Sóz soıyl №57

Shıpajaı sarań eken

Asqazanymda «kóterilis» bastalyp,  Tamaq ishsem bas salyp Ishim jeldenip, kekiretin boldym. Túnimen dóńbekship, Tursam sekiretin boldym. Shaınaǵanym jutqynshaqqa jetisimen, О́ńeshten ótisimen, Soıqan bolady. Búıregim búlkildep, Júregim dúrsildep, Tabanda ishim oıpań-toıpań bolady.

Ishekterim shuryldap «ándetedi», Áp sátte menen ál ketedi. Sóıtip tamaq ábden batqansha Azapty asqazannan kóremin. Qysqasy kúnde «ólemin». Osy búlikten, Qorqynyshtan, kúdikten, Qutylsam degen úmitpen, «Túrliaǵash» shıpajaıyna bardym.

Bala-shaǵamnyń aýzynan jyryp, Baqandaı jetpis myńǵa joldama aldym. Em-domy shúkir-aý, Biraq dastarqan mázirine qaıran qaldym. Erte de, keshke de,  Aranymyz ashylǵan túste de, Beretini arpadan, qaraqumyq pen sókten Jasalǵan bókpen, Aldyńa kelgen soń talǵap, tańdap jatpaısyń.

Et tamaǵynyń ydysynan Tiske basar túıir tappaısyń. Kúnara muzdaǵan, Uzaq turǵan, tuzdaǵan, Balyq beredi, Iisin múńkitip alyp keledi.

Ol – ol ma?  Qyzyǵy áli alda: Almalary tastaı,  Úzilgen bolar jastaı, Tisimiz ótpegen soń  Balta suradyq jaratyn.

Pyshaq izdedik, Qabyǵyn alatyn. Keıin ony da bermeıtin boldy,  Kók almasy kelmeıtin boldy. Byljyraǵan qyzanaq beredi, Onysy ezilip, búlinip keledi.

Sapasy joq, dámi «ólgen», Shamasy talaı toqpaq kórgen, Ony tábetiń tartpaıdy. Júzim, almurt, alshasyna, Jemis-jıdektiń barshasyna  Meıirimiz qanbaı, Kóbiniń dámin de almaı Ashqursaq bop qaıttyq.

Bas dárigerge nazymyzdy aıttyq,  Ol tendirge japty da qarǵady. О́tirik aıap, ótirik kúlip Basqa áreketke barmady. Tamaǵyna jarymaǵan soń. Ishkenimiz boıymyzǵa darymaǵan soń, Aqshamyzǵa shaıhanadan  Júrek jalǵap júrdik.  «Túrliaǵash» – emi shıpa, dara meken, Biraq dastarqany kedeı sarań eken.

О́tegen JAPPARHAN

Qyzylorda

Ámbebap

«Bolar bala o bastan...» demekshi, Ildebaı es bilip, etek jap­qannan-aq qatarynyń qara úzeri boldy. Mektep qabyr­ǵa­synda júrip qatyspaǵan úıir­mesi bolmady dese de bolady. Synyptyń syrttany, qoǵam­dyq jumystyń belsendisi, sport­tyń saıypqyrany bola júrip ártistik úıirme quryp, án de aıt­ty, bı de bıledi... Nesin aıtasyń, jigit­ke jeti ónerde az ekenin kókeıine túıip ósti. Onysynyń shapaǵatyn myna naryq­tyq zamanda bir kisideı-aq kórip júr emes pe. 

Ildekeń meńgermegen mamandyq neken-saıaq-aý... Qurylysshy da boldy, kóligimen adam tasyp nápaqasyn tapqan kúnderi de esinde. Ártistigi elenip, toı-tomalaqty da basqaryp kórdi. Án-jyrdyń kórigin qyzdyryp, onyń da bir belesterin baǵyndyrǵan kúnderi de boldy. Sóıtip júrse de bolashaq bilimde ekenin esinen shyǵarmaı, ádebıettiń oqýyn taýysyp, kandıdattyǵynyń da taqyrybyn alyp qoıǵan. Oqý-toqýynyń sońǵysy zań jaǵy bolǵanyna táýbe deıdi. Mine, «Ámbebap» atty seriktestigi­niń arqasynda bir isti bolǵan azamattan advokat bolýǵa usynys túsken.  Onysyn qup alyp qulshyna kirisip edi, týra sol sot bastalar kúni bir dókeı habarlasyp, balasynyń úılený toıyn basqaryp berýdi ótingeni... Qashqaqtap kórip edi, anaýda bererin asyryp.... qaıtsin, sottyń alǵashqy kúni advokatsyz ótti. 

Kelesi sot prosesi bolatyn kún taqaǵanda bir myqtynyń úıine «eýro­remont» jasaý tapsyrysy top ete qalyp... Mol aqshaǵa kúmp ete qalǵan basy, bárin umytyp «eýrodan» murty maılanyp shyqqan kúni bilse – álgi istiń úshinshi kezegi artta qalypty. 

Uıat bolǵanda, bir beldi sheneýniktiń týǵany qaı­tys bolyp, bunyń «ám­bebabyna» onyń jónel­tilýine tapsyrys túsip, bul ózi sonda bas uıym­dastyrýshy bolyp júr­gende álgi isti bolǵan aza­mattyń aǵasy tap kelip... kirerge qara jer qars aıy­rylmaı, áıteýir odan kelesi sotta jer basyp aman júrse bel ortasynda bolatynyn, áıteýir bir septigin tıgizetinin aıtyp, ýádeni úıip-tógip áreń-páreń qutylǵanyn aıtsańshy. 

Bir qyrsyqsa biraz qyrsyq birge keledi eken, sol ýádelesken kúnge qudaı uryp qala kúni tap kelip, qalanyń yrdý-dyrdý dýmanyn ótkizý bunyń moınyna júktelip... onyń qarajaty aldyn-ala «Ámbebap» esebine túsip... 

Ne kerek, shahardyń shat-shady­many­nan qutylyp baryp álgi «advo­kat­tyǵynyń» tamyryn basyp kórse – is bitip, azamaty bes jyldy arqalap temir torǵa kete barypty. 

Ildebaı bir sát oıǵa berilip, sot prosesine aralasyp basy-qasynda bolǵanda alatyn bes myń kókqaǵazyn kóz aldyna elestetip otyr edi, «ámbebabynyń» esepshisi sońǵy tabys­tary 50 myń kókqaǵaz ekenin aıtqanda baryp kóńili jaılanyp, ishteı «bes myń pishtý» dep betin sıpady. 

Ersultan MAǴJAN

Almaty

Gogoldiń tabylýy qıyn

Pátýesizdeý Saǵalbaı áńgime bastady.  – Meniń basymda talaı roman, dramanyń sıýjeti júr. Shirkin, jazatyn adam tabylsa, soavtor bolýǵa keliser edim.  – Áńgimeniń ózi sol jazýda ǵoı, ıdeıa árkimde bar, – dep Mergenbaı oǵan ýáj aıtty.  – Joq, ıdeıada kóp nárse jatyr, – dep ózeýreıdi Saǵalbaı. – Eger ıdeıasyn Pýshkın aıtpasa Gogoldiń «Revızoryndaı» keremet shyǵarma dúnıege keler me edi, kim bilsin! – Sen tipti Pýshkındeı bolǵanmen, sen aıtatyn ıdeıany jazyp shyǵatyn Gogoldeı qudiretti tabýyń qıyn bolar, aınalaıyn, – depti Mergenbaı. 

Múmkindik kóp

– Áıeldiń aýzyn býdyq, – dep Kenjek qurdasy kúlip keldi.  – Qalaısha? – Bir kóńili ósip turǵan kezde ashý shaqyrǵan, kóp sóılegen aıyppul tólesin degen kelisim jasastyq. Endi – rahat! Burynǵydaı aıqaı joq. Oqyraıyp kele jatsa ádemilep tystalǵan kelisimdi kórsete qoısam jym bolady.  – Rasynda, nazar aýdararlyq nárse eken, – deıdi Mergenbaı únemi úılerinde daý bitpeıtin qurdasyna. – Sender aqymaq bolmaý jóninde de kelisim jasap kórseńdershi. Bálkim, adam bolyp ketersińder.  Bar nársege júginseıshi

Únemi Mergenbaıdyń mazaǵyna ushyrap júretin Ospan jurttyń kózinshe yzasyn bildiredi. – Eger baıaǵy zaman bolsa men seni dýelge shaqyrar edim, – deıdi. – Ne úshin, aınalaıyn-aý? – Aryma tıiskeniń úshin!  – Ondaı nárse sende bar ma edi? – dep Mergenbaı qurdasyn taǵy bir shaǵyp alady. – Bar nársege júginseıshi. 

О́zińe ókpele

Manabaı keldi. Buryn kelmeýshi edi. Azyraq jutyp ta alǵan. Alystaý bolsa da aǵaıyn jigit.  – Keshe talaıdy qolymnan ósirip edim, endi sonyń biri de kimniń arqasynda óskenin esine alǵysy kelmeıdi, ózderi aspannan salbyrap túskendeı, qaraǵysy joq, – dep nalydy ol. – Tipti meniń ornymnan túskenime kóńil bildirýge de jaramady.  – Renjip qaıtesiń, ózińe uqsastardy ósirgensiń ǵoı, – dedi Mergenbaı. 

Mamadııar JAQYP,  Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi

О́nerdegi ókireń oqıǵa

Jańa qazaqtar kezdesip qalady: – Osy sen kitap oqısyń ba? – Oqymaımyn, biraq tyńdaımyn. – Seniń aıtyp turǵanyń aýdıo­kitap pa? – Joq-a, qazir aqshasyn tóleseń, jazýshylar saǵan kitaptaryn ózderi kelip oqyp beredi. *  *  * Eki sýretshiniń áńgimesinen: – Keshe sýret kórmesine baryp edim, kórýge bolatyn jalǵyz sýret seniki eken. – Qalǵandary nashar ma eken? – Joq, qalǵan sýretterdiń aldy – qujynaǵan adam. *  *  * – Keshe Opera teatrynda boldym. Keremet áser aldym. – Qandaı qoıylym boldy? – «Manchester» «Mılandy» oısyrata utty. – Teatrda qaıdaǵy fýtbol? – Ashanasynda úlken teledıdar bar eken... *  *  * Anyqtama: AQSh-tyń kınosy – qutyrǵan, Batystyń kınosy – shytyrman, Káristiń kınosy – aqylman, Nemistiń kınosy – aqyrǵan, Orystyń kınosynda min joq, Qazaqtyń kınosynda dym joq.

Birde...

Uly jazýshy Muhtar Áýezovpen ázildeskisi kelip janasa beretin bir qarjy mınıstri birde úlken basqosýda baıandama jasapty. Úzilis kezinde bir top depýtat jazýshyny ortaǵa alyp, úıirilise qalady. Mınıstr topqa taıap kelip:  – Muha, meniń baıandamam qalaı shyqty? – dep surapty.  Sonda Muhań: – El senen aqyl surar deısiń be? Aqshańdy berseń boldy da, – depti. *  *  * Baýyrjan Momyshulyna bir jazýshy: – Báýke, Moskva mańyndaǵy shaıqastar týraly kitap jazyp edim, ústinen qarap shyqpas pa ekensiz. Sodan soń ekeýmiz soavtor bolsaq, – dep tilek bildiripti.  – Dýrak, – depti Báýkeń shart synyp. – Ishinde bir sóılemim joq, men qalaısha soavtor bolmaqpyn. Odan da alǵysóz jazyp ber demeısiń be?! *  *  * Jazýshy Muhtar Maǵaýın jumys istep otyryp álsin-álsin qara shaı ishe beripti. Munysyna jubaıy ýaıymdap:  – Baıqasaıshy, asqazanyńdy búldiresiń ǵoı, – deıdi. Sonda Muhtar:  – Eshteńe etpeıdi, «Alasapy­ran­dy» bitirsem, asqazannyń keregi de joq, – degen eken.  *  *  * Jazýshy Dıdahmet Áshimhanov Qaltaı Muhamedjanovqa:  – Máshıne satyp alaıyn desem, aıdaı bilmeımin. Pravom joq, – deıdi.  Sonda Qaltaı:  – Eı, sırkte maımyl da velosıped teýip júr ǵoı. Maımyl ǵurly joqsyń ba?! – degen ǵoı.  *  *  * Aqyn Jumataı Jaqypbaev birde syrlasyp otyrǵanda:  – Qandaı keremet óleńder jazdym! Eshkim baǵalap, qadirlep jatqan joq! Bul qazaqqa endi ne isteýim kerek? – depti. – Sizge endi ólý kerek! – depti Baıanǵalı. – О́lseńiz – birden klassık ata­nasyz! О́miri kórmegen qurmetińizdi kóresiz, estimegen jyly sózińizdi estı­siz, minbegen máshıneńizdi minip, ómiri jat­paǵan tynysh jerge baryp jatasyz! Jumekeń klassık bolýdan bas tartyp: – Qoı, odan da «konıak» iship alaıyqshy! – deı bergen eken. 

Kórgen BILGENOV

Astana

Múıisti júrgizetin  Berik SADYR