Ábilfaıyz Ydyrysov – jýrnalıstıkanyń qara nary

Ábilfaıyz Ydyrysuly Qosta­naı oblysynyń Amangeldi aýdanyna qarasty Eginsaı aýylynda týǵan. Qazirgi Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetin jýrnalıst mamandyǵy boıynsha támamdap, jýrnalıstik eńbek jolyn «Qazaqstan pıoneri» (qazirgi «Ulan») gazetinde ádebı qyzmetker bolyp bastap, bólim meńgerýshisi, jaýapty hatshy, redaktordyń orynbasary bolyp jemisti eńbek etti. Jalyndaǵan shaǵynda «Lenınshil jas» (qazirgi «Jas Alash») gazetinde bólim me­ńgerýshisi, jaýapty hatshy qyzmetinde gazettiń sapaly shyǵýyna óz úlesin qosty. «Qa­zaqstan pıoneri» gazetine basshylyq jasaǵan tusy erekshe bir kezeń. Al keıin ustazdyq qyzmetke birjola den qoıyp, ózi bilim alǵan qara shańyraqta aǵa oqytýshy, dosent, professor bolyp qyzmet etip, myńdaǵan shákirt tárbıeledi. Olardyń aldy mınıstr, bas redaktor, professor, akademık, dekan, rektor boldy. Al sońy aqparat aıdynynda eren eńbektiń úlgisin kórsetip júr. Mine, osyndaı eseli eńbegi arqyly qazaq jýrnalıstıkasynyń ósip-órkendeýine súbeli úles qosty.

«Men ózimniń ustazyma ákemnen kem qaryzdar emespin: ákemnen ómir alsam, al Arıs­totelden ómi­rimdi jaqsy ótkizý týraly bilim aldym», degen eken Aleksandr Make­donskıı. Bul sózdi men ózimniń ula­ǵatty ustazym Ábilfaıyz Ydy­ry­sovqa arnap aıtqym keledi. О́ıt­keni men de ol kisige ákemnen kem qa­ryzdar emespin. Onyń ákelik hám us­tazdyq qamqorlyǵyn kórdim. Ol oqıǵa kúni búginge deıin jadymda qattaýly.

1987 jyldyń jazy edi. Ataqty KazGÝ-ge túsý úshin taǵy da qujat tapsyrdym. Taǵy da deýimniń sebebi bar. Osydan úsh jyl buryn, ıaǵnı 1984 jyly talapker bolyp kelip, qulap ketken bolatynmyn. Sodan eki jyldyq azamattyq boryshymdy ótep ári eńbek etip kelip turmyn. Ol kezde áskerge barǵ­andar men qara jumys istep kel­genderdiń qadiri bolatyn. Men de sondaı jeńildikke ıe boldym. Bizdi Ábilfaıyz aǵaıymyz qushaq jaıa qarsy aldy. Onyń ústine, aýdandyq, oblystyq hám respýblıkalyq gazet-jýrnaldarǵa tam-tumdap jazǵan-syzǵandarymyz bar edi. Ol da bizge ájeptáýir upaı. «Emtıhanǵa jaqsylap da­ıyndalyńdar. Qulap bara jat­sańdar maǵan aıtyńdar» dep qatań eskertti. Bul sóz bizge úlken demeý boldy. Sodan ne kerek, shy­ǵar­ma­shylyq baıqaý men emtıhan­dardan ótip kelip, sońǵy tarıh pánine kelgende súrindim. Dereý Ábekeńe júgindik. Ol kisi sózge kelmeı, tarıh pániniń professoryna baryp mán-jaıdy aıtty. Túsinbedi. «Bizge tarıhshy emes, jýrnalıster kerek. Bular – daıyn jýrnalıs­ter. Keıin tarıhty meńgere jatar» dedi. Oǵan da kónbedi. Aqyr aıa­ǵynda jalynyp ta kórdi. Yńǵaı tanytar emes. Ashýǵa býlyqqan Ábekeń: «Endeshe qoı ekińdi», dep qolyn bir siltedi de ketip qaldy. Meni erte ketti. Jolda ketip bara jatyp: «Saǵyń synbasyn. Kelesi jyly kel. Qalaıda túsiremin», dep ýáde berdi. Ýaqyt júırik qoı. Bir jyl óte shyqty. «Úırenisken jaý alyspaqqa jaqsy» dep baǵym­dy synap, KazGÝ-ge úshinshi ret keldim. Ábilfaıyz aǵamdy taýyp aldym. «Bıyl qalaıda túse­siń» dedi. Bildeı bir dekannyń orynbasary aıtyp turǵan soń, qalaı senbeısiń, sendim. Aǵaı ýádesinde turdy. Sóıtip ózim armandaǵan oqýǵa úshinshi ret kelip tústim. Árıne birinshi – Qudaı, ekinshi – Ábekeńniń arqasynda. Keıin de ol kisiniń kómegin kóp kórdim. Birinshi kýrsta «On saýsaq, soqyr ádis» sabaǵynan, ıaǵnı «Mashınka basý» páninen ońbaı quladym. Kiná ózimnen. Sabaqqa kelmegenmin. Turymtaı apaı janyna jolatar emes. Bolǵan jaıdy kýratorym Baýyrjan Jaqypqa aıtyp, járdem berýin suradym. Ol týra Ábekeńe alyp bardy. Zachetkime besti qonjıtty da: «Aǵaıyń bıe surap edi, men túıe berdim» dep kúldi. Biz áıelimiz ul tapqandaı qýandyq. Bul da – Ábekeńniń maǵan degen ákelik qamqorlyǵy edi.

Jalpy, Ábilfaıyz Ydyrys­uly tek maǵan emes, jýrfakta oqı­tyn barlyq stýdentke óz balasyndaı qarap, olarǵa qolynan kelgeninshe kómek berip júrdi. Tipti bir basy ekeý bop, otaý qur­ǵan stýdentterdiń toıyna Zarıa jeń­gemizben birge baryp, Ábekeń Tólegenniń, al Zarıa jeńgeı Qyz Jibektiń arııasyn aıtatyn. Sóıtip, stýdentterdiń toıy Ábilfaıyz aǵamyz ben Zarıa jeńgeısiz ótpeıtin boldy. Bul úrdis biz oqý bitirip ketkenshe jalǵasty. «Ustaz bolý – óz ýaqytyn aıamaý, ózgeniń baqytyn aıalaý» degen qaǵıdany bizge ustazymyz osylaı túsindirdi. Qazir sol kúnderdi saǵyna eske alamyz.

«Ustazyńdy atańnan da áziz tut» deıdi halyq danalyǵy. Sol aıtqandaı, Ábilfaıyz Ydyrys­ulyn tanyǵan kúnnen bastap, ust­az retinde qurmetteımiz, qadir tu­tamyz. Ol kisi ómiriniń sońynda júrip-turýy qıyn bolyp qalsa da, qolyna taıaq ustap júrip, arnaıy kýrstan dáris berdi. Men de osy oqý ordasynda aǵa oqytýshy edim. Kórgen saıyn ol kisini kólikten dárishanaǵa deıin, sabaqtan soń dárishanadan kólikke deıin qoly­nan demep, shyǵaryp salyp júr­dim. Keıde toı-tomalaqtarda jo­ly­ǵyp qalamyz. Sonda da meni izdep, shaqyrtyp alatyn. Men sol daǵdy boıynsha aǵaıdy qurmetpen shyǵaryp salyp turatynmyn. Bul maǵan áke men bala arasyndaǵy qarym-qatynastaı kórinetin. Ylǵı da onyń kózinen nur, júzinen meıi­rim kórýshi edim. Asqar taýdaı ákem tirilip kelgendeı sezinetinmin. Ol da bir dáýren eken-aý.

Osydan bes jyl buryn, ıaǵnı qazaq jýrnalıs­tıkasynyń qara nary Ábilfaıyz Ydyrysulynyń 85 jyldyǵyna oraı «Qazaq ýnı­versıteti» baspasynan «О́nege­li ómir» serııasy boıynsha arnaıy jı­naq shyqqan bolatyn. Ol kitapqa ula­ǵatty ustazdyń ómiri men shy­ǵar­­mashylyǵy, alǵan asýlary men jetken jetistikteri, muraǵat qu­jattary men fotosýretter hám ol týraly zııaly qaýym ókilderiniń pa­rasatty pikir-paıymdary top­tastyrylǵan. Ýnıversıtet rektory, akademık Ǵalymqaıyr Mu­tanulynyń bastamasymen jaryq kórgen basylymnyń mándi de maz­mundy shyǵýyna Ábekeńniń shákirtteri – Ulttyq ǵylym aka­demııasynyń korrespondent-mú­shesi, fılologııa ǵylymdarynyń dok­tory, professor Baýyrjan Ja­qyp pen jýrnalıst-pýblısıst, baspa isiniń bilgiri, ǵalym-ustaz Saǵatbek Medeýbekulynyń sińir­gen eńbekteri zor. «Ustazyńa bar yqylas-nıetińmen qyzmet qyl» dep Qoja­ Ahmet Iаsaýı aıtpaqshy, bul izgi is – osy qaǵıdanyń oryndalǵa­ny­nyń belgisi.

Ábilfaıyz Ydyrysuly 89 jasynda fánıden baqıǵa ozdy. Sol qaraly jıynda kezinde Má­denıet, sport jáne qoǵamdyq keli­sim mınıstri, Memlekettik hatshy, «Nur Otan» partııasy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary qyzmetterin abyroımen atqarǵan, qazirgi senator Muhtar Qul-Muhammed myrza sóz alyp:

– Zarıa jeńgemiz Ábekeńdi ba­la­syndaı kútti, mahabbatymen aıaǵynan tik turǵyzdy. Uly usta­z­y­myz mahabbattyń, qalamnyń qu­diretine súıendi. Sol qalam Ábekeńe 30 jyl ómir syılady. «Tańsholpan» atty romandar serııasyn dúnıege ákeldi. Ony Oljas Súleımenov orys tiline aýdardy, – degeni áli este. Bul kisi de – abyz aǵa­myzdyń alǵyr shákirtteriniń biri.

Ábilfaıyz Ydyrysuly qa­zaqtyń zańǵar jazýshysy Muhtar Áýezovtiń kózin kórdi, onyń tá­lim-tárbıesin aldy. Tipti sol ki­sige eliktedi. Ony bizge keı dáristerinde aıtyp ta otyratyn. Keıin tósek tartyp jatyp qalsa da qolynan qalamyn tastamady. Sol ózi ustaz tutqan uly Muhań tý­raly «Áýezovke ińkárlik» atty kitap jazdy. «Birtýarlar bolmysy», «Ańsaǵan meniń ánimsiń», «Aıjannyń ǵashyǵy», tórt kitaptan turatyn «Tańsholpan» roman-hıkaıaty da sol tustarda jazylǵan shyǵarmalar. Qarap otyrsańyz, munyń ózi – úlken erlik. Qaıtpas qaısarlyq! Qalamǵa degen qushtarlyq!

– Qazaq jýrnalıstıkasynyń arda­geri, professor Ábilfaıyz Ydy­rysuly ómiriniń jarty­ ǵasyrǵa jýyq ýaqytyn osy jo­ǵary oqý ornyna arnady. Ta­laı jýrnalıst mamandardy tár­bıelep shyǵardy. Meniń de qadir­li ustazym. Aǵamyzdyń ómiri men eńbek joly – búgingi ur­paqqa úlgi-ónege. Ol – gazetti be­zendirý, túrlendirý óneriniń negizin salyp bergen kisi. Osy sa­laǵa qatysty oqý quraldaryn shy­ǵardy. Qazir tehnologııa qansha damydy desek te, bul kitaptar ózi­niń mańyzdylyǵyn joıǵan joq, – deıdi Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtettiń Jýrnalıstıka fakýltetiniń dekany Saǵatbek Medeýbekuly.

«Bir bala, ataǵa jete týady,

Bir bala, atadan óte týady,

Bir bala, keıin qaraı kete týady», degen eken atam qazaq. Sol aıtqandaı, Ábilfaıyz Ydyrysulynyń uly Erlan – atadan óte týǵan atpal azamat. Ol kezinde Syrtqy ister mınıstri qyzmetin abyroımen atqardy. Qazir Qazaqstannyń Ulybrıtanııa, Islan­dııa jáne Irlandııadaǵy Tótenshe jáne óki­letti elshisi. Ábilfaıyz Ydy­rysulynyń 90 jyldyq mereıtoıy­na oraı Jýrnalıstıka fakýltetinen ashylǵaly otyrǵan aýdıtorııany bezendirip, árlep hám kórneki quraldarmen qamtamasyz etken de – osy Erlan Ábilfaıyzuly. Bul – osy qara shańyraqta bilim alyp, búkil sanaly ǵumyryn shákirt tárbıeleýge arnaǵan ákesine ǵana emes, son­daı-aq kıeli oqý ordasynda oqyp jatqan qazaq jas­taryna hám qasıetti bilim oshaǵyna degen qurmeti. Ol úshin oǵan ýnıversıtet ujymy atynan alǵys aıtamyz.

– Tiri óledi, jer qoıyny – jataǵy,

Izi qalar jaqsy bolsa ataǵy, –

dep Júsip Balasaǵun aıtpaqshy, Ábilfaıyz Ydyrysulynyń aty da, izi de qazaq degen halyq bar­da máńgi jasaı bereri haq.

Ermahan ShAIHYULY,

«Altyn qalam» syılyǵynyń laýreaty