Birde issapardyń sáti túsip Aral mańynda júrip, sol kezdegi aýdan ákimi Nájmadın Musabaevpen dastarqandas boldyq. Aýyldan shyqqan jerde Begim ananyń munarasy bar ekenin aıtyp edik, Nákeń baýyr bas ızep turyp: «Oǵan er adamǵa barýǵa bolmaıdy dedi». Bar áńgime osymen aıaqtaldy. Tek 2009 jyly redaksııaǵa Aqtóbe oblysynan Begim ananyń eskertkishi jónindegi ańyzdy salyp jibergen Gúldana Nurlyqanovanyń hatyn saqtap júrip, sol ańyzdy búgingi áńgimemizge arqaý retinde keltirýdi jón sanadyq.
Ańyz boıynsha Begim ana kúmbezi shamamen H-HII ǵasyrlardan saqtalǵan sáýlet óneri eskertkishi. Qazirgi Qyzylorda oblysy, Aral aýdany, Jańaqurylys aýylynan ońtústikke qaraı 35 shaqyrym jerde. Ańyz jelisi boıynsha baıaǵyda Qarabýra áýlıeniń Begim atty jan degende jalǵyz, asa kórikti qyzy bolypty. Aqylyna kórki saı Begim sulýǵa Sanjar sultannyń kózi túsedi. Kóp uzamaı ekeýi shańyraq qurady. Birde sultan ańǵa shyǵyp bara jatyp, qanjaryn úıinde umyt qaldyrǵanyn bilip, alyp kelýge qasyna ertip shyqqan qulyn jumsaıdy. Qul sultannyń tapsyrmasyn úı syrtyndaǵy hanymǵa jetkizedi. Az-kem ýaqyt ótken soń úıdiń jabdyǵynan qanjardy usynǵan hanymnyń appaq bilegi men saýsaqtaryna quldyń kózi túsip esten tana qulaıdy. Qaıtyp esin jıǵansha edáýir ýaqyt ótedi. Quldyń munshalyqty keshikkenine ashýlanǵan sultan qaharyn tógedi. Aıaq astynan ne derin bilmeı qalǵan qul hanymǵa jala jaýyp: «Bárine hanym kináli, qanjardy ala bergenimde, opasyz hanym qolymnan ustap jibermedi», deıdi.
Sultan saparyn qoıyp, ordasyna oralady. Istiń aq-qarasyn ashpaı, Begim sulýdy zyndanǵa tastaıdy. Ol qatygezdik pen ádiletsizdiktiń, jalǵan jalanyń qurbanyna aınalyp jatqanda, oǵan arasha bolatyn adam tabylmaıdy. Zyndanda jatyp ábden qaljyrap, kózi ilingende túsine ákesi kirip: «Balam erińe shynyńdy aıt. Adal bolsań, Alla taǵalanyń járdemi tıedi. Tán jarasy da, jan jarasy da jazylady», dep ǵaıyp bolady. Sol túni Qarabýra áýlıe Sultan Sanjardyń túsine enedi: «Shyraǵym, sen de bir balam ediń, istiń aq-qarasyn anyqtap, jaza qoldanbaısyń ba? Jazyqsyz jandy jábirleý – aýyr kúná. Adaldyqqa arasha túspegenderdi jylan jutady», dep ǵaıyp bolady. Uıqysynan oıana sala Sanjar zyndanǵa nókerlerin jiberedi. Al tar qapasta otyrǵan Begim sulý báz baıaǵy qalpynda, el-jurt tań-tamasha qalady.
Ińir túskende aspannan bir mes qulapty. Ǵaıyptan qulaǵan ol mestiń ishinen shyqqan jylandar kent turǵyndarynyń túbine jetken. Qatygezdik pen ádiletsizdiktiń kýási bolǵan Begim sulý keıin osy kúmbezdi saldyrypty. Jaryqtyq qalǵan jumbaq ǵumyryn osy kúmbezde ótkizgen desedi.
Munarany 1979 jyly Qazaqstan Tarıhı jáne mádenı eskertkishterin qorǵaý qoǵamynyń jetekshisi Á.Ospanov zerttedi. Munara shıki kirpishten quıylǵan. Bıiktigi 10,5 metr. Joǵaryǵa qaraı sál qýsyryla kelgen, segiz qyrly prızma pishindi tóbesi pıramıda bolyp bitken.
Munara eskertkish úshin álde belgi berýge, qaraýyl qaraýǵa arnalyp salynýy da múmkin degen boljam bar.
Qazaqstan jerinde mundaı munaralar kóp kezdespeıdi. Al Orta Azııada múlde joq. Biraq «Munaraly kesene» degen ataýmen belgili osynaý eskertkishter Iran, Túrkııa, Ázerbaıjanda keń taraǵan. Bul jaǵdaı osy elderge Aral aımaǵynan túrki taıpalarynyń yǵysyp barýyna baılanysty bolýy múmkin degen boljam aldyńyzdan shyǵady. Bul munara 1989 jyly óńdeýden ótti.
Saparbaı PARMANQUL,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY