Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev óziniń Abaıǵa arnalǵan aıryqsha maqalasyn bylaısha túıindeıdi: «Ulylyqtyń toıy ult aldyndaǵy uly mindettiń údesinen shyǵýdyń jolyn izdeýge umtyldyrýy tıis. Ár azamat osy toıdyń aldynda elimiz, eldigimiz jóninde tereń oılansa deımiz. Abaı bizge neni amanattady? Abaı bizden neni talap etti? Abaı bizden neni kútip edi? Abaı eldiń qaı isine súıinip edi? Sol súıingen isinen úırene aldyq pa? Abaı qazaqtyń qaı isine kúıinip edi? Sol kúıingen isinen jırene aldyq pa? Basqasyn bylaı qoıǵanda, aqyn aıtqan bes asyl isti júzege asyryp, bes dushpandy boıdan qashyryp jatyrmyz ba degen oıdyń tóńireginde tolǵansaq ta, talaı jaıǵa qanyǵa alamyz. Jalpy, ómirdiń qaı salasynda da Abaıdyń aqylyn alsaq, aıtqanyn istesek, el retinde eńselenemiz, memleket retinde muratqa jetemiz».
Minekıińiz. Mindet aıqyn qoıylǵan. Maqsat pen murat parasat bıiginen paıymdalǵan. Baǵalaı bilmegimiz abzal, búkil baıtaǵymyzda uly Abaıǵa uly betburys bastalǵandaı bolyp turypty. Tipti polısııalyq mekemelerge deıin Abaıǵa arnalaǵan sharalar ótkizip jatypty. Qýanasyń. Qoldaısyń. Shúkirshilik. Uzaǵynan súıindirgeı. Dep tileısiń. Alaıda qazekem atústilikke aldanyp, naýqangershilikti maldanyp ketpese bolǵany da. Danyshpanyńyz On altynshy qara sózinde búı degen: «Qazaq qulshylyǵym Qudaıǵa laıyqty bolsa eken dep qam jemeıdi. Tek jurt qylǵandy qylyp, jyǵylyp tursa bolǵany...» Abaıǵa betburys, Abaıdyń muralaryn meńgerýge baǵyttalǵan sharalar, atqarylar tirlikter qaıran qara shal meńzegendeı, «jyǵylyp tursa bolǵandaıyn» juqpaly aýrýlarǵa aınalmaǵaı. Aınalaıyndar, Abaıyńyzdy abaılap aıtqan abzal-aý. Abaı týraly, Abaıdyń asyl jaýharlary jaıynda, jumbaqtary jóninde jeńil-jelpilikke jol bermegen jón-aý.
Jasyratyn nesi bar, «Sen de bir kirpish dúnıege, ketigin tap ta bar qalan!» degendeıin, qanatty qaǵıdalardy balabaqshada da, mektepte de, kolledjder men ýnıversıtetterde de, keshter men toılarda da, jıyn-jınalystarda da oryndy-orynsyz, jóndi-jónsiz shekten tys kóp qaıtalap, sáýlesiz, sezimsiz tyqpalap, jas óskinderimizdiń qulaqtaryn qajap, yqylastaryn yǵyr ǵyp jiberemiz-aý. Deýge májbúrsiz. Kim bilsin-aı, kim bilsin. Abaıyńyzdan úzip-julqyǵan úzindilerdi kóp kiristirgenimizben, «kirpish» bolyp qalanbaqtyń kiltıpandaryn kelistirip mánisteı almaı, kóńilderi men keýdeleri kereksiner kiltterdi taba almaı, taıqymańdaılyq tanytyp júrgen joqpyz ba? Dep qınalasyz-aı.
Bıyl týǵanyna 1150 jyl tolǵaly otyrǵan, adamzattyń ekinshi ustazy atanǵan Ábý Nasyr ál-Farabı parasat deıtuǵyn shirkinińizdi «Báıekshil parasat», «Áreketshil parasat», «Tármendi parasat» dep, tamyljyta, tańdandyra, tereń taldaıdy. Abaıǵa betburysymyzda, Abaıdyń asyl muralaryn aınalymǵa túsirer tirlikterimizde ál-Farabıdiń osynaý parasat sapalary basshylyqqa alynbaǵy lázim-dúr. Túrkilerdiń tekti tóri, mádenı-rýhanı ortalyǵy bolmaqqa talpynǵan Túrkistanyńyzdyń topyraǵy asyl súıegin, ardaq rýhyn terbetip turǵan shandoz shaıyr, uly oıshyl Ahmet Iаsaýı: «Ishterinde qýlyq tolǵandardyń, kókireginde ar-uıat solǵandardyń júrekteri tebirenbeıdi», degen. Ál-Farabı, Ahmet Iаsaýı jáne Abaı. Rýhanı tynys-tirshiligimizdiń úsh ustyny. Qaınarlary. Qazynalary. Qasıetteri.
Abaıdy zeıindeı oqymaq pen zerdeleı toqymaq – Alash balasynyń, qazaq ul-qyzdarynyń eń basty, parasatty, perzenttik paryzy ekenin Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Muhtar Áýezov syndy ardaqtylarymyz ben jan-jaqtylarymyz, kúni keshegi Qaıym Muqamethanov pen Táken Álimqulovtar, búginde kózderi tiri Mekemtas Myrzahmetuly, Myrzataı Joldasbekov, Tursyn Jurtbaı, Tursynjan Shapaılarǵa deıin tolǵap-aq, qozǵap-aq, taǵylymdap-aq kele jatypty. Al Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev búgingi álem, zamanaýı zańǵar talaptar turǵysynan tarazylap, Abaı amanattaryna oraı qaıran qazaǵynyń yndyn-yqylasy ońalsa eken, ońǵarylsa eken, peıil-pıǵyly men nysaı-nıeti izgilikke negizdelse eken, Qazaqstan atalatyn atamekenimiz qut-berekege kenelse eken dep otyr. Sol maqsattardyń asqaraly asýlaryn anyqtap berip otyr. Sondyqtan «jyǵylyp tursa bolǵanydan» abaı bolmaq kerek. Abaı aıtqandaı.
Sońǵy jyldary myna biz paqyryńyz, álimizge qaramaı, bir bastamany qaıta-qaıta kóterip-aq kelemiz. Osydan júz jyldan astam ýaqyt buryn qazaq poezııasynyń sultany atanǵan Sultanmahmut Toraıǵyrov: «Abaıdy oqy, tańyrqa!» dep jar salǵan edi. Endi biz: «Abaıdy oqy, orynda!» degen mániske shaqyryp júrmiz. Osyndaı taqyrypty bir úlken basylymda bıpazdadyq. Kitapsha da shyǵardyq. Túrkistan oblystyq Pýshkın atyndaǵy kitaphana bastap, qalǵandary qostap, qoldap jatyr. Birqatar mektep pen kolledjde, ýnıversıtette de únqatysýlar úılesim tabýda.
Iá, myna zaman, qazirgi qazaq qoǵamy men qaýymynyń hal-ahýaly Abaıdy oqyp, oryndaýdy qajetsineri túsinikti dep oılaımyz.
Marhabat Baıǵut,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri