Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda Uly dalanyń uly tulǵalaryn ulyqtaý mańyzyna erekshe toqtaldy. Tarıhymyzda óshpes iz qaldyrǵan uly tulǵalarymyz ejelde de, ótken ǵasyrlarda da bolǵan, tipti, kerek bolsa, qazirgi kezde de aramyzdan tabylady. Qazirgi aı men kúnniń amanynda, keshegi qatań totalıtarlyq zamanda qıyndyqtarǵa tótep bergen asyl tekti aǵalarymyzdyń esimin esten shyǵarmaı, olardyń ómirin jas urpaqqa úlgi ete bilý – búgingi qoǵamnyń basty mindetteriniń, paryzynyń biri dep bilemiz.
Kez kelgen adamnyń ómir jolyna baǵyt siltegen, taǵdyrynyń belesterinde óshpes iz qaldyrǵan ustazy nemese tálimgeri sanalatyn jandar bolady. Ol mektepte sabaq bergen nemese synyp jetekshisi bolǵan muǵalimi de, eńbek jolynda kezdesken basqa adam bolýy da múmkin. Naǵyz ustaz ómir súrýge jón siltep, shynaıy kásibı sheberlikke baýlıtyny aqıqat. Aqyl-keńesterimen, ónegeli isterimen bólisip qana qoımaı, olardy óz qolymen jasaýǵa úıretedi. Ustaz óziniń minez-qulqyn, bolmysyn shákirtiniń ón boıyna sińiredi, eńbek etý tájirıbesin úlgi etedi.
Meniń týǵan ákem – Tóleýtaı bolsa, ekinshi, rýhanı ákem – ómirlik jáne kásiptik ustazym Zada Ákimbekuly Qajybekov boldy.
Zada Ákimbekulynyń eńbek jolynyń, kásibı ǵumyrynyń ózi meni kóp nársege úıretti, ómir jolyma jarqyn baǵyt, berik negiz boldy. Ol kisiniń kásibı ómirbaıany 1950 jyldyń tamyz aıynda Almaty zań ınstıtýtyn aıaqtaı salysymen bastaldy. Al Zada Ákimbekulynyń qyzmettik ǵumyry jasóspirim kezinde – soǵys jyldarynyń qıyn ýaqytynda bastalyp ketti. Eńbek jolyn 14 jasqa tolysymen-aq – 1941 jyly Nura aýdany Kıevka aýyldyq keńesinde hatshy bolyp jumys isteýden bastady, odan keıin Nura aýdandyq atqarý komıssarıaty jalpy bólimniń meńgerýshisi, sodan soń Nura aýdany prokýratýrasynyń hatshysy boldy. Bir tańǵalarlyǵy – jasóspirim jigitke bul jumystardy mekteptegi sabaqtarymen qatar alyp júrýine týra keldi.
Jas zańger Zada Qajybekov joǵary oqý ornyn bitirgen soń prokýratýra organdaryna joldama aldy. 23 jasynda KSRO-nyń eń qatań katorgasy sanalatyn STEPLAG-tyń, Qaraǵandy oblysyndaǵy «halyq jaýlaryna», saıası tutqyndarǵa arnalǵan eńbekpen túzeý mekemesinde prokýrordyń kómekshisi laýazymyna taǵaıyndalyp, 1956 jylǵa deıin sonda qyzmet atqardy. Bul jumys jas jigitke asa aýyr jáne qaýipti bolǵanyn atap aıtqan jón. Qaýipti tusy – Z.Á.Qajybekov bar kúsh-jigerin qazaqtardy dattaý men sottaýǵa emes, aqtaýǵa jumsaǵanynda boldy. Zada Ákimbekuly óziniń bar bilimin, ádildikke degen qushtarlyǵyn azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaýǵa baǵyttady. Z.Á.Qajybekovtiń osyndaı ıgilikti maqsatqa arnaǵan kúsh-jigeriniń arqasynda zańsyz qýǵyn-súrginge ushyraǵan kóptegen azamat aqtalyp, bostandyqqa shyqty.
Ýaqyttyń eshkimge baǵynbaı zýlap óte shyǵatyny bar ǵoı. О́kinishke qaraı, bul aqtalǵan adamdardyń kóbi qazirde ómirde joq shyǵar. Desek te, aqtalǵan azamattardyń urpaqtary ózderiniń jaqyn-jýyqtarynyń lagerlerden bosatylýy kimniń arqasy ekenin jaqsy biledi dep oılaımyn.
Zada Ákimbekulynyń erligi týraly STEPLAG-tyń burynǵy tutqyny, qazaqtyń kórnekti ǵalymy, jazýshy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, ózi lagerden Z.Qajybekovtiń tabandylyǵy men kásibı sheberliginiń arqasynda bosatylǵan Búrkit Ysqaqov óziniń Zákeńe arnaǵan «Prokýror» atty poemasynda jazady. Osy shyǵarmany tarıhı qujat retinde paıdalanǵan abzal dep esepteımin. Shybyn janyn shúberekke túıip, basyn qaterge tigip, keshe ǵana ýnıversıtet támamdaǵan jetkinshek jas jigit eli úshin janyn pıda etýden taısalmaı kúresti!
«Men prokýror Z.Qajybekovti osy kúnge deıin izgi sezimmen eske alamyn. Mine, osyndaı jaqsy adamdardyń arqasynda tiri qaldyq, erkindikke shyqtyq. SonО́daı jaqsy adamdardyń arqasynda óleń de jazdym, ózimdi de, óleńimdi de aman saqtam qaldym», – dep jazdy keıin professor B.Ysqaqov.
STEPLAG pen Erekshe lagerdiń prokýratýrasynda jumys istegennen keıin Zada Ákimbekuly 1956-1965 jyldar aralyǵynda Pavlodar oblysy Ermak aýdanynda prokýror boldy, sodan keıin Qaraǵandy oblysynyń prokýratýrasynda belsendi ári adal qyzmet etti.
1965 jyly ol kisi Qazaqstan Kompartııasy Qaraǵandy oblysy komıtetiniń ákimshilik organdary bólimine shaqyrylyp, partııa organdarynda 1971 jylǵa deıin jumys istedi.
Qazaqstan ádilet organdarynyń damý tarıhyna kóz júgirtsek, osy kezeńde – 1971 jyly ádilet organdary derbes memlekettik júıe bolyp qalyptasa bastady. Ortalyqta Ádilet mınıstrligi, al jergilikti jerlerde, óńirlerde – Halyq depýtattary keńesiniń oblystyq atqarý komıtetteriniń bólimderi nemese basqarmalary quryldy. Osy rette, Zada Ákimbekuly Qaraǵandy oblysy ádilet organdarynyń qurylýynyń bastaýynda turdy. Sondyqtan qazirgi kezde keńinen tanymal bolǵan, Qazaqstannyń HH ǵasyrdyń 80-90 jyldardaǵy zańgerleri ózderiniń kásibı jolyn Z.Á.Qajybekovtiń basshylyǵymen, tipti onyń tálimgerligimen bastady.
Qaraǵandy oblysynyń zańgerleri men barlyq ádilet salasy mamandarynyń, quqyq qorǵaý organdarynyń arasynda Zada Ákimbekulynyń bedeli orasan zor boldy. Zada Ákimbekuly oblystyq ádilet organyn basqarǵan jyldary meniń ákem mılısııa organdarynda jumys istedi jáne otbasylary etene aralasqan dostar boldy.
Ýnıversıtetti aıaqtaǵannan keıin maǵan Z.Á.Qajybekov Ádilet basqarmasynyń basshysy bolǵan kezde kásibı qyzmetimdi bastaý baqyty buıyrdy. Ol kezderi ádilet organdary sottardyń qyzmetin úılestirip, kadr daıarlaý jumysyn uıymdastyrýmen, qyzmetin bastaǵan sýdıalardy taǵylymdamadan ótkizýmen aınalysty. Osy jerde erekshe atap ótilýge tıis aqparat – Zada Ákimbekuly sol kezdegi qatal ıdeologııalyq saıasatqa kereǵar, ashyǵyn aıtsaq, qarsy turyp – búkil oblys boıynsha kadr taǵaıyndaý barysynda basymdyqty únemi ulttyq mamandarǵa berip otyrǵanyn bilemiz. Sondyqtan Qazaqstannyń batysynan da, shyǵysynan da, ońtústiginen de, soltústiginen de, elimizdiń túkpir-túkpirinen kelgen kóptegen talantty jas zańgerlik eńbek mektebin Qaraǵandy oblysynda bastap, keıin basqa óńirlerde jalǵastyryp, respýblıkamyzdyń eń joǵary deńgeıdegi memlekettik quqyq qorǵaý uıymdarynda abyroımen qyzmet etkeni áriptes mamandarǵa jaqsy málim.
1981 jyly taǵylymdamadan ótkennen keıin men de Qaraǵandy qalasynyń Sovet aýdandyq halyq sotynyń sýdıasy bolyp saılandym. 1984 jyly Qaraǵandy oblysy Nura aýdandyq halyq sotynyń tóraǵasy bolyp, Kıevka kentine, Zada Ákimbekulynyń «kishi otanyna» keldim. Men ol jerde jumys istegen ýaqytta Qaraǵandy oblystyq advokattar alqasy prezıdıýmynyń tóraǵasy bolyp otyrǵan Zada Ákimbekuly birneshe ret kelip, biz otbasymyzben tyǵyz qarym-qatynasta bolyp, aralasyp turdyq. Bul qarym-qatynas maǵan adam retinde, zańger retinde, sot retinde kóp nársege úıretti. Osyndaı qurmetti de zııaly adammen sóılesken árbir kúnim, árbir saǵatym ómir jolymda teńdessiz sabaq boldy.
Ustazymnyń otbasy kóp balaly, tatý-tátti boldy, ol kisi bes balaǵa bilim berip, qazaqy rýhta tárbıeledi. Men Ustazymnyń balalarynyń kóbimen álige deıin jyly dostyq, joldastyq qatynastamyn. Olar ákeleriniń júreginiń keńdigi, jomarttyǵy, eńbekke, kásibı jáne qyzmettik, azamattyq mindettemelerine degen adaldyq sııaqty qasıetterin boıyna sińirip ósti.
Zada Ákimbekuly Qajybekov 2000 jyly baqılyq dúnıege attandy. 2002 jyly, Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas prokýrory kezimde maǵan Qaraǵandy qalasynda Qazybek bı atyndaǵy aýdandyq sot ǵımaratyna Zada Ákimbekulyna eskertkish taqta ashý saltanatyna qatysý baqyty buıyrdy. Ol kisiniń kezinde elimizdiń prokýratýra organdarynyń qyzmetine qosqan úlesin eskere otyryp, Zada Ákimbekuly Qajybekovke «Qazaqstan Respýblıkasy prokýratýrasynyń Qurmetti qyzmetkeri» belgisin berý týraly buıryq shyǵaryp, atalǵan marapatty Ustazymnyń otbasyna – jeńgemizge tabystadym.
Zada Ákimbekuly Keńes dáýirinde Eńbek Qyzyl Tý ordenimen, KSRO Prokýratýrasy men Mınıstrliginiń qurmet belgilerimen, «Qazaq KSR eńbek sińirgen zańgeri» ataǵymen marapattaldy. Ustazymnyń el aldyndaǵy ólsheýsiz bedelin Halyq depýtattary keńesiniń aýdandyq jáne oblystyq depýtaty bolyp birneshe ret saılanýy da rastaıdy. Ustaz úshin eń basty marapat – shákirtteriniń tálimger aldyndaǵy taǵzymy, Abaı hakimshe aıtsaq, ol týraly «Tolyq adam» retinde tolǵaǵan taǵylymǵa toly estelikteri dep bilemin.
Rashıd TÚSIPBEKOV,
Parlament Senatynyń eks-depýtaty