Halyqtyń haqy ákimde

О́zine baǵynysty aýdan, qala ákimderiniń esebin tyńdap bolǵan úlken ákimniń ózi de esep beredi eken. Oblystyq máslıhat depýtattarynyń aldynda, tórtinshi shaqyrylymdaǵy OQO máslıhatynyń otyz úshinshi sessııasynyń kún tártibine baqandaı jıyrma másele usynylǵan.
Onyń biregeıi Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimi A.Myrzahmetovtiń ózine júktelgen qyzmetter men mindetterdi iske asyrýy týraly esebi edi.
Ońtústiktiń depýtattary bázbireýler aıtatyndaı “qaltaǵa” syımaıdy. Oıyn búkpesiz, eshkimniń shen-shekpenine qaramaı, qara qyldy qaq jaryp aıtatyndary da, áliptiń artyn baǵyp, kúshtiniń yńǵaıyna jyǵylýǵa daıar turatyndary da, sál nársege shamdanyp, daý salyp turyp alatyndary da bar. Áıteýir, kóńilsiz emes.
Bul joly da solaı bastaldy. Sessııa tóraǵasy Muqan Egizbaevtan sóz suraǵan oblystyq máslıhattyń depýtaty Nurlan Seıitjapparov taıaýda “Nur Otan” HDP oblystyq fılıaly ótkizbek bolǵan jıynnyń attaı bir saǵat keshigip bastalǵany úshin partııa fılıaly tóraǵasynyń birinshi orynbasary Ulasbek Sádibekovtiń keshirim suraýyn talap etti. Ol ornynan turdy. Sebebin aıtty. Ýájge salsań onyki de durys. Fraksııa jıyny uzaqqa sozylyp ketse, ol nege kináli bolady? Eki jaq yrǵasyp turǵanda, depýtat Amanolla Rahmanqulov bas ıe qoımaǵan Sádibekovtiń atynan keshirim surady ma, áıteýir eki jaq bátýaǵa zorǵa keldi. “Áı, mynalar buzyq qoı. Ákimniń esebin julmalap tastamaı ma?” dep sybyrlaıdy qasymdaǵy áriptes. Olaı emes eken. Sessııa oblys ákiminiń esebin jyly qabyldady.
Asqar Myrzahmetovtiń komandasy jeti aıda ne tyndyrdy, onyń bárin baıandap jatsaq, áldeneshe gazet paraqtary ketedi. Biz keıbir salalar boıynsha tolyǵyraq toqtalýdy ǵana jón kórdik.
Atap aıtsaq, aǵymdaǵy jyldyń jartyjyldyǵynyń qorytyndysyna sáıkes, salyqtyq túsimderdi bıýdjetke túsirýdiń ósý dınamıkasy boıynsha respýblıka deńgeıinde oblys birinshi oryndy ıelendi.

Sonymen qatar, oblystyń aýdandary men qalalaryndaǵy jáne ár aýyldyq okrýgter men eldi mekenderdegi áleýmettik-ekonomıkalyq ahýalǵa taldaý jasaı otyryp, oblys bıýdjetin júıeli túrde qalyptastyrý maqsatynda áleýmettik-ekonomıkalyq máseleler men kórsetkishterdi tolyq qamtıtyn “Ońtústik Qazaqstan oblysynyń áleýmettik-ekonomıkalyq pasporty” ázirlendi.
“Jol kartasy” boıynsha sóz sabaqtaıtyn bolsaq, 2010 jyly oblysta “Jol kartasy” aıasynda 432 ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýǵa jalpy 18,5 mlrd. teńge qarastyrylǵan. Onyń ishinde respýblıkalyq bıýdjet qarjysy esebinen – 12,1 mlrd. teńge, oblystyq bıýdjetten – 6,4 mlrd. teńge.
9 nysanda qurylys-jóndeý jumystary tolyǵymen aıaqtaldy. Onyń ishinde 9 densaýlyq saqtaý nysandary, 6 turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq nysandary bar.
Esepti kezeńde 19 845 jańa jumys oryndary quryldy. Jumyspen qamtý organdary arqyly 13 598 adam jumysqa ornalasty. Jumysshylardyń ortasha jalaqysy 31,5 myń teńge quraıdy.
Asqar Isabekuly esep berý kezinde bıyl bilim salasyna aıryqsha nazar aýdarylǵanyn aıtty. Bilimsizdiń kúni qarańǵy, bilimdige – jaryq. О́simtal Ońtústiktiń eń úlken problemasy osy bilim salasynda jatyr. Kúni keshege deıin tórt, úsh aýysymdyq mektepter men apatty jaǵdaıdaǵy bilim oshaqtary respýblıka boıynsha birinshi oryndy bermeıtin. Oǵan dúnıege kelgen sábıdi balabaqshaǵa kezekke qoıǵanda onyń shyn kezegi ol birinshi synyptyń tabaldyryǵyn attaǵanda keletin keremetin qosyńyz. Kóp mektepterge jolymyz túsedi, kórneki quraldary ábden eskirgen, jańa metodıkalyq qural-jabdyqtardan ada keıipterin de kórer edik.
Bıylǵy jyly bilim salasyn basty nazarǵa alǵan Myrzahmetov ne tyndyrdy, sony taldap kórelik. Sonymen oblys basshysy ne dedi?
– Jalpy bilim berý salasyna aǵymdaǵy jyly bıýdjetten 99,9 mlrd. teńge qaraldy, bul ótken jylmen salystyrǵanda 10,5%-ǵa artyq, – dedi ol. Mektepke deıingi bilim uıymdarynyń sany qazirgi tańda 345-ke deıin jetkizilip, qamtý deńgeıi 13,5%-dan 21,4%-ǵa deıin ósti. “Balapan” baǵdarlamasyna sáıkes 2010 jyly 9085 orynǵa 154 mektepke deıingi bilim uıymdary iske qosylady dep josparlansa, búgingi kúni 4376 orynǵa 100 mektepke deıingi uıymdar ashyldy. Al jumys jasap turǵan 25 balabaqshadan qosymsha 1165 orynǵa 48 top ashyldy. Jyldyń sońyna deıin mektepke deıingi balalardyń balabaqshamen qamtylýy 23,5% quraıdy.
Bıylǵy jyly jalpy 103 nysandardyń qurylysyna 19 mlrd. teńge qarastyrylǵan. Búgingi kúnge 15 bilim mekemesi iske qosyldy. Jyldyń sońyna deıin qosymsha 49 nysannyń iske qosylýy josparlanýda. Taldap aıtar bolsaq:
– respýblıkalyq bıýdjetten 36 nysannyń qurylysyna 9,1 mlrd. teńge;
– oblystyq bıýdjetten 67 nysannyń qurylysyna 9,9 mlrd. teńge bólindi. Onyń ishinde 45 apattyq jaǵdaıdaǵy mektep, úsh aýysymda oqıtyn 13 mekteptiń qurylysy júrgizilýde.
Sonymen qatar, Qazaqstan Respýblıkasynyń Bıýdjet kodeksinde qurylys quny qymbattaǵan nysandardyń qurylysyn jergilikti bıýdjetten aıaqtaý qarastyrylǵanyna qaramastan, Respýblıka Úkimetiniń aldynda “100 mektep, 100 aýrýhana” baǵdarlamasy aıasynda qurylysy bastalyp, qurylys quny qymbattaǵan 900 oryndyq Arys qalasyndaǵy jáne Báıdibek aýdany Shaıan aýylyndaǵy 700 oryndyq mektep 350 oqýshyǵa arnalǵan ınternattyń qurylysyn aıaqtaý úshin qajetti qarjynyń 10%-y oblystyq bıýdjetten, qalǵanyn respýblıkalyq bıýdjetten bólý máselesin kóterip, tolyq sheshildi. Atalǵan nysandar jyl sońyna deıin paıdalanýǵa beriledi. Oblysymyzdaǵy jańadan paıdalanýǵa berilgen bilim mekemelerin ustaýǵa respýblıka bıýdjeti esebinen qosymsha 1 mlrd. 151 mln. teńge sheshimin taýyp, bólinetin boldy. Tuńǵysh ret ústimizdegi jyly bilim salasyna asa nazar aýdarylyp, tek oblystyq bıýdjetten materıaldyq-tehnıkalyq bazany nyǵaıtýǵa 2 mlrd. 309 mln. teńge qarjy bólindi. Atap aıtar bolsaq, oblys mektepterindegi tozyǵy jetken oqýshy partalary men mektep taqtalary tolyǵymen aýystyrylyp, 100 myń parta men 6250 taqta alýǵa 1 mlrd. 156 mln. teńge qarastyrylyp, jabdyqtaý jumystary júrgizilýde.
Sonymen qatar, bilim berýdi álemdik standartqa saı jetildirý maqsatynda tozyǵy jetken kompıýterlerdi aýystyrý men jańalaýǵa 556 mln. teńge qarjy bólinip, 5247 dana kompıýter alynýda. Eger 2009 jyly 1 kompıýterge 21,6 oqýshy keletin bolsa, aǵymdaǵy jyly ol kórsetkish 19 oqýshyny qurap, respýblıkanyń ortasha kórsetkishine jetip otyr. Sonymen qatar ústimizdegi jyly 883 mln. teńgege 135 fızıka, 70 bıologııa kabınetterimen jabdyqtaý jáne 260 mln. teńgege 47 lıngafondyq-mýltımedııalyq kabınettermen tolyqtyrý jumystary júrgizilýde.
Qazirgi tańda, oblys kóleminde daryndy balalarmen jumys júrgizý qarqyndy iske asyrylyp keledi. Oqýshylarymyzdyń halyqaralyq pándik olımpıadalarda jeńip alǵan nagradalarynyń sany jyldan jylǵa ósýde. 2009-2010 oqý jylynda AQSh, Avstrııa, Rýmynııa, Kıpr, Grýzııa, Túrkııa, Gollandııa memleketterinde ótken halyqaralyq ǵylymı joba jarystaryna 14 oqýshy qatysqan bolsa, bıylǵy oqý jylynda 16 oqýshy qatysyp, onyń ishinde 5-i altyn, 3-i kúmis, 6-y qola medaldy jeńip aldy. 2 oqýshy arnaıy Sertıfıkatpen marapattaldy.
Oblys boıynsha UBT qorytyndysynyń ortasha kórsetkishi 86,21 baldy qurady nemese ótken jyldyń ortasha kórsetkishinen (70,76) 15,45 balǵa joǵary. Aǵymdaǵy jyly 590 oqýshy “Altyn belgimen” bitirdi, ótken jylmen salystyrǵanda 263 oqýshyǵa kóp. Respýblıka boıynsha joǵary oqý ornyna túsý úshin grant alǵandardyń sany 31567 oqýshy bolsa, bizdiń oblystan 8622 oqýshy bilim granttaryn ıelendi. Ol konkýrsqa qatysqandardyń 46,32%-y. Oblys mektepterinde 7 408 joǵary sanatty, 15 098 birinshi sanatty, 17 277 ekinshi sanatty muǵalimder eńbek etýde. 2009-2010 jyly 623 jas maman jumysqa qabyldandy. Jyl basynan 6 031 muǵalim biliktiligin arttyrý kýrsynan ótti.
Oqý-tárbıe prosesi men bilim sapasynyń deńgeıine qatysty júrgiziletin monıtorıng júıesin jetildirý maqsatynda ústimizdegi oqý jylynan bastap qala, aýdan ákimdigi men bilim mekemeleriniń (mektep, aýdandyq, qalalyq bilim bólimderiniń) jumysyn baǵalaýǵa arnalǵan reıtıng júıesi engiziletin bolady.
Sybaılas jemqorlyq jáne jasóspirimder arasyndaǵy quqyqbuzýshylyqtar barlyq deńgeıde úılestirý keńesterinde jan-jaqty qarastyrylyp, mektepterdiń esep-qısap jumystaryn jaqsartý maqsatynda býhgalterııalaryn ortalyqtandyrý jumystary júrgizilýde.
Qarjy, Bilim jáne ǵylym mınıstrlikterimen kelise otyryp, oblystaǵy 989 mektepte 1750 býhgalter qyzmet atqaryp kelgen bolsa, olar ortalyqtandyrylǵan kezde 647 býhgalter qyzmet atqaratyn bolady. Qysqartylǵan 1103 býhgalterlerden únemdeletin qarjy 365 mln. teńgeni quraıdy. Al qyzmetterinen qysqartylǵan býhgalterlerdi basqa jumystarǵa ornalastyrý aýdan, qala ákimderine júktelgen.
Sońǵy 15-20 jyldar kóleminde kásiptik lıseıler men kolledjderdiń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy moraldyq jáne materıaldyq turǵydan eskirgen. Oblys bıýdjetinen kolledjderge 2006 jyly 4,0 mln.teńge ǵana, 2007 jyly 11,0 mln. teńge ǵana qaralǵan, al sońǵy 2 jylda bul maqsatqa bıýdjetten qarjy múldem qarastyrylmady. Degenmen, 8 kolledjdiń arnaıy esep-shotynan 2008 jyly 63359,0 myń teńge, 2009 jyly 50775,0 myń teńgege qajetti qural-jabdyqtar alyndy. Al 2010 jyly oblystyq bıýdjetten tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý mekemelerine 247 mln. 841 myń teńge qarjy bólinip, materıaldyq-tehnıkalyq bazasy nyǵaıtylýda. Bıylǵy jyly kásiptik lıseıler men kolledjderge memlekettik tapsyrys 9233 oqýshyny qurady. Onyń ishinde “Jol kartasy” boıynsha 2375 oqýshy.
Oblystyń 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq damý baǵdarlamasyna sáıkes memlekettik tapsyrysty qalyptastyrý barysynda aýyl sharýashylyǵy jáne óndiristik mamandyqtarǵa kóp basymdyq berildi. Salalar boıynsha atap aıtqanda:
Aýyl sharýashylyǵy mamandyqtaryna – 35,2 paıyz;
Máshıne jasaý ónerkásibi, kólik, máshıneler men jabdyqtar tehnologııasy, kólik paıdalaný mamandyqtaryna – 26,4 paıyz.
Bıylǵy jyly oblystyq bıýdjetten qaralyp otyrǵan memlekettik tapsyrys negizinde sańyraý balalarǵa arnaıy 30 oryn berildi. Onda sańyraý balalar “Kıimderdi modeldeý jáne konstrýksııalaý” jáne “Esepteý tehnıkasy men avtomattandyrylǵan júıelerdi baǵdarlamalyq qamtamasyzdandyrý” mamandyqtary boıynsha oqytylady.
Bilim basqarmasy tarapynan oblystaǵy barlyq 47 jeke menshik kolledjderde jalpyǵa mindetti bilim standarty talaptarynyń oryndalýyn tekserý nátıjesinde 20 kolledjdiń lısenzııasynyń kúshi 6 aı merzimge deıin ýaqytsha toqtatyldy. Búgingi kúni 4-i qaıta tekserilip, 3-iniń qujattary sotqa ótkizildi. Qalǵan 16 kolledjdi qaıta tekserý jańa oqý jylynan jalǵasatyn bolady.
Myrzahmetov komandasynyń bıylǵy jylǵy atap aıtar ereksheliginiń biri, el arasyna jıi shyǵýy, jaı-kúımen tanysyp, aýdan, qala kóleminde sheshiletin máselelerdi sol sapar barysynda tyndyrýy der edik. Qarapaıym jurttyń oblys ákimi túgili qarapaıym sheneýnikterge qoly jete bermeıdi. “Aýzy kúıgen úrip ishedi” degendeı, sybaılas jemqorlyqtyń qaqpanyna túsken áriptesteriniń qamsyzdyǵynan keıin keıbir basqarmalar esiginiń aldyna qarýly kúzet qoıýdy ádetke aınaldyrǵan edi. Qazir basylǵanymen kezekshi-kúzetshiler ábden tergep almaı, ishtegilermen baılanyspaı jibermeıdi.
Qazir oblys ákiminiń orynbasary bastaǵan jumys toptary aýdan, qalalardy aralaýdy jónge qoıdy. Oblys ákiminiń orynbasarlary bastaǵan jumys toptary 58 ret aýdan, qalany aralap shyqty. Qamtylǵan eldi mekender sany – 1287, jeke qabyldaýda bolǵandar sany 409 adam. Aralaýdyń qorytyndysy boıynsha 660 tapsyrma berilip, búgingi kúnge 401 tapsyrma oryndalǵan, 256 tapsyrma oryndalý barysynda. Tártiptik jazaǵa tartylǵandar sany – 127, onyń ishinde qyzmetinen bosatylǵandar – 32, tártiptik shara qoldanǵandar – 95.
Búgingi tańǵa berilgen tapsyrmalardyń oryndalýyn baqylaý oblys ákimi apparaty salalyq bólimderine júktelgen jáne árbir aıdyń qorytyndysy qaralýda.
Ár sala boıynsha jasalynǵan jumystarmen tanysqan depýtattar oblys ákiminiń jumysyn qanaǵattanarlyq dep baǵa berdi. Nazar jetkilikti aýdarylmaı jatqan máseleler de aıtylady. Máselen, Arys, Badam sııaqty ózenderdiń tabanyna shynjyrly traktor, ekskavator túsirgen qurylys kompanııalary tegin tas, qumdy opyryp alyp jatyr. Sonyń saldarynan birneshe kópir apattyq jaǵdaıǵa ushyrady. “Kóksaraı” sý rettegishi, Shardara aýdanynda kógildir otynǵa daıyndyq máselelerine baılanysty asfalt joldar balshyqtaı ılenip qaldy. Alyp qurylystar jaqsy, biraq nege halyq zardabyn tartýy kerek. Iаsaýı atyndaǵy HQTÝ-diń rektory, akademık Lesbek Táshimov qulaqqa qonymdy usynys aıtty. Soltústik oblystarda mektepke bala toltyra almaı jatqanda dúnıege sábı ákelýden Ońtústik respýblıkada kósh bastap tur. Biraq, biz osyǵan qandaı jaǵdaı jasap otyrmyz? Darııanyń arǵy betindegi Baltakól aýylynyń tórtinshi perzentin dúnıege ákelgen kelinshek Túrkistandy basyp ótip, qıyrdaǵy Otyrarǵa bir japyraq qaǵaz úshin barady. Qujatty sol kúni ala qoısa jaqsy, keıde aptalap júredi. Olardy sandaltpas úshin ádilet basqarmasymen kelise otyryp, nege qosymsha shtat ashýǵa bolmaıdy? Olar eldi mekenderdi aralap, qujatyn túgendep berse, analar alańdamas edi.
Sessııada taǵy da birneshe depýtat sóılep, oblys basshysynyń esebine joǵary baǵa berdi.
Oblystyq máslıhattyń depýtaty Qaırat Berkinbaev:
— Oblys basshysynyń júıeli jumysynyń arqasynda aýyl sharýashylyǵy, ónerkásip jáne kásipkerlik salalarda ilgerileý baıqalady. Máselen, esepti merzimde kásipkerlik nysandar sany 16 paıyzǵa artqan. Osy salada eńbek etetinderdiń sany 270 myńnan asqanyn kórip otyrmyz. Shaǵyn jáne orta bıznes damysa, halyqtyń ál-aýqaty jaqsara túsetini túsinikti. О́tken jeti aıda osy baǵytta durys jumys júrgizilip, eleýli nátıjege qol jetkizdik. Jalpy, Asqar Isabekulynyń talapshyldyq jáne júıelilik sekildi qasıetterin erekshe atap ótýge bolady. Sonyń arqasynda óz komandasyna da, aýdandardaǵy jergilikti atqarýshy organdarǵa da tıimdi ári nátıjeli jumys isteýdiń úlgisin kórsetip keledi. Meniń oıymsha, bul baǵytymyzdan aınymasaq, aldaǵy ýaqytta halyqtyń ıgiligi úshin úlken ister tyndyra alamyz dese, onyń sózin áriptesi Jeńisbek Turǵanov bylaı dep jalǵastyrdy.
– Asqar Isabekulynyń bıylǵy jyldyń jeti aıynda atqarǵan jumystary jónindegi esebin tyńdap, dán rıza boldym. О́ıtkeni, Asqar Isabekuly óziniń “óndiris damysa, áleýmettik máselelerdi sheshýge mol múmkindik týady, sol úshin osy salany qalaıda órkendetýge tıispiz” degen ustanymyn iske asyrý jolynda eleýli tabystarǵa qol jetkizgen. Bıylǵy 7 aıda oblys ekonomıkasyn damytýǵa 99,3 mıllıard teńge kóleminde ınvestısııa tartyldy. Bul byltyrǵymen salystyrǵanda birshama kóp. Taǵy bir atap óterligi, negizgi ınvestısııalyq salymdardy shaǵyn kásiporyndar júzege asyrdy. Bul shaǵyn bıznestiń jandanǵanynyń nyshany. Jeke kásipkerler salǵan ınvestısııa kólemi 57,1 mıllıard teńgeni qurady nemese ótken jyldyń tıisti kezeńimen salystyrǵanda 63 paıyzǵa artty. Aǵymdaǵy jyly ónerkásip salasynyń ınvestısııa úlesi 50,6 paıyzdy qurap, 2009 jylmen salystyrǵanda 36,2 paıyzǵa ósti. Osynyń barlyǵy oblys ekonomıkasynyń damyp kele jatqanyn kórsetedi. О́ndiris órkendep, kásipkerlik damysa, bıýdjettiń múmkindikteri molaıady. Bul halyqtyń turmysynyń jaqsarýyna jaǵdaı jasaıdy.
– Oblys ákiminiń jeti aıdyń qorytyndysy boıynsha esebine oń baǵa berýge bolady, – dedi oblystyq máslıhattyń depýtaty Qaıypbek Qambarov. – Máselen, Shymkenttegi ındýstrııalyq aımaqty alaıyq. Asqar Isabekulynyń qatań baqylaýynyń arqasynda bul aımaqta jumys jandana tústi. 112 gektar jer óndiristik qaldyqtardan tazartyldy. Jumysty úılestiretin keńester qurylyp, ınvestısııalyq jobalar usynyldy. Onyń 18-i maquldanyp, ınvestorlar iske kirise bastady. Endi osy baǵytta júıeli jumys jalǵasady degen senimdemin. Jaqyn keleshekte ındýstrııalyq aımaq oblys ekonomıkasynyń tiregine aınalary sózsiz.
Depýtat Nurdilda Jumashev “nege biz Asqar Myrzahmetovke jumys iste dep, ózimiz bir búıirde otyryp, syn aıtqandy jaqsy kóremiz. Oblystyń abyroıy – bizdiń abyroıymyz. Problemalardy birlesip sheshýge septeseıik” dedi.
Sońynda sóz alǵan oblys ákimi: Sheshimin kútken másele shashetekten. Alda qolǵa alynýy tıis sharýa áldeqaıda kóp. О́ıtkeni, oblysymyzda 900-deı eldi meken, eki mıllıonnan astam halyq bar. Onyń barlyǵynyń máselesin bir jylda sheship tastaý múmkin emes. Desek te, qolda bar múmkindikterdi qanshalyqty paıdalanyp júrmiz? Másele sonda. Eger osy turǵydan alyp qarasaq, ilgerileýshilik bar. Kemshilik te joq emes. Keıbir salalarda, keıbir aýdandarda múmkindikter tolyq paıdalanylmaýda. Alda bul jumystarǵa nazar aýdarýymyz kerek. Meni qýantatyny, jumysty birlesip atqarýǵa degen yntalaryńyz. Únemi aıtyp kelemin, tek birlik pen yntymaq bolǵan jerde tabysqa qol jetkizýge bolady. Túptep kelgende, osynyń barlyǵy tek jergilikti atqarýshy bıliktiń mindeti emes. Bul — bárimizdiń mindetimiz. Búgin qol jetkizgen jetistikterimiz meniń nemese oblys ákimdiginiń ǵana emes, búkil ońtústikqazaqstandyqtardyń baǵyndyrǵan belesi dep esepteımin, dedi.
Jalpy, Asqar Myrzahmetovtiń oblys ekonomıkasyn órkendetý men áleýmettik salasyn nyǵaıtýdaǵy eńbegin oblys halqy jaqsy baǵalaıdy. “Baq, qaıda barasyń?” degende “Yntymaqqa baramyn” dep jaýap bergen eken. Bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp jumys jasasa, oblystyń baǵyndyrar bıikteri kóp bolady.
Ákim komandasy men depýtattar korpýsynyń júzdesýinen osy baılamdy ańǵardyq.
Baqtııar Taıjan,Ońtústik Qazaqstan oblysy.