Sóz sarasy – aqynnyń kózqarasy

О́mirge mynaý О́le bir ǵashyq bolmasań –  О́leń de, jyr da, bolmas án, – dep jyrlaǵan aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Nurlan Orazalın búgin jetpis degen asqaraly asýdy baǵyndyryp otyr.  Bir kezderi ózi bas redaktor bolyp qyzmet etken «Egemen Qazaqstan» gazetiniń  ujymy, oqyrmandary atynan qalamgerdi mereıli jasymen quttyqtaı otyryp, aqyn týraly О́tegen Oralbaıulynyń tolǵanysqa toly maqalasyn jyrsúıer qaýymǵa usynamyz.

Aqyn jáne zaman. Aqyn jáne aqıqat. Osynaý telqońyr tereń uǵymdardyń astarynda kóp syr, kósheli paıym jatyr. Iz kesken oqyrman teńdes tirkestiń tú­zilimin óleńderinen tapsa, ádebı-ǵy­lymı saraptamada ol jetistikter qa­lam­ger­diń bolmysy men bitimin, onyń óleń kók­jıegindegi ózindik ornyn kórsetýden ta­nylady. Bul oraıda aqyn men zaman bir­tutas uǵym retinde qarastyrylady. Nurlan Orazalın poetıkasy týraly sóz degenimiz, onyń aqyndyq jáne aza­mat­tyq kelbetiniń óleń atty qasıetti ór­­nekten bútin bitimin kórsetýi dep qa­byldaımyz.

Bizder, qalqam, óleń atty eldenbiz,

Jaýynnanbyz…

Qaıǵydanbyz…

Jeldenbiz…

Máńgiliktiń úrlep máńgi maıdanyn,

Ǵasyrlardyń qoınaýynan kelgenbiz.

Júregimen kúndiz-túni ot órgen,

Kermekti artyq kóretuǵyn shekerden.

Qalqam, bizder óleń atty eldenbiz,

Aqyndyqtyń aýyr júgin kótergen.

Nurlan Orazalın bul jyryn 1991 jyldyń shildesinde jazǵan. Bul za­mannyń táýelsizdikke tolǵatyp jatqan kez edi. Osy óleńdi zer salyp, zerdelep qa­rasaq, munda aqyndyq sezim men az­a­mat­­tyq estafeta týraly avtorlyq anno­tasııa, ashyq anons bar. Aqyn ýaqyt min­be­sinen sóz alyp, azamattyqtyń aýyr jú­gin jaýapkershilikpen kóterip kele jat­qan bolmysyn sezingen senimmen sert sóıleıdi. Bul qalamgerdiń qarabaıyr urany da, jelge qashqan jyr-áni de emes, bul aqyndyq azap pen tozaqqa, ja- ý­apkershilik pen mindetke peıil bergen, óleń atty qasıetti ónerdiń kepıetin qap­ysyz sezingen, oqyrmanǵa oı aıtý úshin mańdaı terin sypyrǵan sarabdal aqynnyń jan tolqynysy, júrek mazdaǵy.

Jalpy, aqyndardy oıly aqyn, se­zimtal aqyn dep shartty túrde bó­lip jata­tyn ádet bar. Árıne, bir aqyn­dar­dyń jyrlarynda kóńil-kúı yrǵaǵy, sezimi basym túsip jatsa, keı aqyndarda logıkalyq tujyrym men sheshendik qısyn basym túsip jatady. Al eger shynymen zer salyp ańdasaq, qaı aqynnan da osy eki qasıet tabylady. Nemis ádebıetiniń klassıgi Teodor Fontane: «O, naýchıs dýmat serdsem, ı naýchıs chývstvovat razýmom» dep jazsa, ol osy qasıettiń bir-birine kereǵar emes ekenin, qaıta osy eki qasıet bir aqynnan tabylsa, onyń oqyrmany baqytty ekenin meńzegeni bolar. «Ádebıet pen ónerdiń bas­ty mindeti – adam men onyń ómiri, sezimi týraly shyndyqty aıtý, jaıshylyqta aıtyla bermeıtin syrdy ashý», dep akademık Serik Qırabaev jazǵandaı, aqyn osy mindetti barynsha seziný arqyly ózi de sergek tulǵaǵa aınalady.

Mine, osy turǵydan kelgende, aqyn Orazalın óleńderi oıǵa da, sezimge de, aqyl men parasatqa da, eń bastysy, qalamgerlik jaýapkershilikke baı. «О́leń jazbaý eken ǵoı baqyttylyq, aýzyńdy buzaıyn ba atyp turyp» dep jazǵan Jumekenniń janyn jaı óleńshiler túsinbes. Endeshe, osynaý ǵajaıyp te­ńeýler men epıtetterge toly dúnıeni ómirge ákelý ananyń tolǵaǵynan kem emes dep aıtýǵa bolar. Ár aqynnyń baqyty da, sory da osynda ǵoı. Sondyqtan da, aqyn Nurlan Orazalınniń óleńderin oqyp otyrǵanda, olardyń qanshalyqty qıynnan qıystyryp, tilge jeńil, júrekke jyly tıetin sebebin sezinesiz. Bul endi parasatty poezııa aldyndaǵy jaýapkershilik.

Qalamgerdiń zaman aldyndaǵy ja­- ý­ap­­ker­shiligi degende, onyń shyǵar­ma­la­ryn­daǵy shynshyldyq pen kórkemdik, ıdeıa­lyq jáne taqyryptyq izdenister sol aqynnyń jeke sharýasy ǵana emes, ıaǵnı jeke adamnyń jalpyǵa umtylǵan, jalpynyń jalqyǵa ıgi áser eter yq­pa­ly túsiniledi. Bul baǵytqa kelgende, aqyn Orazalın ejelden óziniń zaman al­dyndaǵy aqyndyq jaýapkershiligin te­reń sezingen jáne sol sezinýdi óleń arqaýyn quraýda ár kez esinen shy­ǵar­­maǵan, aqynnyń ıyǵyna túsken áleý­met­tik júkti kóterýdegi azamattyq tulǵasyn ala­sartpaǵan aqyn:

Joldan…

Shańnan…

Qyrattardan…

Teńizderden týlaǵan,

Bulaqtardan;

Túnnen,

Shamnan syr aqtarǵan,

Sabyrsyz quraq, taldan,

Qaıyńnan jylap qalǵan,

Saıabyr taýyp oqshaý

Emennen qulap qalǵan,

Seni izdedim!

О́rimnen dúldúl ushqan,

Kúnderden

Bir – aq tarlan,

Tórimnen bulbul ushqan,

Túnderden jyraq qalǵan;

Bıikten,

Ǵaryshtardan,

Jaqynnan,

Jyraqtardan,

Juldyzdy aspanymnan,

Nur aqtarǵan,

Seni izdedim!

Izdedim máńgiligim!

Mazasyz suraqtardan,

Aq aıdyn dápterimnen,

Aq tolqyn sátterimnen –

Syrnaıly shaqtarymnan,

Syrǵaly túnderimnen

Jyr aqtarǵan.

Jetpisinshi jyldardyń basynda jazylǵan bul jyrda aqynnyń eń aldymen ózin izdeýi, óziniń qoǵamdaǵy ornyn izdeýi bir qaraǵanda mahabbatqa astasqan syrdaı bolyp kórinse, úńile qaraǵanda aqynnyń zaman tynysyn sezinýge degen tynbas talpynysy aıqyn ańǵarylady. Osylaısha ózin ómirden izdegen aqyn birte-birte, ýaqyt óte kele jańa bıik, jańa arnalardan ózin kórsete bastaıdy. Aqyndyq alyp-ushpa sezim men kóńil-kúı endi baısal tartyp, aqylmen sýarylyp, qalamger halyqtyq aýdıtorııa aldyndaǵy sózin burynǵydan da kórkemirek, burynǵydan da tegeý­rin­dileý, eń bastysy alǵa umtylǵan aza­mat­tyq bolmyspen, qalamgerlik kredomen jyrlaýǵa kóshti.

El súıse aqboz attaı zaýlar baǵyń,

Erińe saq bol, inim, aýdarmaǵyn.

Jer sheti tirelmeıdi Alataýǵa,

Umytpa! Taýlardan soń taýlar baryn.

El-ana teń kórgenmen balalaryn,

El atyn asqaqtatar dana, daryn.

Jer beti taýsylmaıdy Saryarqamen,

Umytpa! Daladan soń dala baryn.

Zamana tókkenimen kóp yzǵaryn,

El-ana sanaıdy uldyń egiz bárin.

Jer sheti shektelmeıdi Atyraýmen,

Umytpa! Teńizden soń teńiz baryn.

Keńesip, keliskenmen támam daryn,

Ala almaı keledi oıdyń qamaldaryn.

Soǵady saǵat tili Máńgilikke,

Umytpa! Adamnan soń adam baryn.

Qaı aqyn taýysa alǵan jyr ǵyp bárin,

Sarqyp aıt, saraıyńda syr buqpaǵyn.

Sanalar sharq urýda shartarapqa,

Umytpa! Qurlyqtan soń qurlyq baryn.

Aptyqpa! Aıt degende – asyrmaǵyn,

Shaptyqpa! «Shataǵyńdy» jasyrmaǵyn.

Anyǵyn aıtady áli tarıh ózi,

Umytpa! Ǵasyrdan soń ǵasyr baryn.

Shýlaıdy... tarqamaıdy alańdarym,

Zýlaıdy... jetkizbeıdi zamandarym.

Mynaý uly dúnıe – tutas, bútin,

Umytpa! Ǵalamnan soń ǵalam baryn.

Tyńdaıdy beıtanys ta, tanystaryń,

Estıdi ash-aryǵyń, arystaryń.

On segiz myń ǵalamyń – kóz ben qulaq,

Umytpa!

Qudaı baryn...

Ǵarysh baryn...

Kúrdeli óleń! Hrestomatııalyq óleń! Kúrdeli óleńdi úlken aqyn ǵana jaza alsa kerek. Jaı, aqyryn ǵana bastalǵan óleńniń birte-birte rýhanı rýpory kóterilip, aqyl-oı shekarasynyń endikteri men boılyqtaryn dendep, adamdardyń ómir súrý ǵurpymyzdaǵy kemshilikter men qaıshylyqtardy kózge shuqyp, saýsaǵan siltep kórsetpese de, tirliktiń birlik, ómirdiń ujymdyq tú­si­nistik, zamannyń jer betindegi pende­ler­ge ortaq jataqhana ekenin tereń­nen túsindirip turǵan jyr. Alataý­dy menshiktep, Saryarqany bólshektep, Atyraýdy enshilep ǵumyr keshýdiń zalaly men zııanyn tartýdaı-aq tartqan eldiń áli de psıhologııalyq úrkektik pen ásiresaqtyq qamyttan arylyp bol­ma­ǵan halin bárimiz de biletin jaǵ­daı­­lardy aqyn búgingi zamandyq zerdede qa­rastyryp otyr.

Bul óleńniń úlken maǵynasy men muratty mazmuny bar. Al, eń bastysy, qarapaıym janǵa da, kókiregi kók tiregen pendege de Bir Qudaıyńdy umyt­pa, on segiz myń ǵalamnyń bárinde de kóretin kóz bar degen adamı-ımanı ıdeıa usynǵan.

Aqyn – zaman shejiresin bederleýshi. Zamannyń kóńil-kúıin aq qaǵazǵa túsi­rý­shi. Ol óz óleńderi arqyly ózi bastan kesh­ken ýaqyt pen keńistiktiń qyr-syryn kóńil aınasyna túsirip, jyldar jylnamasyn jyrmen jazady. Onyń tek toqsanynshy jyldar ǵana emes, aqyn­nyń odan keıingi jyldarda jazǵan jyrlaryn baıyptap qarasaq, jańa, úshinshi myńjyldyqtyń bastaýyndaǵy adamzat kóńil kúıi men arman-múddesi, ǵasyrlar toǵysyndaǵy tirshilik pen ýaqyttyń arasyndaǵy qoǵamdyq qarym-qatynas pen adamnyń beımaza kóńili, dúdámal shaqtary, almaǵaıyp kezeńdegi alasapyran kúnderdiń aıqaı-súreńi men kúsh pen bılikke sheksiz umtylýdyń keler bolashaqqa tıgizer aýyr da alapat zardaptary aqyn kóńilin birde muzǵa, birde jalynǵa aınaldyrady.

Qorqam qatty…

О́zimnen ózim keıde,

Bir surapyl ishimde bezildeı me?

Júregim atylatyn janartaýdaı,

Jurtym sony, ıapyr-aı, sezinbeı me?..

Jalǵasardaı yzǵarly jelge quıyn,

Osy ma edi?

Joqshylyq – kelmek úıim?

Qyzyl jalyn keýdeni qaınatýda,

Qarǵys atqyr kún týdy elge qıyn.

…Qorqam qatty…

О́zimnen ózim keıde,

Bir surapyl keýdede bezildeı me?

Júrekter – atylatyn janartaýdaı,

Janartaýdy myna jurt sezinbeı me?!

Iаpyr-aı sezinbeı me?

Osy óleńdi oılanyp oqyp qarasańyz, kóp nárse kóńilge keledi. Eń aldymen, zaman janartaýynyń atylar sáti týdy dep shybyn jany sharq urǵan aqynnyń keıpi kóz aldymyzǵa keledi. Zamannyń aýmaly-tókpeli kezeńdegi adamzattyń aı­qasa ǵumyr keship, qysqa kúnde qyryq­py­shaq bolyp, pendelikke boı aldyrǵan sá­tin sezingen aqynnyń jan daýysyn es­tısiz. Zaman bastan keship otyrǵan qa­ter men kesapat myna jurtty nege ses­kendirmeıdi, oılandyrmaıdy dep ja­ny jaı tappaǵan aqynnyń alǵa um­tylǵan azamattyq kózqarasyn aıqyn ańǵarasyz. «О́leń – sózdiń patshasy, sóz sarasy...» demeýshi me edi abyz aqyn. Sóz sarasy – aqynnyń kózqarasy. Sóz tú­zelip, tyńdaýshy da soǵan saı bolatyn ýaqyt keler me eken? Zaman ózgerse de, zań ózgerse de áli ózgerip úlgere almaı jat­qan jurtymyzdyń bolmysyn baǵam­dap, alań bolǵan aqynnyń osyndaı óleń jazýy zańdylyq.

Aqyn Nurlan Orazalınniń óleń­deri týraly, jalpy onyń aqyndyq ereksheligi men kórkemdik izdenisteri týraly oılanǵanda, eń basty aıtar nárse, ol – tógilip turǵan tamasha lırık. Lırıka – poezııanyń negizgi jany, tamy­ry men nári desek, ony da birneshe túr men mazmunǵa, ishki jáne syrtqy qýatynyń qundylyǵy men mándiligine qarap birneshe topqa shartty túrde bólýge bolady. Lırıkada óleńniń áýeni men sazyn, ishki dınamıkasyn, aqynnyń aıtar oıynyń náziktigi men mazmunyn bir-birine qabystyryp, lırıkalyq ke­ı­ip­kerdiń oıymen aqynnyń aıtar ıdeıa­sy birge órilip jatady. Bul, negizinen, Nur­lan Orazalın óleńderine tán qasıet. Se­zimde jatqan serpindi qýatty jetkizip turǵan jyrdyń názik saýsaǵy júrek esi­gin qaǵady.

Nurlan Orazalın óziniń qaı óleńinde de tek óziniń ǵana ishki sezimi men oıyn, armany men úmitin aıtyp otyrǵandaı bolǵanmen, shyn máninde, osy jyrdy oqyǵan adam aqynnyń osynaý barlyq sezimi men oıyn óziniń basynan keshken haldeı sezinip, týyndynyń ishine kiredi, oıyndaǵysyn tabady nemese ózin mazasyzdandyrǵan ómirlik suraqtarǵa jaýap tabady.

«Lırıka – adam janyn, sol arqyly qoǵam kelbetin asa jiti uǵyp, asa názik beıneleıtin eń bir sezimtal óner. Oǵan turpaıy sosıologııanyń atymen zaqymy tıgen joq desek, ol da aqıqatqa syımas edi. Onyń óleńge jasaǵan qııanaty – jalǵyz dáripshildik qana emes. Eń aldymen, lırıkany adamnyń tebirenip shyqqan jan syrynan aıyrǵanyn, ondaǵy rýhanı belsendilikti, ózindik dara úndi kemitkenin, lırıkada adam beı­nesi, lırıkalyq geroı kórinbeı ket­ke­nin aıtýy­myz kerek. Kóptegen óleń­der­de jóndi-jónsiz «biz» dep sóılep, jurttyń bári biletin jalpy uǵym, jalpy qaǵıdalardy uıqasqa túsiretin boldy. Ara-tura óleńde «men» kezdeskenmen, onyń ar jaǵynda óz oıy, óz pikiri, óz dúnıetanymy bar dara sıpatty adam kórinbedi. Turpaıy sosıologııa tusynda óleńge jasalǵan eń úlken qııanat ta osy edi», dep oı tolǵaǵan edi bir kezde aqyn Ábish Kekilbaev.

Qazirgi qazaq óleńiniń talantty aqyn­darynyń shyǵarmalaryn qarap otyr­saq, olar endi bul kinárattardan aryl­ǵan syńaıly. Aqyndyq «men» tór­ge­ shyqty. Kórpeli oıdyń kókteýi oı jas­tyǵyna bas qoıyp keledi.

Sebebi, qazirgi aqyndarda bilim men bilik, ıntellektýaldyq áleýet edáýir ósti. Aqparattar aǵyny aldy-artyn orady. Alty qurlyq alaqanǵa tústi. О́rkenıetter toǵysynyń da ıgi áserin boıyna sińirý arqyly qazaq óleńi rýhanı-ıntellektýal jaǵynan jańa beleske kóterildi. Endi uranshyl patetıka men jadaǵaı eposty jurt, oqyrman tapsyryspen jazylǵan jaıdaq jyr dep qabyldaıtyn boldy. Al Nurlan Orazalın jyrynda mundaı jaǵdaı joq. Ol óziniń alǵan jolynan adaspaıtyn, óziniń ishki adamı qasıeti men aqyndyq qýatyna senetin, ózgeniń yqpaly men áreketin namys kóretin qalamger. Mezgil minbesinen jıi kórinetini de sodan. Onyń drama­týr­gııadaǵy, pýblısıstıkadaǵy, aýdar­madaǵy, qoǵamdyq qyzmettiń san alýan salasyndaǵy eńbekterin biz búgin Orazalınniń aqyndyq orbıtasynda ǵana qarap otyrmyz. Shyǵarmashylyq aý­qymy keshendik kólemge jetken aza­mat­­tyń tyndyrǵany aqyndyq irge­tas­ta jatqany daýsyz.

Aqyn Nurlan Orazalınniń óleń­de­rindegi taqyryptyq problema joqtyń qasy. Qaı óleńinde de lırıkalyq ton basym bolǵandyqtan, taqyrypty ıgerý oǵan bir qaraǵanda jeńil bolǵan syndy kórinip turýy múmkin. Alaıda, óleń aqyn janynyń arpalysy men sharpylysy bolǵandyqtan, ol jyrlardyń týý, oqyrmanyn tartý prosesi tabıǵılyqtan esh alshaq ketpeıdi.

Nurlan Orazalın óleńge kezdeısoq, et pen teriniń arasyndaǵy jeldi shyǵarý úshin kelmegen aqyn. Poezııanyń aldyn­da­ǵy aqyn jaýapkershiligin barynsha sezingen, barynsha túsingen jáne áde­bıet hramyna aryn da, aıaǵyn da súrtip kir­­gen sýretker. Jáne qalamgerlik ja­ý­ap­kershilik pen paryzdy erte sezingen aza­mat. Áıgili nekrasovtyq qaǵıdany us­tanǵan aqyn. Áıtpese, úlken azamat bolmasa ol adamnan úlken aqyndyq ta shyqpaıdy.

Aqyndyǵy alash jurtyna adal qyz­met etse – abyroıdyń bıigi, azamattyǵy alash jurtyna adal qyzmet etse – baqyt­tyń bıigi. Eki bıikke qatar shyqqan qa­lam­gerdi mereıjasynda quttyqtap qoısaq, bul – oqyrmannyń qurmeti.

Ol aqyndyq tuǵyrdy ataq shyǵarý úshin emes, azamattyq qoǵamnyń tynys-tirshiligin bederleý úshin qoldanyp, eleýli eńbek etip kele jatqan qaıratker. О́leń­di sert sóz dep sezinip, óziniń ómi­rin óleńindeı sazdy, óleńindeı mándi de maǵynaly ustap kele jatqan kisi. Kisiliktiń kelbetin óleńge kóshire alatyn, kishiliktiń ornyn úlkendiktiń úlgisine sala alatyn, aǵa aqyndarǵa ini, jas aqyndarǵa aǵa bolǵan, tolysqan talant. Ol týraly aıtylǵan, jazylǵan áde­bı-syn maqalalar men taldaýlardy oqy­ǵanda túıgenimiz, Nurlan Orazalın – qa­zirgi qazaq poezııasynyń daýsyz tanyl­ǵan qaıratker qalamgerleriniń biri.

Adal syrdyń ajaryn, baıypty oı­dyń bazaryn, qoǵamdyq pikirdiń nazaryn tarqata bilgen aqynǵa qurmetpen qaraý – kisiliktiń qalyby. Kisilik – janyn jaqsylyqqa beıimdeýdiń ókili. Endeshe, jaqsy jyr, alǵaýsyz syr aqyn janyn terbeı bersin. Qaıtalap aıtsaq, qapy ketpespiz, sóz sarasy – aqynnyń kózqarasy. Eliniń aldyndaǵy eńbegin shyǵarmalarymen shynaıy kórsetip kele jatqan aqynnyń jemisti jeti belesi mıýaly baqqa aınala bergeı.

О́tegen ORALBAIULY, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty