1
Qatar-qatar shep túzeýmen alyp jer betin ózinshe jeke alańqaılarǵa aınaldyryp, biriniń etegin biri basyp, biriniń boıynan biri asqan edáýir kólemdi kóp qyrat, dóńder arasynan bir-birine ıyq túıistire kólbeı sozylǵan aq basty ala taýlar óziniń birneshe shaqyrymdarǵa sozylǵan kólemimen de, tómennen qaraǵanda pyshaq qyryndaı bop kórinetin shyrqaý tóbesiniń qoıý bultqa aralasqan zor tulǵaly alyptyǵymen de alystan-aq, munar qaptap tursa da, kózge erekshe susty shalynady. Aınalasyndaǵy sansyz dóńderdi adýyn áıeldiń jel tolqytqan etegi dersiń. Árqaısysynyń boıyna bitken qojyr-qojyr tik shatqaldy tastary – etekke jarmasqan káriqyz da, qalyń qaraǵaıy, túsiniń jasyldyǵy bolmasa, bıdaıyq syndy. Aragidik jel áserinen tolqyǵan etektiń ár-ár jerinen aq baltyr qaıyńdar shoǵy jarq etip reń berip ótedi. Eki kúnnen beri bul atyraptyń ústin tutasymen qymtaǵan sýyq tuman búgin ǵana ydyrap, kári taýdyń saı-saıyndaǵy qalyń jynystan túıdek-túıdegimen burqyraı shubatylyp, tóskeıindegi bult oranǵan qyraýly saqalyna sińip ketip jatyr. Syrt kelbetiniń ózimen aıbyndy basqan osynaý taýdyń mol jyqpyly bıikteı kele úlken-úlken arnaly salalarǵa birigip, odan ári qııalaı kele jotaǵa jalǵasyp ketkendikten, ormandy mekendegen dala taǵylary ol jaqqa aıaq baspaıdy da. Máńgi muzdaq qarly basyn tutastaı jutqan tuman ol aranyń qazirgi keıpin tipti meńireý etip kórsetip tur. Jaz aıynda boı qaltyratqan eki kúngi yzǵyryq ta joǵarǵy jaqtan bastaý alyp, sol mekennen taraǵandaı. Taý basynda she, ondaǵy yzǵar taby baýraıymen salystyrǵanda, kimdi de bolmasyn kádimgideı yqtyryp, tipti miz baqpas ár shatqalyn búrseńdetkendeı. Aıaz bar. Soltústik aýmaqtardaǵy tirshiligi joqqa tán iri muzdyqtary sııaqtanǵan taý jotasyna tyrmysa jantaıǵan osyndaı bir tik qııaly úıdeı-úıdeı kók shaǵyl tastardyń arasynan, bar atyrapty jumsaq áldılegen meńireýlikke qaramastan, áldebir jalynyshty bebeýlegen ún talyp estiledi. Anyqtap qarasa, qaıyrlaǵan kemedeı shońqaıǵan tastardyń arasyndaǵy jalǵyz aıaq soqpaqta uzyndyǵy bir jarym qarystaı bolyp túsken adam izderi bar. Tek osyndaı izdermen ǵana qary nyǵyz taptalǵan soqpaq tas-tastyń arasymen ıreleńdeı otyryp, oń qaptaldaǵy quzdy aınala bere, kirer aýzy tar bastalǵan jumbaq úńgirge aparady.
Úńgirdegi ekeý tynyshy ketip typyrlaǵan kishkene ǵana tirshilik ıesin baýyrlaryna kezek basyp, úrpıise-úrpıise betine úńilip otyr. Basynan bastap baqaıshaǵyna deıin qyzǵylt túk basqan bóbek eki qolyn erbeńdetip, belin qaıqıta yshqynǵanda, qabysqan juqa qarny kúmpıip shyǵa keledi de, búlk-búlk qaǵyp baryp qaıta qabysa qalady. Adam tulǵaly eńgezerdeı ekeý lajsyzdan shúıkedeı ǵana beımaza shirkindi qoldan-qolǵa aýystyrysyp álek. Qylar bar qaırandary osy ǵana. Qala berdi, qyzyl tańdaıy kórine, tańqy tanaýy qýsyryla, bet terisi jıyryla shyrqyraǵan urpaqtarynyń ústine eńkeńdesip jatqany. Ekeýara mekirenisken dybystar shyǵarysyp, salaly saýsaqtarymen bóbektiń óleýsiregen janarlaryn sıpaǵan bolady. Odan da kómek joq. Dúnıege kelgeli áli úsh táýlik tolmaǵan balaqan kesheli beri tunshyǵa jylaýmen ata-anasyna túsiniksiz oǵash minez tapqan. Sebebin túsine almaǵan eresekteriniń túrli qylyqtary, tynymsyz jubatqandary esh nátıje berer emes. Kóńilderine qobaljý uıalaǵan olar endi bar bolǵany mekirenisip, baýyrlaryna qysa beredi. Onsyz da kúıip-janyp jatqan quıtaqandaı qyzýly dene ábden sýǵa malshynypty. О́zge ekeýiniń de jıren tústi baýyr júnderi terge shylanǵan, aýaǵa aqshyltym bý kóteriledi de, bul ýaqta seıile bastaǵan tumanǵa aralasyp joǵalady.
Osy taýdyń basyndaǵy esh adam balasyna málimsiz qýystaǵy úńgirdi mekendegen adam ispettes, dóńgelek qara kózderi úp-úlken, eki aıaqty tirshilik ıeleriniń bar ekendigin, olar qansha dáýirlerden beri ǵumyr keship kele jatsa da, bul mańaıdyń tiri jany bilmeıdi. Tipti, ondaı zor tulǵaly, qalyń túkti eki aıaqtylardyń bolýy múmkin dep joramaldamaıdy da. Bálkim, adam tektes osy bir jandardyń taý basynan adamzat aıaǵy jeter etekke túspeýinen be, bálkim, adam balasynyń sonaý qarly basqa aralary birneshe jyldan óte sırek taban tirep, onyń ózinde kelgen izimen keri qaıtyp otyrýynan ba belgisiz, áıteýir olar jaıly kóne ańyzdardyń ózinde esh derek joq. Syrt beıneleri bir-birine óte uqsas bolǵanymen, ómir súrý zańdylyqtary múlde qıyspaıtyn eki basqa eki aıaqty tirshilik ıeleri atam zamannan dáýirge dáýir jalǵap kele jatsa da, ózara zııan áreketter jasaspapty. Áıtse de birer márte bolmasyn bular birin-biri syrtynan baıqap qalmady deýge kele me? Olar kórse de, kórmegen bola salar, adamdiki she? Osy zamanǵa sheıin ortaq aspannyń astynda qatar kún keshken syqpyttary birdeı, qylyqtary bólek eki zamandastyń bir-birinen tıtteı de sekem almastan ne bolmasa ózara selbespesten, beıhabar júrgen tirlikteri shynynda da jumbaq.
Kún uıasyna batar mezgilde amaldary taýsylǵan ekeý bóbekterin qushaqtaı syrtqa shyǵyp, eki jarym táýlik boıyna jer betine úzip-úzip burshaq aralas tópeýmen bolǵan jaýynnyń qıyrshyq qarǵa aınalyp, taý basyna burynǵynyń ústine tizelikke jeteqabyl túsken qurǵaq kórpesiniń aıaqtaryn ilbı basqannyń ózinen qaýdyr qaǵyp eki jarylǵan sýsymalysynda tómen bettep kele jatty. Endigide salbyrap qalǵan jińishke bilegi ebedeısiz salańdap kele jatqan balaqannyń jumsaq erinderi keshegi kúnderi ǵana talmaı sorǵan analyǵynyń kóterińki keýdesine bitken qalyń túk uıysa japyrylyp qalypty. Atalyǵy bolsa, tek sonyń sońynan empeńdeı beredi. Bular osyndaı baıaý júrispen-aq biraz jerdi utyp tastaǵan bolatyn, bir kezde aldyńǵysy qoldaryn kóterip, bóbegine tesile qarap qalt tura qaldy da, jalma-jan óziniń bilegindeı ǵana onyń keýdesine qulaǵyn tosty. Izinshe qımylsyz qalǵan bóbekti qataryndaǵy tastyń ústine kúderin úzgendeı qoıa qoıdy, ózi serigine qaraǵan, ol tastaǵy bóbegine bir, buǵan bir jaltaqtap, nazaryn aspanǵa, odan kókjıekke aýdardy. Baǵanaǵy tuman kóterile kele, aspan asty túske jetpesten birjola ashylǵan. Sonaý aspan men jerdiń túıisken tusynan kúnniń sońǵy shuǵylasymen bular turǵan mańnan bastap joǵaryǵa qaraı sarǵysh túske enipti. Ánsheıinde qyzaryp baryp kúlgindenetin batys aspan da sap-sary. Baýraıda bolsa, áldeqashan kúńgirt tartyp, bul jerden qaraqoshqyldanyp kórinetin ormannyń túsimen qoıýlana túsken. Aınala tym-tyrys. Áýdem ýaqyttan soń ǵana janarlary qaıta túıisken álgiler kózderindegi aýyr muńnyń tabyn únsiz túsinisti. Túsinisti de ashy yzamen tymyrsyq keshtegi múlgigen taý men tas, orman-toǵaıdy dúr silkindire aıqaı salysty. Jýan keńirdekten ekpindeı shyqqan zor ún bógelmesten kókke jetip, odan qaıtadan tómenge, búkil aspan astyna erkin tarap jatty:
– Haıııa-hah! Haıııa-haıııa-hah!
– Hah-haıııa-hah-hah!
2
Tún jarymynan aýa kelininiń tolǵatyp jatqanyn estigen Sarymsaq baı qaıtyp kóz ilindire almady. Syrttan estilgen ár tysyrǵa qulaǵyn túrip, súıinshi suraı keletin adamdy qansha kútkenmen, ondaı qýanyshty habar bola qoımady da, keń aǵash tósekte japadan jalǵyz ary-beri aýnaqshýmen tańdy da jaqyndatty. Báıbishesi baǵana, habar jetisimen turyp, basy-qasynda bolýǵa Kenjebeginikine sýyt ketken bolatyn. Sonyń aldynda ǵana ózi jaǵyp ketken shamnyń biltesi de jana-jana qysqarǵan bolýy kerek, úı ishine álsiz jaryq tarata syǵyraıyp tur. Ári ketse sút pisirimdeı ýaqyttan soń tań raýandaryn bilgen Sarymsaq, súıinshi suraı úlken kelinderi kele qalsa, qamsyz jatqandaı bolmaıyn dep shapshań turǵan da, shamnyń biltesine turǵan kúıeni saýsaqtarymen lyp-lyp qaǵyp tastap tysqa shyqqan.
Tuman túsipti. Onyń ústine dymqyl aýada bet shymshyrlyq aıaz bar syńaıly. Jaı ýaqytta aısyz túnderi de kórinip turatyn qońsy tigilgen boz úıler tegis jutylǵan. Áıteýir mejeli jeriń osy ǵoı dep, sondaı úılerdiń birine qaraı burylǵan baı kóńili álemtapyraq. Eger ul tapsa, jorǵaly bozdyń úıirindegi qara qulaq boz taıdy baılarmyn. Aıtqanym – aıtqan. Meıli saýynshy kelinshekterdiń biri kelsin, meıli qarasıraqtar birinshi jetsin, báribir. Biraq áli uıqydan bas kótermegen aýylda solardan ózge súıinshi surar jan joq deımisiń? Alsa alsynshy, táıiri, kim bolsa da, qyz tapsa da. Byltyr, osy Rázııajandy túsirerde, qudamnyń kózi túsip, maıpań-maıpań qaqqan jabaǵyny ólerdegi sózin aıtyp suraǵanda, bermep edim. «Qalyńyńnyń qaq jarymyn qaıyryp al da, osy qaraqulaq tóldi qı, qarymym ketti dep men aıtpaıyn», – degende, árneni syltaý etip, ózimshe ol qorashsynbasa, el qorashsynady qylyp, sý aıaǵyn qurdymǵa jibergen edim. Endi ol da bilsin, kelinimniń bir qýanyshynyń ózine-aq ondaı qylquıryqty jetektete salatynymdy, kózi anyq jetsin, meni qyzyǵyna qulyn qımady demesin.
Sarymsaq kenjesiniń eńseli ordasyna taıanǵanda, áldenelerdi japyr-jupyr sapyrylystyryp jatqan adamdar daýsy estildi. Jaqyndap kelse, jeńil arbaǵa kıiz úıdiń jabdyqtaryn tıegen tórteý eken. Az-kem turyńqyrap baryp jótkiringen baıdy tanyǵan olar qalt tura qalysyp, japyrlaı amandasty. Biraq súıinshi suraǵan bireýi bolǵan joq.
– Assalaýmaǵaláıkúm!
– Qaıyrly tań, baıeke!
– Esen-saýmysyz?
– Taıanǵan qýanyshyńyz qut ákelsin!
Jigitterdiń bári de jeıde syrtyndaǵy jeńsizderiniń belin shart býynyp, bastaryna bórik kıip alypty. Jeleń shyqqan baı boıynyń qaltyraǵanyn sonda sezgen, áıtse de shıraq esendesti.
– Á-áá, jigitter, álıksalam! Iske sát, úı tigińder dedi me?
– Báıbisheniń aıtqany osy boldy, baıeke. Aýyldan jyraq úı tigip, jeroshaq qazyp as salyp, baqandy jedeldetip qurýymyz kerek. Shamasy, kelinińiz qaljasyn buryn tatpaı qýantpaıtyn syńaıly…
Bul arada budan ári bógelýdi retsiz kórgen baı otaýdan shyqqan kelinshekten mán-jaıǵa qanyqty da, kelgen izimen keri qaıtty. Ishteı ata saqalym aýzyma bitkende bosaǵadan habar alǵan áldebir jelókpege uqsamaı, sabyr saqtaıyn degen. Onyń ústine jyly tósekten turǵan denesi qaltyrap bolar emes, kún raıy qatal.
Qashan kelgeni belgisiz, úıine kirgende, ortanshy kelini shaı qamymen júr eken.
Tań namazyn kúndegisinen uzaqtaý oqyǵan Sarymsaq shaıǵa asa kóńildi otyrdy. Áne-mine esikten súıinshi suraýshy kirip keletindeı, biraq kelinine syr bermegen. Kúreń shaıǵa sary maıdy sala otyryp, asyqpaı ishti. Tek dastarhan jınalarda ǵana:
– Balam, báıbishe ne deıdi? – degen ózinshe alaburtqan kóńil-kúıin ańǵartpaǵan bolyp. Bul ýaqytqa deıin toń-torys otyrǵan kelini ne desem eken degendeı sál bógelińkirep qaldy da:
– Jýalydaǵy táýip áıeldi aldyrmaq. Sol úshin otaǵasyn jolǵa qamdatty da, meni osynda jiberdi, – dep judyryqtaı qyzyl baýyrsaqtardy odan ári jınastyra berdi.
Baı odan ári qazbalamady da. Ulynyń qashan júretinin de suraǵan joq, biraq qaraqulaq taıdyń súıinshige túske deıin baılanbaıtynyna kózi anyq jetkendeı. Kelininiń Jýaly degenine jarty táýlikte arbaly adam áreń baryp qaıtatyn Sarymsaqty ekenin túsinip otyr. Ondaǵy táýip áıeldi bul atyraptyń bári biledi. Ásirese, áıel zatynyń jany qınalyp, tolǵaǵy uzaǵanda, kóbine-kóp sonyń jasaǵan emi shıpa bolýshy edi. Talaı ana men balanyń ómirine arasha turǵan kelinshekti, sodan bolar, jurt táýip atandyryp jibergen. Ol kelgen kúnde, kelininiń jaıy ne bolmaq, ishtegi náreste she? Osyny oılaǵanda júregi tiksingen Sarymsaq budan ári úıge syıyp otyra almady. Baǵanaǵy jigittershe bórik kıip, shapanyn jamylǵan da, etektegi qoıly aýylǵa bettegen.
Bul qoıly aýylǵa kelgende, baǵanaǵy tuman edáýir serpilgen bolatyn. Baı aýylyn qorshaǵan irili-ýaqty dóńderdi ortan belinen oraı munartyp, sonadaıdan kár tógip tur. Ánsheıinde aq basy ap-anyq kórinetin taý tutasymen joq. Aýylǵa qaraǵan Sarymsaq, nege ekeni belgisiz, tuman qorshaǵan kóz jeter jerdi uıaǵa, otaýlardy jumyrtqaǵa, ara-arasynda qybyrlaǵan jandardy dármensiz balapandarǵa uqsatty… Anadaıda myń qaraly qoıdy órgizip qoıshy barady. Muny kórip beri burylǵan. Aıaǵyna qalyń saptama, ústine sý ótkizbes teri ton kıgen ol kelgen boıdan-aq daýsyn soza amandasty da:
– Jaz aıynda ton jamyldyrǵandaı ne bolyp ketti, baıeke? Buryn-sońdy mundaı qubylys bolyp pa eken, bilmedińiz be? – degen.
– Ee-e-ee, ólara deıtin, ólaranyń ýaqyty emes. Soǵan men de qaıranmyn. Sońy jaýynǵa ulasatyn sııaqty ǵoı, kenje týǵan qozylarǵa abaı bol.
– Meniń de qorqynyshym osy, baıeke, – dep ishindegi túıtkildi ańǵartyp alǵan qoıshy basyn tómen salyp jer tarpı bergen qarager atyna jekigen bolyp ol oıyn úzdi de, sózin basqasha órbitti. – Aıtpaqshy, kelinińizdi estip jatyrmyz, tumsa ǵoı, ótedi de ketedi. Táýip kelinshekke kisi saldyrǵandaryńyz durys bolǵan. О́tken jyly… – deı bergende, Sarymsaq astyndaǵy boz besti oqyranyp basyn kekjıte qalǵan da, ekeýi de sol jaqqa qaraı qalysty: Erden eken.
Attan túsip ákesine sálem bergen Erden birden kelgen sharýasyna kóshti.
– Sheshem: «Táýip áıelge barǵanda, qoly shıpaly bolyp kelin men náreste jany qalsa, aqtyǵyna taıtuıaq beriledi dep aıt», – degen edi. Sonyń jaıyn sizben sóılesip, ruqsatyńyzdy ala keteıin dedim. Sizdi osynda ketti dep estip, salt shyqtym. Kólik áldeqashan jolǵa túsip ketti. Qazir qýyp jetemin-daǵy ondaǵy eki jigittiń birin osy atpen keıin qaıtaramyn, áke. Bálkim, ózgertý engizersiz… – dep únsiz qaldy.
Ulynyń qabaǵynan taıtuıaqty qorashsynyp turǵandyǵyn anyq baıqaǵan áke myrs etti de:
– Tóreligin menen suraıtyndaı qaı ıgi isterińe bógesin bolyp edim? Senderdiń sheshimderińe qarsy kelip, qoldaryńdy qaqqan jerim boldy ma, ne aıtyp tursyń óziń? Meniń búkil jıǵan-tergenimdi atap jiberseń de, munyń ne demeımin. Arǵysyn óziń aqylmen shesh, – dep, sóz bitti degendeı atyn shaýjaılap qalyp buryla berdi.
Iesiz qalǵan qalyń qoı baǵytyn ózgertip, beri bettegen eken. Tipti keıbireýi on shaqty qadam jerdiń shóbin jula bastapty. Ara-arasynda kezigetin birli-jarlym kári saýlyqtardyń dymqyl aýadan murny bitip, shýyly qulaqqa keledi. Quıryqtary dóńgelenip qalǵan kenje qozylardyń biri qaısybir saýlyqtyń baýyryna enip ketip, jumsaq tumsyǵymen shabynan qomp-qomp ura tizerleı qalsa, endi biri jas kódeni byrt-byrt júre úzip, bastaryn kegjeńdete shaınaǵan qalpy shapqylasyp barady. Osy kezde tumsyǵyn eki aıaǵyna kezek úıkeı qatty-qatty pysqyrynǵan taıynshadaı sary ala tóbet birdeńe esine túskendeı bolyp aspanǵa qaraǵan baıdyń oıyn bólip jiberdi.
***
Ishi-syrty birdeı aqpen qaptalǵan úıde táýip pen Rázııa ǵana. Ortada mazdap ot janyp jatyr. Ony aınala jáne Rázııa jatqan tósek mańyna, úı jaryq bolý úshin, birneshe sham qoıylǵan. Keshegi qaıtyp ketken tolǵaǵy batqan kúnmen talasa qaıta bastalǵanymen, uzamaı qaıta tyıylyp, mańynda qolbalasha jalpań qaqqan báıbishe bastaǵan áıel zatyn qatty sastyrdy. Ásirese, búgingi tańnan bastalyp, ózgeshe kúshke mingen tolǵaq kóp áıeldiń kóńiline kádimgideı qobaljý uıalatqan. Baǵana ǵana bıeniń eki saýymyndaı ýaqyt boıyna qoldy-aıaqqa turmaı typyrlaǵan Rázııany qurǵa asyldyrýmen ábigerlense de, ol qaıta-qaıta talyqsyp ketip, kúsh ala almady. О́ne boıy terge malshynǵan baıǵus kelinshek ana bolýdyń munshalyqty arpalyspen kelerin sezse de, dál osynshama ýaqyt azap shegýim múmkin dep oılamaǵan bolatyn. Shyrqyraǵan janyn qoıarǵa jer tappaı yshqynǵanda, mine-mine úzilip ketermin degen, biraq olaı da bolmady. Arqanǵa qoltyǵynan asylǵanda ǵana, sál jeńildik baıqalǵandaı bolady da, izinshe tolǵaǵy qaıta meńdep, samaıdan sorǵalaǵan terge burshaq-burshaq jas qosylyp, kermek dám shaınalǵan urttaǵy qanmen aralas aýyzǵa keledi. Eshteńeni kórmeıdi de, estimeıdi de. Áıteýir janyn qınaǵan azap basylsa eken deıdi, sóıte tura nárestesin oılaıdy. Oılaıdy da esinen tanady. Qaıta sol talyqsyp ketken sátteri janyna arasha bolatyndaı: ózgeshe bir qýatpen oıanatyn tárizdi.
Osyndaı arpalyspen ábden tıtyqtaǵan táýip, kesh aldynda tolǵaq birshama ýaqytqa basylǵandaı bolyp, úıdegi báıbishe bastaǵan áıelderdi qarsylyqtaryna qaramastan tegis qaıtaryp jibergen de, ózi habar bergenshe munda eshbiriniń kelmeýin ótingen.
– О́zge bir em qoldanamyn. Menen ózge adam barda, qonbaıdy. Kelinderińiz ben náreste amandyǵy úshin sol ǵana qajet, – degenine, eń bastysy, talaı quqaıdy kórgen táýip kelinshektiń tájirıbeliligine ılanǵan áıelder ózge amaldary qalmaǵan soń, qup alǵan da tarasqan. Olardyń endigi jalǵyz úmitteri – táýip kelinshek qana. Ony qazirde mańdaıy shyp-shyp terlep qatty uıyqtap jatqan Rázııanyń tamyryn basyp, tereń oıda otyrǵan ózi de jaqsy biledi. Ekeýara qalysymen biraz tynyqtyrý maqsatymen uıyqtatpaq bolyp áldebir qaınatpany ishkizgen bolatyn. Nátıjesi oıdaǵydaı: Rázııa jaıbaraqat tynystaýǵa kiristi. Bir sumdyqty ishi aldynda sezgendeı bolyp edi, az ýaqyt tamyryn basyp otyrǵanda tipti de kúmány qalmady. «О́li týady-aý sorly. Kúneltpektiń kúni ótpek degen osy da», – dep bar aýyrtpalyq pen jaýapkershilikti óziniń moınyna alǵan táýip osy arada áýelgi sheshimine shyndap bekıin dedi. Qalyń oıǵa berilip, talmaýraǵan áıeldiń júzine úńilip otyrǵany da sol bolatyn. О́zge jol qalmaǵandaı, sóıtip, birneshe jannyń saýabyn bir-aq almaqshy. Táýekel qaıyǵyna nyq minbeske amal joq. Ondaǵy oıy osydan eki kún buryn ǵana bala ústinde o dúnıelik bolǵan óz aýlynyń kelinshegi edi. Onda da kelinshektiń ózi emes, bóbegi bolatyn. Ákesi kelisimin berer me eken? Qoly qysqa, aǵaıyn-jurttan ada adam ǵoı. Ustara ótken kóse ıegindegi qaldyqtaı ár-ár jerde qyltıysyp júrgeni. Jubaıynyń qonaqasyna da jete almaı jatyr emes pe? Sondyqtan balasynyń bolashaǵyn oılap, kóner de. Ne de bolsa nar táýekel.
***
– Oılan, Beles! Men aıtsam, jónin aıttym. Áıtpese baýyr etińnen aıyryp, keleshegińe bet burǵanda, búkil ómirden baz keshtireıin dep otyrǵan men joq. Asyqpaı oılan.
Muny aıtqan táýip kelinshek edi. Baǵana oqshaý tigilgen kıiz úıge jolamaı jaýyn astynda sonadaıdan habar kútip júrgen eki jigitke shyǵarda umyt qaldyrǵan dárilik shópti ákelýdi syltaý etip, qarańǵy túse ózge jan adamǵa sezdirmeı, bul ketisin jigitterge de qatań eskertken de, ózi jaqynda arqandaýly turǵan baıdyń daýyl jorǵasymen keri qaraı salt shyqqan. Qaıta eki aranyń kódeli dalasy ýaqyt utýǵa úlken sep boldy. Et pisirimdeı ýaqyt tótesimen júıitkip otyryp atynyń basyn Belestiń qara úıine bir-aq tiredi. Qaza sońynan qaltyratqan qara túnde qara jamyla qalqıǵan júdeý úıde qashyqtaǵy aza tuta keler birdi-ekili aǵaıynyn kútken kóńili qulazyp, jany toryǵýly Beles jalǵyz eken. Kelgen boıda jol bolsyn suraǵan úı ıesine buıymtaıyn tótesinen dúńk etkizgendiki bolar, kózi sharasynan shyǵa sileıip qalǵan ol esi durys pa degendeı tistenip turyp qalǵan da, aıaǵyna otyrǵyzbaı qoldy bir-aq siltegen. О́z qateligin uǵa qoıǵan táýip te sózimen onyń o jaq, bu jaǵynan oraǵytyp, áıteýir tolyǵymen tyńdaýǵa kóndirgen de, maıda bıpazdaýǵa kóshken-di. Biraq ol ádepki jaýabynan ońaılyqpen tana qoımady. Qazir de táýip kelinshekti atarǵa oǵy bolmaǵanymen, sýy súmektegen jolaýshynyń sózine uıyıyn dedi. Áıtse de «já» deı qoıar túr berer emes.
Arada shaı qaınatym ýaqyt ótti. Álsiz shamnyń qyzǵylt sáýlesi úıdiń ys basqan ishine tolyq jetpegendikten, joǵarydan tóngen qara kóleńke qurdan-qur eńseni basqandaı. Onyń ústine Belestiń tý syrtyndaǵy kóleńkesi de asa zoraıyp, múlgigen tas músindeı qybyr etpeıdi. Qos judyryǵymen samaıynan joǵary kótere qysqannan, mańdaıyna erte túsken uzynsha ájimderdiń ortasynan kóldeneń eki syzyq jáne paıda bolǵan. Kózderin jumyp alǵan. Qoıý murtynan tómenirek astyńǵy erni kóleńkede qalǵyǵan jylqynyń ernindeı salbyrap qalǵan. Onsyz da aryq dene sýmańdaǵan san túrli oıdyń toqtaýsyz shabaqtaýynan búkshıip, zoraıǵan kóleńkesine qaraǵanda, jumyrtqadan shyqqan balapandaı bir-aq ýys. Oǵan qaraǵanda táýip kelinshek qazyqtaı qaqshıyp shıraq otyr. Sýyqtan qaltyramaıdy da. Eki kózi sál syǵyraıyp aıbyndy ámirshiniń buıyrýyna saı jaýap tileıtindeı.
– Sen shynymen-aq menen úmitińdi úzbeı otyrmysyń?! Jaýabym – sol, aınymaımyn da! – tynyshtyqty Beles ózi buzdy.
– Sondaǵy súıeneriń ne? О́ser eldiń balasysyń, óskinińniń ómirine kóz júgirtshi. Bóbegińdi saýdaǵa salyp, qunyn bulda degen kim bar? Taıtuıaq pen úıirli jylqy, bile bilseń, erteńgi alar qalyńyńnyń qaıtarymy emes pe? Olja kózdegen men emes, túsin sony. Men anamyn. Qudaı qoısa, Rázııa da ana bolady. Bóbegińniń o dúnıelik bolǵan sheshesi de – ana. Taǵdyrymyz ben tilegimiz bir eken, ol – bóbek. Osy úshin jaryń kóz jumǵanda, sábıim saýmal emip, tymaqta keregege ilinip óssin demegenin óziń de sezesiń… Rázııa da sábıim shetinep, qý tizemdi qushaqtasam demeıdi. Ári-beriden soń, onyń sábıge degen analyq mahabbatynyń eń bir ińkár kezi, seniń jaryq dúnıege kelmeı jatyp sory qaınaǵan bóbegińe ter ıisi ańqyǵan tymaq emes, ana qushaǵy men aq sútiniń naǵyz kerek der shaǵy. Bolmysy qyz bala eken, analyq meıirim aq sútpen aýysady, umytpa. Sol úshin de oılan deımin. Jat jurttyq bolyp jaralǵannan soń ertesi ne, keshi ne, báribir, ákesi. Biraq ol bala izdegen anaǵa, ana izdep barady. Eki muńlyqty bir aspannyń astynda eki túrli eńiretpeı, oraıyn keltirip turǵan Allanyń isi shyǵar.
– Já, toqtat! – Beles shart ketti. – Mańdaıda sory bes eli beıbaqtardy muńlyq etken de sen aıtyp otyrǵan ıemiz emes pe? Solaı demep pe edińder búkil el jıylyp? Sonda aıdaladaǵy úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn shirkinderdiń bir-birine emeshesin qurtyp qoıýdy kózdedi demeksiń ǵoı. Jetti! Jetti men úshin! Ony ósirip, jetildirý – urpaq aldyndaǵy atalyq boryshym. Ony qalaı, qaıtip óteımin, ol úshin seniń basyń aýyrmasyn. Taýqymetinen qashyp, pulǵa aıyrbastaıtyndaı áli meni Qudaı adastyrǵan joq. Alsa, anasyn aldy, biraq men barmyn – ákesi bar!.. – degen kúıi judyryǵymen keýdesin ura ytqyp ketti. Entigip alypty, áıtse de táýipti qýyp shyǵar yńǵaı kórsetpegen. Osy kezde kelinshek te daýsyn tik kóterdi. Sózderin birine-birin tirkestire sańqyldap barady:
– Sabyr et, Beles. Atyń Beles bolǵanymen, adamnyń adamy ǵana asatyn asýda tursyń. Men munda senimen sóz jarystyrǵaly kelgem joq, biraq sóz narqyn túsinedi dep keldim. Sol úshin tyńdaı tús. Ákeli-balaly ekeýdi eki jaryp kóz jastaryn júkteı qoıarlyqtaı men de adasa qoıǵan joqpyn. Analyǵymdy bylaı qoı, adamdyq isimdi kóldeneń tartpaqpyn. Pulǵa aıyrbastaıtyndaı oń jaqta otyrǵan balańnyń joqtyǵyn jáne esker. Solaı bolǵan kúnde býynsyz jerge pyshaq urǵandaı jónsiz yrǵatylatyn janyń men emes. Jańa da aıtqanmyn, taǵy da qaıtalaımyn sony. Kútimsiz qundaǵyńnan kúı ketse, obal-saýabyn kim kóteredi? Sen! Eki dúnıede de jaýap berýshi – sen. Boı jetkendegi qalyńy demeımin, esińde bolsyn, úıirli jylqy men taıtuıaqty myna men beremin saǵan! Onda da qolyńnyń qysqalyǵyn bilgendikten, ezile bermeı es jıyp, oırany shyqqan shańyraǵyńdy otaýǵa aınaldyrsyn dep beremin! Kútimsiz deıtinim – sol: sen ákesiń, er adamsyń. Sóz tórkinin ári qaraı uǵa ber, biraq meniń meselimdi qaıtaramyn dep ómir boıy opyq jep ótseń, men tazamyn. Arada qus ushpas shyń turyp, shalǵaıda júrseńder de, birin-biri únsiz uǵynysqan júrekter lúpiliniń ózi dátke qýat. Ol bilmese, sen bilesiń. Reti kelse, kelgen boıda-aq aıttym ǵoı, aǵaıyn-jurty turmaq, Rázııanyń ózi de sezbeı qalady. Baǵyp-qaǵarsyń-aq, fánıden salt bas, sabaý qamshy ótpessiń. Bastysy, ógeılik degen qadalǵan shanshýdaı shymshyma sózden eki birdeı adam balasyn arashalaısyń. Kónbeıdi ekensiń, sondaǵy býlyǵar keýde men tógiler jastarǵa tatymdy jaýap tańdadyń ba? Árıne, onda da seniń kináń bolmaǵan bolar edi, degenmen, Beles, qos dúnıede de alǵys jamylar utymdy jaǵyn tańdaı bilý kerek. Aq pen qarany aıyra alasyń, endeshe bári de óz qalaýyńmen. Sondyqtan osy arasyna mán ber, oılana tús.
– Oılanǵannan túser túsim bolsa, oılanar edim. Biraq qaıda barsam, Qorqyttyń kóri bola berdi ǵoı, bolmasa meniń soǵan yndynym quryp júr deımisiń?! Joq, men kútken baıandy ǵumyrda ol bolmaýǵa tıis edi, jaratqan ıemnen eshqashan da tilemep edim ony! – Beles jáne tistenip aldy. Kerege basyndaǵy mezgilsiz ilingen túlki tymaqty qos alaqanymen aıalaı ustap, et júregi eljireı, tumsyǵyn kómip jiberdi. Sóıtti de emirene ún qatyp jatty. Daýsynda endi ashý-yza emes, diril bar. – О́geılik pe, ógeılik pe? О́mirimniń jalǵyz shyraǵyn ógeısitpesem qaıtesiń?..
Belestiń árbir qımylynan kózin aıyrmaı, jiti baqylap otyrǵan táýip bul ýaqta betin basyp shyǵa jónelmek te boldy, alaıda tamaǵyna keptelgen óksikti demmen basqan da, jańaǵydaǵysynan birshama saıabyrsyǵan únmen sóılep, áliptiń artyn baqqan.
– Sen ógeısitpeseń, ómir ógeısitti, ákesi. Seniń de, meniń de náreste aldyndaǵy qaryzymyz ben boryshymyz – qaıtken kúnde de ana sútin syılaý. Jeti qat jer asty men jeti qat kókten kezip tappasyń anada ǵana bar. Ol – Rázııa. Ońtaıy kelgen eken, óz qolyńdy óziń shappa. Alla razy bolsyn, degenimdi qyl, opyq jemeısiń.
Beles jalt buryldy da, buǵan qaraı qaldy. Muńaıǵan janarlary jasqa shylanyp qalǵan eken, sham sáýlesimen álsiz shaǵylysyp tur.
– Sonda ne qyl deısiń maǵan? Alla razylyǵy solaı deısiń, el-jurtqa, naǵashy jurtyna ne deımin? Túbinde barar jeri – sol, ertesi ne, keshi ne, tiri tirshiligin jasaıdy. Sondyqtan otaý quryp, oshaǵymdy túzeımin. Jat jurttyq eken, essiz kezinen erkelep, baýyr bassyn deımin be?
– Áı, Beles, ne aıtyp otyrsyń óziń?! Baýyr etimdi jat jurt kesti deıtindeı boıjetkeniń be edi ol? Esińde bolsyn, sen berseń, máńgige beresiń! Shyn kóńilmen beresiń! Bir-birine qushtar qos jannyń taza ińkárlyǵyn bilip beresiń! Muny jer betinde ekeýimiz, kókte Qudaıdan ózge eshkim bilmek emes. Aǵaıyn-jurtyńa bylaı de dep aýzyńa sóz salyp beretin bos belbeýge uqsamaısyń, ony óziń shesh. Biraq… biraq alaryńdy qalyń dep esepteme, ol – óz yrysyń. Náreste óz anasyniki. Kelisseń, sóz támam.
Odan ári Beles til qatpady, bar bolǵany tymaqty bappen alyp, keýdesine qysa berdi, qysa berdi. Tysta úzdiksiz jaýyn jylasa, ishte lajsyz ákeniń kózi, oǵan qosa attan estilse qyms etpes júregi jylaıdy. Jalǵyz ǵana náreste beıqam. Qolapaısyz qundaqtalǵanyna qaramastan jyly tymaq ishinde tátti tynystap jatyr.
***
Aspandy bult basyp tursa da, úıdegi kúıip-janǵan Rázııanyń olaı bir, bylaı bir alaburtyp, ózin pyshaq júzine salǵandaı qylpyldatqan tolǵaǵy kezinde basy-qasynda bolýmen talyqqanyna qaramastan, sońǵy sátterdiń qýanyshyn jan-tánimen suraǵan tileýlesi – táýip sholpan týar mezgildiń kelgenin ishteı sezip júr. Qudaı qarasqanda, ákesi amanat dep, ózi sharapat dep, sý ótpes úshin ıli terige orap qoınyna salyp alǵan bóbegimen Sarymsaq aýylyna mejeli ýaqytynda jetken bolatyn. Jaýyn bar atyrapqa yzǵar shashyp súmektegenimen, eki aranyń kódeli dalasy daýyl jorǵanyń júrisine qolaısyz bola qoımady, laısańy az. Kelse, quda da tynysh, qudaǵı da tynysh: Rázııa sol baıaǵy ornynda eki betiniń ushy alaýlaǵan kúıi uıyqtap jatyr. Sonysyna qaraı baǵanaǵy kúdigine endi kúmánsyz ılanǵan táýip kıimin aýystyryp, az-maz jylynǵansha, eppen yńqyldaı oıanǵan ol da aldaǵy mazań kezderden belgi bere bastady. Uzamaı-aq tumsa kelinshektiń osy yńqyly udaıymen yshqynyp, aýzymen aýa qarmar aýyr sátterge ulasty.
– Aınalaıyn, ótkinshi, ótkinshi munyń bári. Talyqsyp ketýden saq bol. Endi az ýaqyt. Bastysy, meniń aıtqandarymdy qalt jibermeı, barynsha jigermen isteshi… – Táýip qurǵa asylýly Rázııanyń kindik tusyn bir qolymen aınaldyra sıpalap, ózi buıyrý men jalyný aralas sóılep júr. – Endi azǵantaı ýaqyt, az-ǵan-ta-aı.
Qýsyrylǵan tanaýy dir-dir etken Rázııanyń óńinde qan-sól joq. Tarqatylyp ketken qara shashy álsin-álsin betin jaýyp, shyqpa, janym, shyqpamen turǵan baıǵusty odan ári pysynata túsedi.
– Mine, mine, osylaı, ıá, osylaı. – Qos bilegin birdeı túrinip alǵan táýip osy yrǵaqpen sóıleı berdi. Rázııa bir dem únsiz qalsa, bir dem býlyǵa yńyranýmen boldy. Ondaıda túbi jerge shanshylyp, ózi keregege myqtap tańylǵan baqandar shart synyp nemese qyldan esilgen aq arqan short úzilip keterdeı. Túp-túzý kerile qalady da, shyqyrlaǵan tiske syqyrlaǵan ún qosyp olar da bebeý qaǵady. – Taǵy, kúnim, taǵy. Mine, mine, endi áp-sátte. – Odan ári táýiptiń úni pyshaq keskendeı tyıyldy. Endigi jerde sóıleýdi bylaı qoıǵanda, onsyz da súlderi turǵan Rázııaǵa, býynyna ıe bola almaı, kózi qaraýytqan dármensiz qalypta súıene berdi, biraq úı ishinde ózinen ózge demeý bolar jannyń joǵy, óziniń úlken jaýapkershiligi medeý bolyp, esin tez jınaǵan, bolmasa boıyndaǵy bar qýatyn sarqyǵan Rázııa munyń ústine qulaı ketkendeı edi. Jybyrlaǵan jylymshy zatty ustaýǵa dáti barmaı áýelde tastaı bergen, endi bir qolymen osynaý tańǵajaıyp nárseni dúnıege keltirgen sorlyny súıep, qaltyraǵan ekinshi birimen shetke sydyra berdi…
– Astaǵypyrallah! – deıdi kúrmelgen tilin sóıleýge áreń ıkemge keltire sybyrlap, – Astaǵypyrallah! Iа, Jaratýshym, medet bere gór! Kórmes kózim ne kórip tur?! Iа, Qudaıa, saqtaı gór. Astaǵypyrallah! – bosaǵan býyndarynan ál ketip, úni sybyrlasa da, alqyna shyǵady.
Azdan soń kók álemin ábden qoıyrtpaqtaýmen bolǵan bult reńi bozǵyldanyp, tań atty. Tek sol qoıyrtpaq aspannyń túbi tesilip ketkendeı: úzip-úzip uzaq sirkiregen jaýyn tyıylar emes. Oqta-tekte seıilgendeı bolsa, aýada tozańy ushqyndap, jer men kóktiń arasyna dymqyl kórpesin jaıa salypty. Zil-batpan aýyrlyq bar.
Bul kezde ońasha úı ishindegi jalǵyz aǵash tósekte Rázııa jeńildik taýyp, baıaý tynystap jatty da, táýip kelinshek otqa qaqtalýmen kebersigen kıimderine áldebir zattardy orap, qorjynǵa salyp tuqshyndap jatty. Júzinen asa abyrjyǵandyq baıqalady, áıtse de úıde úlken jylýlyq bar. Jaýynǵa bókken tańǵy aýada bytpyldyqtaǵan bódene úni kelmese de, úı ishinen kindigi tyrnalyp, aýyrsyǵannan shyrqyraı jylaǵan náreste ińgási keledi qulaqqa. Kip-kishkene beti tyjyrynyp shalbarlana qalǵanda, kúmpıgen qyzyl qarnynyń ortasynan shyp-shyp qan shyǵyp ketedi. «Osylaı, im-m, osylaı bolǵany durys», – dep kúbirlegen táýip endigi jerde sony taza shúberekpen tańdy da, shyǵar aýyzǵa buryldy.
Túneýgúnnen beri demin ishine alyp sulq qalǵan Sarymsaq aýyly nendeı jaǵdaı bolsa da dep ázir otyrǵan. Peıilderine oraı eki udaı kútkenderi jaqsylyqqa qaraı oıysyp, qazirde sheksiz qýanysh ústinde. Shildehana jasap jatyr. Sarymsaq Sarymsaq bolǵaly, oshaǵynyń tútini buryn suıyq ushqan orda bolsa da, jaýyn áseri me, bolmasa jazmysh solaı maquldady ma, belgisiz, áıteýir, búgingi kúni qoıý býdaqtap, jer baýyrlaı jatyp aldy. Esesine aýyl-úıdiń ıtiniń qaǵanaǵy qarq, saǵanaǵy sarq. Báriniń de ezý túkteri qyp-qyzyl.
***
– Kelinjan, aınalaıyn, shetke shyǵandaǵaly turǵan qýanyshymdy qos qoldaı ákelip qoınyma bastyń, rahmet! Nege dep sen surama, aryma tompaq dep men aıtpaıyn, sińlińdi bóbekti etip jáne bir sińlili bolǵan jaıyń bar. Uzaǵynan súıindirsin, osyndaı oljaly turǵan keıpińe el razy, lebizińe qanyp biz de oljalanaıyq. Nárestege at qoıýdy da ózińe júktemekpin. Aýzyńdy ashsań, aq tógilgen, ar jaǵynan baq kóringen jansyń ǵoı, shyraǵym, esimin senen enshilese, semizdik etpes, at qoıa ǵoı, óz aýzyńnan estip, qup alaıyq.
Úlken otaýǵa táýipti ózi bas bolyp ertip ákelgen Sarymsaq jasaýy mol daǵaradaı úı ishine kirgen boıda-aq asty-ústine túsýmen jik-japar bolsa, endi aq maıǵa bókken dastarhan ústinde óńsheń el jaqsylary otyrǵanda da meılinshe yrzalyǵyn sheksiz qýanǵan peıilde bildire otyryp jáne bir ótinishiniń barlyǵyn aıtty. Dastarhan jaǵalaı alqaqotan tizilgen aq saqal, qara saqaldar bir-bir qopańdasyp aıtylǵan sózge óz raılaryn ańǵartysyp jatyr. Báriniń de júzinde toqmeıilsý bar.
– Sóz-aq, shirkin, kindik shesheden esim ıelengen náreste shyn-aq baqytty shyǵar. Onyń ústine halyq syılaǵan anadan aq bata alsa…
– Báse, báse, baıekesi qýanysh sońynda toń-torys qalmasa kerek edi. «Aqyly assa, kishi – úlken, seńseń bórik basymda, pushpaqtan óńkeı pishilgen» degen osy da.
– Alda razy bolsyn, aınalaıyn, eńbegiń zor bolsa, tuǵyryń tór emes pe? Kóldeneń kók attylynyń biri emes, atyńa atyrap qanyq anasyń. At qoıa ǵoı. Atasań boldy, atandy deıik.
Sholpan týǵaly beri bar oıy men bar bolmys-bitimi qabat boz munarda maltyǵýmen túısik-tanymy ózinen-ózi tuıyqqa tirelip, shyrmaýyqqa shyrmalǵandaı kúıde júrgen táýip salǵan jerden ne derin bilmeı abdyraı berdi. Sóıtkenshe bolǵan joq, áldeqandaı tylsymnan talyǵyp jetken sybyrlaq únder kele bastady qulaǵyna. Sol ún birte-birte kúsheıip, sybyr bolsa da, sanany jańǵyrtýǵa kóshti: «Qubylys», – deıdi. Qubylys-qubylys… Qubylys-qubylys, qubylys-bylys-lys-lys-s… О́z oıymen ózi áýre ol odan ári úıdegilerdiń ne aıtyp jatqanyn uqqan joq. Ishteı osy sózdi qaıtalaýmen qalǵyǵandaı túrge enip, azdan soń kózin ashqanda baıqady: aldaryndaǵy asty jep bolǵan kópshilik qansha nazar aýdarmaıyn dese de, tańyrqanys toly kózderi lebiz kútken syńaıda buǵan alma kezek shydamsyzdana jaýtańdasýda eken. Ar jaǵyna túrli minez jasyrǵan túrlishe kózder endi buǵan qadala qarady.
– Úlken kisi ótingende, ádep saqtaǵan bolyp orynsyz qashqaqtamaıyn, otaǵasy. Peıilińizge sendim, perzentińizdiń peshenesine pendeshilik syımaǵan, Jaratýshy oǵan tek perızattyq syılaǵan. Aldy – baq, sońy abyroı bolǵaı, ótse-daǵy ne zaman. Osyǵan siz de ılanyńyz. Rázııa zamandasym jaqsy bala tabar bolar, shilde aıynda shıdem jamyldyrǵan kezeńmen úsh kúngi tolǵaǵy tuspa-tus kelgen eken. Ana qınalǵanda, dala kúńirenipti, endeshe bul bizderdiń túsinigimizge jat tylsym qubylys bolar. Ony, eldiń ıgi jaqsylary, ózderińiz de kesheli beri aıtyp tańyrqasýdasyzdar. Dala men ana tabıǵatynda osyndaı sáıkestik bolǵanda, bala men osy atalǵandar arasynda selbestik joq deı almaımyn. Náreste aty Qubylys bolsyn.
Bul ýaqta táýip ne aıtsa da, bas shulǵýǵa ázir otyrǵan Sarymsaq mynadan keıin tipti berile qoshtady.
– Bárekelde-ee! Aýzyńa aqylyń, aqylyńa Alla salǵan shyǵar bul sózdi. Báıbishe, at qoıý rásimin bastaıyq, Qubylys dedi ǵoı, Qubylys, báıbishe!
***
Jaıasynda úırektiń jumyrtqasyndaı bes-alty qońyr daǵy bar boz at jan-jaǵyna eleńdep osqyryna berdi. Ushar basy máńgi muzdaq taýdyń eteginen bastap sonaý-sonaý quzarlarǵa deıin bitik ósip, nýǵa aınalǵan ormanyn jaǵalaýǵa kóshkeli, áldeneden sekemdenetin tárizdi. Oqtyn-oqtyn ishin tartyp pysqyryna qalady da, jer tarpı shyrq kóbelek aınalady. Keshqurymǵy eleń-alańdy jamyla aýylyna soqpastan bura salǵan táýip qazirgi kóz jeter mańnyń qoıýlana bastaýyn paıdalanyp ormanǵa enbek. Tús áletinde tolas tapqan jaýyn qaıta tamǵan joq, tóńirekten kóterilgen aýyr tuman aspan jamylǵysyn ydyrata kele dar-dar aıyrǵan da tastaǵan. Úrkerge syrtyn berip sýyt kele jatqan ol tarpań bozynyń qashqaqtaı oraǵytýmen qıǵashtaı shapshyǵanyna qaramastan tynysyn tartyp meńireıe qalǵan túngi ormanǵa suǵyna berdi. Astyndaǵy aty ǵaıyptan áldeqandaı jyrtqysh tap bererdeı bultaqtasa, bul nendeı zaýal tónse de, shimiriger emes. Ol úshin búgingi tańǵa kýá bolǵan qorqynyshynan asqan úreı joq. Asyp tússe, úlkenine jolyǵar, biraq aıylyn jımady. Bar oıy astan-kesteńi shyqqan, álemtapyraq. О́z-ózinen kúbirleýli táýiptiń ózine ǵana málim, ózi ǵana túsinetin sybyryn álsin-álsin denesi jıyryla janǵa bult etken atynyń julqynysy bóle berdi. – Medet ber, ıem, medet ber! Kórmesimdi kórgizip, bilmesimdi bildirgeniń be, qaıtkeniń? Onan da meńireýlikti enshiletpediń be o basta? Adam ba, ań ba? Bul ne ózi? – sol jaq qolymen qanjyǵadaǵy bylǵary qorjynyn sıpap qoıady. – Ne bolsa da adam emes-aý. Anadan ań týǵyzǵan qudiret, sondaǵy kózdegeniń ne eken?! Joq, barsha adamzatty synaǵanyń ba? Olaı bolsa, el kórmes, qulaq estimes bir qııandaǵy jalǵyz úıde jalǵyz ózimniń júregimdi jaralaǵansha, jaryq dúnıeniń bárine nege pash etpeısiń, ıem? Endeshe, meniki jón dep bilemin. Tylsymyńnyń tirshiligine balta shapsam, meni jazalaı kórme. Men adam adamdyǵyn saqtasa deımin. Aralaryna albasty kirgendeı osharylǵan keıipterin kórgim kelmeıdi, Alla! Jaza bassam, ózińniń jibergen jumbaǵyń sebep. Jaratýshy dep jalbarynyp, tek ózińnen járdem kútken kóp pendeńniń biri – men. Sondyqtan, ıem, jaýabyn óziń bermeseń, óremiz tar. Endigári ózgeshe syr buqtyrýmen, maǵulymsyz qubylystaryńdy kórsete kórme. Búkil jer betinde jalǵyz kýásy men bolaıyn, – kenet qolyn qorjyn ústinen shoq basqandaı tartyp alǵan táýip ishki álemi alaı-dúleı qalypta ańtarylyp moınyn bura berdi: aınalaǵa úrke qarap, janushyra batpaqty dalada tanaýy shýyldaı kele jatqan tarpań bozdyń solq-solq qaqqan búıirligine qulaǵan qorjyn jybyr ete qaldy. Aldynda alaqanymen sezgen táýip endi, tipti, óz kózine ózi sene almady. Qanjyǵada tańnan beri tańýly turǵan qorjyndaǵy qubyjyǵynyń demi áldeqashan bitkenge, endigi qatyp qalǵanǵa joryp kele jatqanda, qorqynyshyna qorqynysh jamala qalǵan ol jalma-jan aǵyta bastady. Bar boıyna, sonymen qabat neshe kúngi talyǵý aralas sansyraýly oıyna birdeı, qala berdi, qoldaryna deıin diril júgirip, ıkemge keler emes. Qos qoldaı qorjyndy bozdyń jaıalyǵyna shyǵaryp alǵanda, ishtegi tepsingen búlkil údeı túsip, táýip jıyryla berdi. Sol eken, ne qylarǵa bilmeı beıbereket umsy