Azaptan týǵan ańsar

Sábıt aǵa óndirip jazatyn, sharshap-shaldyǵýdy bilmeıtin, kerisinshe, jyl ótken saıyn órlep-órshelene, jalyndap-jana túsetin jazýshy-jan. Janqııar eńbektiń adamy. Júz jyldan astam ýaqyt­ty qamtıtyn «Jıyrmasynshy ǵasyr» roman-tetralogııa epopeıasynyń bir óziniń qadir-qasıeti qandaılyǵyn qundap kórińizdershi?..

Jazýshyny óz eline ǵana emes, bu­ryn­ǵy «kommýnıstik qyzyl sovet», shyǵys-batys Eýropa keńistigine, jalpy, álemge jarq etkizip alǵash tanytqan shyǵarmasy – «Aq arýana». Bul povest – jazýshynyń ómir-darııa ótine bet alǵan shyǵarmashylyq ǵumyrynyń betashar-betalysy hám jibek jibi jypsyqsyz órilgen órnekti jelisi desek te bolar-dy. 

«Armanym kóp, az ómirim jeter me?» poezııa jınaǵy tórt bólimnen turady. Birinshi bólim «Erlerdiń jyrǵa qosyp ǵajap isin, báıgege tiktim basty qazaq úshin» dep alapat atalady. Oǵan, bólimniń tóbesine óziniń mármárli tastuǵyryna mirdeı etip qondyrylǵan avtordyń myna epıgraf-sózin qosyńyz:

Deı almaımyn dara týǵan danamyn,  El aldynda alasamyn, balamyn. Qajetine jarar bolsam halqymnyń, Qınalmaı-aq ólimge de baramyn.

Eleńdep te alańdap, selk etip te selt etip, tula boıyńyz dýyldap ta andyzdap sala bereri anyq ta aqıqat. Budan artyq qalaı aıtýǵa bolar da edi-aý?..

Bul bólimniń birinshi jelisi – «Qanymda halqym degen jatyr aǵyn» – Elbasymyzdyń eren erlikterine, adamı bıik parasat-paıymyna arnalǵan tolaǵaı-tolaıym jyr. Endi, osy jeliniń birinshi jyry «Qyran men jylannan» bastalyp, «Er túriktiń násili», «Alty Alashtyń asyly», «Boılatpas muhıt tereńine», «Aı men kúndeı araıly», «Alla nury», «San erlikke barǵan eldiń qamy úshin», «Oılaıdy halqyn kóz ilmeı», «Qýat alǵan ǵaryshtaǵy jasynnan» dep jalǵasyp, údemelep, sharyqtap ta shyrqap kete barady.

Sol sátte... Aspannan nur quıylǵan jaýyn edi, Áljan ana aıaǵy aýyr edi. Túsine bosanarda kirdi arýaq, Aýyldyń bári oǵan baýyr edi.

Keleshek Elbasynyń dúnıege kele­rinen burynǵy ata-anasynyń, ájesi­niń tolǵanystary. Aqyn-júrektiń tarıhı oqıǵany qalaısha dóp basyp bere bilgendigine tańdanasyz. 

Bul jalyndy jyrlar ónegeli de órkendi «Temirtaý hıkaıattaryna» ulasyp, «Qýat alǵan ǵaryshtaǵy jasynnan,  Jaratylǵan Áljan, Ábish asyldan. Alty Alashtyń Nury menen Sultany, Ataq, dańqyń assyn talaı ǵasyrdan» dep shyrqaý pafospen bir-aq túıindeledi. Munda da «Qýat alǵan ǵaryshtan» degen qanatty da sóz-súleı tirkesterge rıza bolmasyńyzǵa áddińiz joq.

Salıqaly jazýshynyń Elbasyna degen iltıpaty, senimi, qurmeti tolaıym, – el basqaryp kele jatqan jyldarǵy je­mis­ti de jeńisti, tuńǵıyq ta tereń bol­­mys-bitimin qatarlastyra, kelistire jyr­laıdy.

Birinshi bólimniń ekinshi jelisi – «Astana». Saryarqanyń tórine jaıǵas­qan jańa da jas astanamyz ár qyrynan, árqa­laı, tolaǵaı tebireniste shyrqalady. Túgel derlik árbir óleńge sazgerler án arnaǵan.

Budan ári qarata, qalamger on jasynan bastap búgingi kúnine deıingi ǵumy­ryn «Dostaryma aıtaıynshy syrymdy» dep kezek-kezegimen, ret-retimen tógiltedi. Jazýshynyń jan-syryna, júrek tebirenisterine qaltqysyz ılanasyz, senesiz. 

Sábıt aǵanyń shyrǵalańdy shy­ǵar­mashylyq joly barysynda uqypty­lyǵymen, alǵyrlyǵymen qatar, jadynyń myqtylyǵyna tánti bolasyz. Bir sózdi bir sózben, bir oqıǵany bir oqıǵamen, ıa bir tarıhty bir tarıhpen shatastyrmaıdy da aralastyrmaıdy. Bar tirligi – anaý mıster Sherlok Holmstyń shatyrynyń sórelerindegi daqqa-daqqa qoıylǵan zattardaı; kez kelgen keregińizdi jumýly kózben-aq, qoldy sozyp jiberip-aq ala beresiz. Úshinshi bólim qoǵamı qaıratker­lerden, óner juldyzdarynan bastap, qurby-qurdastarǵa, aǵa-inige, bal-bal búldirshinderge deıingi arnaý-sıpattama óleń-jyrlar alty jelige bólinip, jiktep-jiliktelgen. Onda sıpattalyp jyrlanǵan taýtulǵalarmen birge kún­delikti pendeýı jandardyń, jalpy sany 200-ge tartarlyqtaı eken. Buǵan qarap, bireý-mireýler oılap ta kúdiktenip qalarlary múmkin ǵoı: «Oıpyraı... kóp te emes pe eken-á?» dep. Joq, kóp emes eken. Osy jazba-joldardyń avtory – bizdiń ózimiz negizinen «arnaý óleńderge» qulaı bermeıtin paqyrmyz; kózderimizdiń adyraıyp, tóbe shashtarymyzdyń tiki­reıip, terimizdiń tyrtysyp qalatyny da ras. Biraq, bul joly olaı ete almadyq... haq júrekten shyqqan jyrlardy jyly qabyldadyq ta moıyndadyq.

Kim de kim kitapty – «arnaý-sıpatta­ma­lar­dy» túgeldeı oqyp shyǵar bolsa, Sábıt aǵanyń erikkennen ıa jaıdan-jaı aqta­rylyp-tógilmegendigin kórer de baıqar, túsinip te túısingen bolar edi. Se­bebi, barlyǵy da shynaıy, perishte-kóńil­den shyqqan – pák, tap-taza, tup-tunyq, móp-móldir... Tórtinshi bólim... aýyr da ǵazapty – «Danııarǵa jazǵan hattardan».

Adam sengisiz jaǵdaıatta bu bes kún jalǵanyńyzdan ótip kete barǵan Sábıt aǵanyń súıikti uly Danııar – Danashymyz jaıly ata-anasymen qatar kópshilik aǵaıyn tarapynan da qasiretı aza-jyrlar az aıtylyp-jazylmaǵandaı; biraq-ta, áli de, keleshekte de jalǵasa beretindeı me... Danııarǵa hat Úılený toıyń ústinde, Júregiń kenet toqtady. О́zgeshe jas dep ózińdi, Ata-Anań, Eliń joqtady. Saǵynyp seni zaryqtym, Sen ómirden ozǵanda. Kúńirenip Jer-Ana, Kúńgirt tartty jaryq kún.

* * * Jylaýmenen ótetin, Kúnge de tózip kelemin, Tabyttaı aýyr oı basqan. Túnge de tózip kelemin, Kókbóri qusap ulımyn. Kúıikten ishim órtenip, Tiri ólik bolyp júrmin men, –  aıaýly ulyp erte ólip. 

Kóńil aıtyp áli de, Jubatyp jatyr halqymyz. Seni joqtap jylaı beremiz, Osy bizdiń qalpymyz... Aınalaıyn, qulynym! Ul ediń sen jeteli, Osylaı kúnder ótedi. Alladan ámir kelgende, Ákeń de saǵan jetedi, – Anań da saǵan jetedi...

Bu qusaly da azaly jyrlarǵa túsinik­teme berip jatýdyń tipten de qajeti joq edi-aý; sonda da, keıbir óleń joldaryna zer sala qarap, tereńinen úńilýimiz de kerek eken. «Tabyttaı aýyr oı basqan». Qudaıym-aý, shyndyǵynda da, netken aýyr sóz edi! Tabyttan aýyr ne bolýshy edi? Basqa salǵan soń, adam balasy bárine de kóndigedi eken; biraq-ta, mundaı ǵazapty jaǵdaıat eshqashan da esten shyqpas, eshqalaı da umytylmas sirá... Jadymyzda jańǵyryǵyp, «qol bulǵap» ta turar.

Iá, ardaqty Sábıt aǵamyz ben asyl Quralaı jeńeshemiz Qudaı buıyrtqan bu ǵumyrlarynyń sońyna deıin orny tolmas qazany – súıikti uldaryn qasiretı jyrlaı da, kóz jastaryn shylǵaı da beretin sııaqty. Bizder – kópshilik bolyp basý aıtyp baǵýdamyz. «Qııal-ǵajaıypqa toly eren de erek adal eńbekterińizdi el biledi, qurmettep, qasterlep, baǵalaıdy. Sol týra joldaryńyzdy «Bir Alla!» dep jalǵastyra berińizder. Solaryńyz ǵana jetedi – jany jánnat tórindegi Danashqa, – sonylaryńyzdy ǵana kútedi...», deımiz-de. Basqa, pándanyń qolynan keler ne bar-aý?!. Endi, ekinshi bólimge – «Júrektegi jazýlar. Mahabbat lırıkalary» – múm­kin­­digimizshe keńirek toqtalsaq. Aıtyp-eskert­kenimizdeı, bul bólimdi – «jú­rek­tegi mahabbat jazýlary» – sonaý «Aq arýanadan» keıingi avtordyń bıik bir shy­ǵar­mashylyq belesi» dep qabyl­dasaq ta bolar. Sábıt aǵa óleńge oqta-tekte ǵana soǵyp otyrady. Áıtpese, bar zeıini de zeıili – qarasóz. Eger de, poezııamen de shyndap aınalysqanynda, qaı-qaı aqynyńyzdan da kem túspesi osy bólimdegi jyrlarynan anyq baıqa­lyp turmapty ma. Jalpy, Sábıt aǵa «aqyn­dyqty» ustanatyn-aq jan eken. Sha­byt tuǵyryna bir qonaqtap, shalqar­lanyp alsa, tipti, quıy­lyp ta tógilip sala beredi. 

Ekinshi bólim – «Mahabbat jyrlary» – túgeldeı, tikeleı, ǵumyrlyq ta máńgilik ǵashyq-jary Quralaı sulýyna arnalǵan da baǵyshtalǵan.  «Shyn ǵashyqtyń sezim gúli solmaıdy, Súıgenińmen bir bolmasań – sol qaıǵy».

Jıegine altyn kirpik shókken qyr, Seniń kóziń shóldegi kól móp-móldir.

Seniń kóziń Kún sekildi shýaqty, Seniń kóziń uly ómirdeı jumbaqty. Janaryńa jaryq dúnıe syıyp tur, Qaıdan aldyń osynshama qýatty.

Talaı kózdi Qoja-Hafız jyrlaǵan, Omar Haııam teń kelmeıdi bir maǵan.

Ǵashyq-jarynyń altyn kirpigine «qyr shóktiredi»; ǵashyq-jarynyń kózin – «aıdala-aıtaqyrdaǵy móp-móldir kólge» teńeıdi. Biz ekinshi teńeýdi jan-tánimizben qabyldadyq ta qýandyq. Iá, aıdala-aıta­qyrda kól de bolmaıdy, bolǵan kúnde de ol móp-móldir bolmaq emesi belgili. Biraq ta shynaıy ǵashyqtyq bárin de boldyra alady eken. Qoja Hafızder búkil Samarqan-Buqarańnyń baılyǵynan ǵashyǵynyń betindegi bir meńdi artyq sanady emes pe! Bizdiń Sábıt aǵamyzdyń aqyn-júregi de sol bıikke umtylǵan. 

Sábıt Dosanov óz aqyndyq júrek tórine «ǵashyqtyq-munarasyn» turǵyzsa, qazaq poetıkalyq ádebıetinde de bir monolıt-eskertkishtiń dúnıege kelgeni anyq ta aqıqat.

Túıip aıtqanda, «Armanym kóp, az ómirim jeter me?» kitaby, ásirese, ondaǵy «Júrektegi jazýlar. Mahabbat lırıkalary» toptamasy bári-bári ymdasyp, jymdasyp, tutasyp, joǵary konsepsııaly, bıik pafosty, ónegeli de óreli dúnıege aınalǵan.

Igilik ÁIMEN, jazýshy