Danııal aǵam alǵash kezdeskenimde, úndemegen edi. Ishine syımaǵan eken. Taǵy bir jolyqqanymyzda, – Inim, sen qalaı oılaısyń, osy bizge kerek pe? Muny tyńdaıtyn orta bar ma ózi qazir? – dep qusalyǵyn bildirdi. Áp-sátte úndeı almasam da, sózimdi: – Nege kerek emes? Qajetti dúnıeniń júgin kóterip júrgen sizge áli de bolsa rızashylyq bildiredi! – degennen árige bara almadym. Shyny kerek, aǵam ishteı jylap tur edi. О́ziniń jylaýy emes, qazaǵynyń bir óneriniń kelmeske ketkeni me, degen óksikti tanyp edim sonda.
Qyrǵyz kórshimizde jyr bireý, biraq halyqtyq. Qyrǵyzdyń qarty nemeresi mektep tabaldyryǵyn attamastan, sol «Manasty» jatqa oqýyn qadaǵalaıdy eken. Bizde she? Danııal aǵam jyrshylar mektebin ashý kerek deıdi. Sebebi, qazaq qartynyń nemeresi de sózge jaqyn. Biraq onyń áke-sheshesi jyrshy balasynan bolashaq kórmeıdi. Áıtpegende Danııal aǵam búldirshindi daıyndap kórdi. Onysy sátti shyqty. Úshinshi synyp oqýshysy biraz jyrdyń basyn qaıyrýǵa qaýqary keldi. Balamnyń óleńdi jatqa oqýyn baǵalap jatqan eshkim joq. Al onyń uzaq-sonar jyryn qazir eshkim tyńdamaıdy degendi ata-anasynyń aýzynan estigen soń Danııal aǵam tartynshaqtap qaldy. Jas búldirshin kompıýter ústelin serik etti. Boıdaǵy bar dúnıe osylaı tunshyǵyp qala berdi. Kim utty? Kim utyldy?
Danııal Ásenov. Jyrshy. Abaıdyń qaı shyǵarmasyn qalaısyz? Shákárim dastandaryn tyńdaýǵa ýaqytyńyz bar ma? Álde sizdiń ortańyz úshin M.Arynnyń «Bes anyǵy» kerek shyǵar? Joq lıro-epostyq, álde batyrlar jyryn estigińiz kele me? Bári bar. Biraq Abaı babamnyń «Sóz túzeldi, tyńdaýshy sen de túzeli» áli de bolsa ǵumyrlyǵyn tanytyp-aq otyr.
Danııal aǵany Kereký óńiri jaqsy tanıdy desem, sholaq qaıyrǵandaı bolamyn. Bul esimdi estigen sátte, Qazaqstannyń batysyndaǵy oraldyq, aqtóbelik zııaly qaýym eleń eteri sózsiz. Al Astanada Danııal aǵa jyr súıer qaýymnyń qoldaýymen jıyrma bes qazaq mektebin aralap, jyr oqyǵany keshe ǵana-tyn. M.Joldasbekov aǵamyzdyń muryndyq bolýymen Astana tórindegi Prezıdent mádenıet ortalyǵynda, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ ákimshiliginiń oılastyrýmen bolǵan keshterde de ózin erekshe sezingeni bar edi. Shyǵys jurty Abaı babamyzdyń 150 jyldyq mereıtoıynda tanyp aldy. Al Reseıdiń Sibir óńiri men Túrkııanyń alyp qalalarynyń (Ankara, Antalıa, Ystanbul) qazaqtary ańsaıtyndaryn jasyrmaı, izdep júredi.
Danııal aǵa aqy suramaıdy. Sózdi uǵar orta izdeıdi. Bir bolsa, osy fılolog mamandar uǵar dep, stýdentterge keledi. Sýsyndatyp alady, óziniń de aıyzy qanady. Al tyńdaýshy qalaı tańdaıyn qaqqanyn bilmeı qalady. Qanattanyp alǵany sonshalyq, monospektakl jasap, halyq aldyna shyǵady. Ol jerde Abaı bop tolǵanady. Qazaǵyna kerek ekenin taǵy bir uǵady. Baryn baıyta túsedi. Múdirmeıdi. Tili emes, kómekeıi búlkildeıdi. Jattyǵy joq jyr joldary ózi izdep kelip jatqandaı boldy.
Jyrshylyq – babalardan jetken uly mura. Al jyrshyǵa tán belgi tek jatqa oqý bolmasa kerek. Tyńdar qaýymdy baýrap alar ún men ártistik talant ta kerek-aý, shamasy. Osy jaǵynan kelgende, Danııal Sabyruly dara tur. Muny ǵalym Qınaıat Shaıahmetuly da baǵalaǵan eken. Semeı stýdentterine oqylǵan jyr-dastannan keıin sóz alǵan ustazymyz Sabyr aǵamyzǵa rızashylyǵyn bildire otyryp:
– Eýropa, Reseı elinen taraǵan, damyǵan ónerdiń bir túri osy dep aıtylyp júr. Shyn máninde jyr oqý, jyrdy jeke adamnyń oqýy qazaq óneriniń bir parasy. Biz barymyzdy baǵalaı almaı júrmiz. Danııaldyń monospektakldik paıymy kimnen kem. Bul qazir bizde múldem joǵalýǵa aınalǵan dúnıe dep júrsem áli de bolsa ortamyzda bar eken, – dep úlken baǵa beripti.
Rasynda atadan daryǵan darııa dúnıe osy edi. Danııal aǵanyń uly atasy Mádı Tastanbekuly Abaıdyń barlyq óleńderin jatqa oqypty. Abaı shyǵarmalaryn zerdeleýmen de aınalysqan eken. Q.Muhamethanov Mádı aqsaqaldyń jatqa aıtýymen Abaıdyń bes-alty óleńin jazyp alǵanyn jetkizgeni bar. Mádı Tastanbekulynan Danııaldyń ákesi Sabyr jalǵyz ul. Ol da Danııal aǵa birinshi múshelge tolar-tolmasta o dúnıelik bolǵan eken. Mundaıda qazaq qanyna tartty deıdi. Áıtpegende eki jas-ta jyrshy atasy, on eki jasta ákesinen aıyrylǵan balaǵa jyr jattaý qalaı sińbek? Bálkim, tegine tartqannyń dáleli osy shyǵar.
Aqıqaty sol, Danııal aǵanyń ómirbaıanyna kóz jiberseń, qazaqtyń osy ónerine jol salatyn azamat emes edi. Ol Semeı pedagogıkalyq ınstıtýtyn orys tili jáne ádebıeti mamandyǵy boıynsha bitiredi. Uzaq jyldar ishki ister organdarynda qyzmet isteıdi. Atalǵan eki baǵyt ta jyrshylyqtan alys jatyr. Biraq aǵanyń sanasyn tóńkergen ultyna degen súıispenshiligi edi. Jad jarqyly da osy bolsa kerek. Aýǵanstan jerinde áskerı qyzmette júrip, parsy tilin úırenedi. О́z betimen arab, túrik tilderine den qoıady. Bári de oń jambasqa kezige beredi. Birtindep óleń joldaryn oqıdy. Uzyn-sonar dastandar da ońaı jyǵyla beredi. Bir kezde ata oqyǵan óleńder sanada jańǵyrady. Quıma qulaqtyq sanat qaıta bas kótergendeı bolady. «Meniń jolym da, taǵdyrym da qara óleń men qara sóz eken» degen oılar aqyry jyr bolyp shashylady. Aldamapty, aldanbapty. Sultanmahmut pen Muqaǵalı óleńderi ıidi aldymen, Maǵjan Jumabaevtyń órgenderi de jarq ete tústi. «Qalqaman-Mamyr» da kóp tostyrmady. Alpamystyń shubaryna, Qurtqa baptaǵan býrylǵa tizgin túzgen tulpar aǵa Danııal Ásenov desem qalaı bolar eken? Áıtpese, qyryqqa kelip, jad qatqan jasta qazaqtyń tól ónerin serik eter me edi?!
Áıteýir dep toqmeıilsinsek te, qaıdam dep kúmándansaq ta, qazirgi oqýdyń sheńberine syımaıtyn jyrshylyq dástúr jalǵasyn endi taba ma degen kúdik suraq turady alda? Qazaǵy barda mundaı óner ólmeıdi, birge jasaıdy degiń-aq keledi. Biraq keıde osyǵan senińkiremeı qaraıtynymyz da anyq. Endi bir oı aıtady: orta bar ǵoı, biraq soǵan jetkizetin deldaldyq joq dep. Onda taǵy da saýǵa aıtamyn, aǵaıyn. Bálkim, sizdiń ortańyz izdegen ǵalamat dúnıe bizdiń óńirimizde shyǵar? Múmkin, ol jyrshy Danııal Ásenov shyǵar?!
Sońǵy bir qońyraý shalǵanynda Danııal aǵam: inim, men seniń stýdentterińniń aldynda túneýgúni oqyǵan «Qyz Jibegimniń» jalǵasyn aıtsam qaıtedi? Men ózim umytpaýym úshin kerek bolyp tur dedi.
Osy sózderdi «Egemenniń» oqyrmandaryna qarata aıttym: – Aǵaıyn, múmkin siz júrgen orta qazaqtyń jyry men jyrshysyna saýǵa aıtar.
Beken Saǵyndyquly, Pavlodar memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýttyń oqytýshysy
Pavlodar