Sóz ustaǵan qara shańyraq

Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń qurylǵanyna 75 jyl tolýyna arnalǵan saltanatty jıyn bolyp ótti Keshe qazaqtyń jańa áde­bıetiniń zańdy atasy, kórkem oıymyzdyń bas hakimi hám “qazaqtyń bas aqyny” Abaı arýaǵy bir aýnap túsken kún boldy desek, artyq aıtqandyq emes. Kórkem sózdiń qasıetti ordasynyń mereı­toıyna jıylǵan uly aqynnyń búgingi izbasar urpaqtary – qazaq jazýshylary tańerteńnen Alma­tynyń qaq tórindegi Abaı eskert­kishine táý etip, gúl shoqtaryn qoıdy. Eldiń belgili-beldi zııaly qaýym ókilderi men alys-jaqyn shet elderden – Reseıden, Túr­kııadan, Ázirbaıjannan, Ýkraı­nadan, Belorýssııadan, Qyrǵyz­stannan, Moldovadan, Tájikstan­nan, Tatarstan men Bashqurt­stannan kelgen qonaqtar da osy uly ustaz rýhyna alǵysker aǵynnyń, sóz kıesin ustaǵan serek toptyń ishinde. Budan soń halyq qyzmetindegi qaýym osynaý merekege oraı Ulttyq kitaphana uıymdastyryp usynǵan “Qazaqstan Jazýshylar odaǵyna – 75 jyl” atty keń aýqymdy, shejireli syr terbegen mazmundy kitap kórmesin tama­shalady. On bólimge saralan­ǵan kórmede odaqtyń kúrdeli de qıyn kezeńderi, týǵan ádebıetimizdiń ósý joldary ádemi ári beıneli kórinis taýypty. Tústen keıin Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynda qazaq kórkem sózi altyn tóriniń mereı­toıyna arnalǵan saltanatty jıyn, ıaǵnı keńeıtilgen merekelik pleným bastaldy. Týǵan ádebıe­timizdiń ár kezeńderi, odaqty basqarǵan ardager arys tulǵalar beıneleri kıno kadrlarynan tizilip ótip jatty. Almaty qalasynyń ákimi Ahmetjan Esimov Elbasy Nur­sultan Nazarbaevtyń Jazýshylar odaǵynyń mereıtoıyna joldaǵan quttyqtaýyn jarııa etti. Jıylǵan qaýymǵa qanat bitirgendeı bolǵan quttyqtaýda 75 jyldyq mereıtoı ádebıettiń ǵana emes, jalpy ulttyq mádenıettiń de toıy ekendigi atap ótilip, jazýshylar ár ýaqyt halyqtyń sózin sóılep, joǵyn joqtaǵany, rýhyn shyń­daǵany, endi olardyń táýelsizdikti baıandy etýge kúsh-jiger salyp jatqandyǵy basa aıtyldy. Jazý­shylar toıyna Premer-Mınıstr Kárim Másimovten, Parlament Se-natynyń Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevtan, Parla­ment Májilisiniń Tóraǵasy Oral Muhamedjanovtan, Astana qala­synyń ákimi Imanǵalı Tasma­ǵambetovten jáne basqa laýazymdy adamdardan quttyqtaý­lar kelgeni málim boldy. Týǵan ádebıetimizdiń 75 jyldyq tutas dáýiri haqynda Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Nurlan Orazalın tebi­renisti de tereń maǵynaly sóz tolǵap, baıandama jasady. Iá, Nurlan Myrqasymuly aıtsa aıtqandaı, bıylǵy jyl – qazaq kórkem sózi men rýhanııaty úshin aıtýly jyl. Al onyń ótken tarıhyna úńiler bolsaq, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy 1934 jyly 12-18 maýsym aralyǵynda Almaty qalasynda uıymdastyrý quryl­taıyn ótkizgen. Sáken Seıfýl­lınniń basqarýymen ashylǵan qazaq qalamgerleriniń tuńǵysh quryl­taıynda Ilııas Jansúgirov tóraǵa bolyp saılanǵan. M.Gorkıı basshylyq jasaǵan Máskeýdiń ortalyq uıymy men odaqtas respýblıkalar qataryn­daǵy Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń qatar ómirge kelýi kezdeısoqtyq emes. Bul tarıhı oqıǵanyń astarynda eki túrli maqsat, eki túrli múdde boldy. Birinshisi, jumyr jerge óz bıligin ornata bastaǵan alyp ımperııanyń tegeýrinin kúsheıte túsip, óz ıdeologııasyn túpkilikti bekitý bolsa, ekinshisi, shyn máninde qatal ýaqyttyń qyspaǵyna ilikken ádebıet deıtin kıeli dúnıeni órkenıet aıdynyna aman alyp shyǵý edi. Qyzyl ımperııanyń ıdeo­logııalyq qarýy retinde quryl­ǵanymen, Sáken, Ilııas, Beıimbet bastaǵan arystarymyz uıym jumysyn ult ádebıetine, tutas halyqtyń múddesine qaraı baǵyttaı bildi. El taǵdyry men jer taǵdyry qyl ústinde turǵan kezeńde ómirge kelgen Jazýshylar odaǵynyń úlken mindetteriniń biri – aýyz ádebıetinen tamyr tartqan, Abaı poezııasynan bastaý alǵan jazba ádebıetimizdiń baı murasyn jınaý men eksheý, damytý men qorǵaý jáne ony keńinen nasıhattaý bolatyn. Ekinshiden, el basyna qater tóngen ýaqytta qazaq halqy óz jerinde ult retinde joıylyp ketýdiń az-aq aldynda turǵanda ulttyń sózin sóılep, sermese semser, qorǵansa qalqan bolǵan. Qazaqstan Jazýshylar odaǵy osydan 75 jyl buryn qandaı tarıhı qajettilikten dúnıege kelse, búgin de sol qajettilikpen ómir súrip keledi. S.Seıfýllın, I.Jan­sú­girov, B.Maılın, M.Áýezov, S.Muqanov, Ǵ.Músirepov, Ǵ.Mus­tafın bastaǵan kórkem ádebıe­timizdiń arystary men alyptary ýyǵyn qadap, shańyraǵyn kótergen Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń alǵash qurylǵandaǵy maqsat-muraty áli de mańyzyn joıǵan joq. Alash­tyń qaıratker uldary salǵan joldan qııas ketip, qııa basqan kezi joq. Ádebıet kóshiniń aman bolýyn qamtamasyz etýdi, jazýshynyń eki dúnıedegi torqaly toıy men topyraqty ólimi arasyndaǵy joqshysy, nasıhatshysy bolýdy, jazǵanynyń jaryqqa shyǵýyn, taralýyn júzege asyrýdy, túrli taqyryptaǵy konferensııalar men dóńgelek ústelderdi, sondaı-aq ártúrli ádebı keshterdi ótkizýdi, tıisti mekemeler men áralýan halyqaralyq, respýblıkalyq uıymdarmen jan-jaqty baılanys ornatyp, jazýshynyń bary men joǵyn túgendeýdi mindeti men paryzy sanaǵan Jazýshylar odaǵynyń bul kúnde de el, jer, ult, til, dil taǵdyry talqyǵa túsken kezderde syrt qalǵan kezi joq. Jazýshylar odaǵyn ár jyl­darda S.Muqanov, M.Qarataev, D.Ábilev, Á.Tájibaev, Ǵ.Mustafın, Ǵ.Músirepov, Á.Álimjanov, J.Mol­daǵalıev, O.Súleımenov, Q.Naı­man­baev syndy qalamgerler basqarǵan. 1996 jyldan beri N.Orazalın basshylyq jasap kelejatqan Qazaqstan Jazýshylar odaǵy búginde 755 qalamgerdiń basyn qosyp otyrǵan ordaly da qordaly shyǵar­mashylyq uıym. Sońǵy jyldary burynǵy ulylarymyzdyń kózindeı, qımas qara shańyraqtyń ǵımaraty kúrdeli jóndeýden ótip, jańaryp, jar­qyrap, kirse shyq­qysyz túrge engeni de qýandyrady. Bul Elba­symyzdyń ulttyq áde­bıetke, ana tilimizdiń kórkemdik órisi keńeıe túsýine, rýha­nııatqa jasap otyrǵan qam­qor­lyǵynyń bir kórinisi dep baǵa­laǵanymyz abzal. Eldikpen astasqan osyndaı qamqor túsinis­tiktiń arqasynda odaq aıasyna qaıtarylǵan kózaıym ádebı ba­sy­lymdar – “Qazaq ádebıeti” gazeti, “Juldyz” ben “Prostor” jýrnal­dary, sondaı-aq “Syn” almanaǵy men “An Arys” baspasynyń “Qa­lamger-Medıa” ortalyǵynyń úıles­tirýimen údeden shyǵyp jatýy da bir ǵanıbet. Odaq basshysy kóńilde júrgen keıbir jaılardy qozǵap ótti. Júzge jýyq jazýshylar uıymynyń músheleri turatyn Astanada qalamger qaýymy bas qosatyn bir úı-jaı kerek-aq. Kórkem oıdyń alǵy bolashaqqa jalǵastyǵyn sabaqtaıtyn keshendi Ádebıet murajaıy salynsa, bir ıgilikti is sol bolar edi. Kórkem aýdarmaǵa memleket tara­py­nan kóńil bólinip, qazaq ádebıetiniń úzdik úlgileri álem tilderine tárjimalansa, quba-qup. Kitap taralymy men qalam­aqy ázirge kóp túıtkilderdiń qatarynda tur. Ádebıetimizge táýelsizdik jyldarynda kelip qosylǵan jas talant­tardy qoldaý da ózekti máselelerdiń biri. Sóı­tip naqty is jaıy me­reke ústinde de umyt qalmady. Jıynda álemge belgili aqıyq aqyn, Qazaqstannyń IýNESKO janyndaǵy tu­raqty ókili Oljas Súleı­me­nov, qazaq jurty han kó­teretin tarlan qalamger Sher­han Murtaza, abyz aka­demık Salyq Zımanov jú­rek­jardy lebizderin bil­dirdi. Jazýshy árip­testerin Ulttyq Ǵylym akade­mııa­synyń prezıdenti Murat Jurynov, Abaı atyndaǵy Qazaq peda­gogıkalyq ýnıver­sıtetiniń rektory Serik Pirálıev, D.Qonaev atyndaǵy ýnı­ver­sıtettiń rektory О́miráli Qopa­baevtar qut­tyqtady. Budan soń qazaq jazý­shylaryna Túrkııanyń ta­nymal qalamgeri, halyq­aralyq “Dıalog Eýrazııa” plat­formasynyń teń tóraǵasy Haron Toqaq, Reseı-Máskeý dele­ga­sııa­­synyń atynan Halyqaralyq Ádebı qor tóraǵasynyń orynbasary Ivan Sabıllo men ádebıet syn­shysy Anna Bolshakova, Ázir­baı­jan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Anar Yrza, Ýkraınanyń halyq jazýshysy Borıs Oleınık, Belarýs Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Z.Chegrınes jáne basqa qurmetti meımandar óz elderi qalamgerleriniń iltıpatty sálem­derin jetkizdi. Nurjamal Úsenbaeva, Shah­mardan Ábilev, Nurǵalı Núsipjanov sııaqty tanymal óner sheberleri, Qurmanǵazy atyndaǵy memlekettik ult aspaptar orkestri jazýshylar toıyna án men kúıden shashý shashty. Jıynnan keıin Jazý­shylar odaǵynyń basqarma mú­shelerin Almaty qalasynyń ákimi Ahmetjan Esimov qabyldady. Qorǵanbek AMANJOL. Almaty. ______________________________ Sýretterdi túsirgen Bersinbek SÁRSENOV.