy (109,9%) jáne Qyzyl­or­da (109,5%) oblystary tııanaqtaıdy. Qaı kezde de, qaı jerde de ba­ǵanyń ósýine qatty áser etetin bir faktor bar. Ol – elektr energııa­synyń baǵasy. Eger elektr qýaty­nyń baǵasy qymbattasa, ol óz ke­zeginde tizbekti qaıtarym jolymen halyq sharýashylyǵynyń barlyq salasynda alynatyn ónimniń ózindik qundary artýyna tikeleı yqpal etip, tutynym taýarlarynyń qymbat­taýy­na jol ashyp beredi. Osy rette elektr energııasynyń bıylǵy ta­myz­daǵy baǵasynyń 2009 jylǵy jeltoqsanmen salystyr­ǵandaǵy ósi­mine kóz sala otyryp, myna jáıt­terge qanyqtyq. Bul ósim respýb­lı­kada ortasha 112,2 paıyz mólshe­rinde. Al qymbat­taýshylyqtyń kóshin 118,2 paıyz­dyq kórsetkishpen Qyzylorda ob­lysy bastap tur. Odan keıingi oryn­dar Almaty (117,2%), Qos­tanaı (116,5%) jáne Pavlodar (116,0%) oblystarynyń enshisinde. Al Atyraý jáne Batys Qazaqstan oblystary byltyrǵy deńgeıde (100,0%) qalsa, Mańǵystaý obly­synda elektr qýaty az ǵana mólsherde (102,3%) qymbattapty. Mine, osyndaı kórinister kóz al­dynda kólbep tur. Jyldyń so­ńyna deıin taǵy qandaı ózgerister bola­tynyn ýaqyt kórsetse kerek. Serik PIRNAZAR. Astana.