«Kedeı sózi» – «Bostandyq týy» nemese Maǵjan Jumabaevtyń júz jyl buryn jazǵandary

Qazrevkom, ıaǵnı sol kezdegi aýdarma boıynsha «Qazaq aımaǵyn bıleıtin kindik mekeme» Orynborda ornalasqan, al bolashaq Qazaqstannyń Aqmola já­ne Semeı oblystary ol kezde Omby tóń­keris komıtetine (revkomyna) qara­ǵan ǵoı. Sondyqtan Ombydaǵy Maǵ­jan bastatqan qazaq zııalylary sol qalada tatarsha shyǵyp jatqan «Azad Sibir» gazetiniń baspahanasynda «Rýsııa kommýnıster partııasynyń Omby ýalaıat komıteti janyndaǵy musylman seksııasy hám Ombynyń tóńkeris komıtetiniń» organy «Kedeı sózi» gazetiniń birinshi sanyn 1920 jylǵy 22 aqpan, juma kúni jaryqqa shyǵardy.

Qazaq gazetiniń birden qalyptasyp ketýi ońaı bolmaǵan. Alǵashqy sa­ny eki bet bolyp shyqqan gazetke: Re­dak­tor Muqan Áıtpenov dep qol qo­ıyl­ǵan. Birinshi bettegi «Qazirgi hal» degen bas maqalada, taqyrybynan kóri­nip turǵandaı, sol kezdegi Reseı mem­leketindegi áleýmettik saıası jaǵdaı­larǵa sholý berilgen. Mysaly, «Sońǵy 2-3 jyl ishinde dúnıe júzindegi, Rýsııa patshalyǵyndaǵy halyq qolyna hýrııat erkinshilik tıgennen keıin, dúnıe jú­zine, oıda bolmasa keltire almaıtyn erkinshilikti ornatyp tur, – dep bastaǵan avtor, – Bul ne degen erkinshilik?» dep suraq qoıyp, ózi jaýap beredi. 1917 jyly 25 oktıabrde Máskeýdegi saıası basshylar qyzyl qanǵa boıalyp bılikti jumysshy, eńbekshilerge alyp berip, bolshevık programmasyn júrgizip edi. Halyq ondaıyn jarylqasynǵa kókten túskendeı bolǵan soń, anyq túsine almady. Biraz zaman ishinde aıyrylyp qaldy. Aıyrylyp qalǵandyǵynyń má­nisi – aramyzdaǵy burynǵy baılar, tó­re­ler, kazak-orys ofıserleri ishinen ty­nyp, ózderi burynǵydaı attap-buttap júre almaǵan soń, qupııa qol – ásker saılap, chehtardy jaldap alyp, bizdiń qansha sabaz basshylarymyzdy jaý jeri maıdanda, onan soń ostrogtarda atyp, tamaqsyz ashtan qatyryp, sýyq úılerge qamap, aýrý-hısapatqa shaldyqtyryp óltirdi...».

Avtordyń sóz saptasy, jalpy sa­ýa­ty men bilim deńgeıi tómen ekeni «M.Aıtpenov» dep qol qoıǵan basqa jaz­ǵan­darynan da baıqalady. Osy gazettiń 1921 jylǵy tórtinshi sanynda «Muqan Áıtpenovtiń qyrsyǵy» degen kólemdi syn maqalada redaktordyń burynǵy jaǵymsyz is-áreketteri áshkerelenip, qyzmetin synaıtyn kóptegen mysaldar keltirilgen. Bizdiń biletinimiz: Muqan Áıtpenov «Úsh júz» atalyp, ózin sosıa­lıspiz dep jarııalaǵan Kólbaı Togysov (Tógisov, keıde Tóleńgitov.-avt.) toby­nan bolatyn. 1918 jyly kóktemde Om­byda Maǵjan Jumabaevty túrmege qamat­qandardyń biri. Endi, mine bolshevıkter bılikke kelgende «Kedeı sózi» gazetiniń alǵashqy redaktory ekendigi kórindi.

Alaıda, gazettiń ekinshi sanynan bas­tap, redaktordyń aty-jóni atalmaı, «Shy­ǵarýshylar alqasy» dep shyǵa bas­tady.

«Kedeı sóziniń» ekinshi sany 1920 jylǵy 8 naýryz kúni shyqty. Birinshi bettegi «Teńdik» degen bas maqalany Maǵ­jan Jumabaev jazǵan. Onyń avtorlyǵy sózdik qory, qaıtalanbas jazý stıli, qol qoıyp bastyrǵan basqa materıaldarmen salystyrý ústinde anyqtaldy. Mysaly, maqala bylaı bastalady: «О́mir boıy, qorlyqta, zorlyqta, tepkide júrgen qazaq, 1917 jylǵy ózgeristi úlken bir toı sekildi qarsy aldy. Biraq, ol toı kóp­ke so­zylmady. Orystyń óń­sheń baı­la­rynyń, pomeshık, fabrıkant­tary­nyń úkimeti jaqsylyqpen týǵan óz­geristi jamandyqqa aınaldyrdy. Bu­ryn kemdikte júrgen halyqtar teńdik surasa, «erteń quryltaı jıylysynda alasyń» dep, aldandyryp, ol Quryl­taı jınalǵansha, ózi de joq boldy...»

Mazmuny jaǵynan budan burynǵy birinshi sanda shyqqan «Qazirgi haldaǵy» jazylǵandardy qaıtalaıdy, biraq, yq­sham, túsinikti, saıası saýatty sóı­lem­der­diń múlde basqa qoldan shyqqany kórinedi.

«...25 oktıabrde Rossııada ókimdik orys­­tyń kedeıleriniń, jumysshy taby­nyń qolyna tıdi. Biraq qolynan bılik ketken soń, aqshasy, fabrıka, zaýyttary túgel – ketetinin bi­lip, eldiń jýandary, oqaly, shendi jan­daraldary, jyly or­­ny­nan aıyrylǵan jyltyr túıme tóreler tek jatpaı, 1918 jyly Sibirde qaı­ta tóńkeris boldy. Bılik orystyń tórelerine, jandaral, baılaryna qaıta kóshti.

О́tken dáýrenin izdep, shet jurt­tardy qul qylyp aıaǵynyń astyna basqanyn saǵynyp, «maqsudym ulyǵ [bólinbeıtin] bútin Rýsııany týǵyzý» dep patshasynǵan Kolchak shyqty. Qazaqtyń keń dalasynda baıaǵydaı mańdaıy jyltyraǵan ýrıadnık, naı­zasy qyltyńdaǵan karatelnyı ot­rıad kórindi. Ejelden sotqar týǵan – orystyń sary baýyr qamshysy taǵy da momyn sorly qazaqtyń arqasyna shypyldaı bastady».

Al endi qazaq! Kim jaqsy, kim ja­man? О́z kózińmen kórip otyrsyń. Son­dyqtan, biz... zalymdardyń sózderin sóı­lemeımiz. Teńdikke jetkizetin aq­jú­rek, adal nıettilerdiń sózderin sóı­leı­miz. Osy kúni sovet ókimeti ózine ti­lektes, kómektes bolǵan kishkene jurt­tarǵa teńdik, avtonomııa berip otyr. Mysaly, qazan tatarlary, bashqurt, noǵaı,Túrkistandaǵy sart, túrikpen aǵa­ıyndarymyz... Endi teńdik taban­aqy, mańdaı te­rimen kún kóretin, kús taban, súıel qoldy kedeılerdiki. Buryn teń­dik qylt-jylt etip jorǵalaǵan kázzáptiki bolsa, endi teńdik zııany joq momyndiki! Buryn teńdik jýan atalyniki bolsa, endi teńdik jińishke atalyniki.

Maǵjannyń kósemsóz úlgisinen alyn­­ǵan osy jáne budan keıingi mysal­dar onyń sovet ókimeti túrindegi ja­ńa bıliktiń sıpatyn qalaı túsinip, qa­laı nasıhattaǵanyn, jan-tánimen qor­ǵaǵanyn kórsetse kerek.

Jalpy, aqynnyń synshylary da, ony maqtaýshylar da shyndyqqa jete almaǵan. Maǵjan esimine qosa aıtylyp júrgen: «Eski handyq dáýirdi ańsaýshy, baıshyl, progress ataýlyǵa qarsy, orys­qa qarsy, Kolchakty maqtap óleń shy­ǵarǵan, dinshil, jylaýyq aqyn... degen sııaqty jamaý-teńeýlerdiń túp-túgel jalǵan, sypaıylap aıtqanda esh­bir negizi joq jala ekenin kóresiz. Eń alǵash ret Maǵjanǵa jala japqan Sabyr Sháripov, odan keıin qazaqtyń aty málim aqyn-jazýshy zamandastary.

Maǵjan Jumabaevtyń qoǵamdyq-saıası kózqarasyn túsinip, laıyqty ba­ǵa berýde onyń merzimdi baspasóz be­tinde jaryq kórgen maqalalary naqty derek, boıamasyz shyndyq ekenine kóz jetkizý qıyn emes. Jáne de, eskerte ke­­­tý kerek, Maǵjan sııaqty ómirdiń ashy-tushysyn kórgen,  sergek oıly qa­lam­gerdiń jazǵandaryn zaman yrqyna qaraı beıimdelgish, solqyldaqtyń, paı­da oılaǵan esepqoıdyń oı-pikiri dep áste oılaýǵa bolmaıdy.

Sovet bıliginiń qazaq dalasyna ornaı qalýy ońaı bolmaǵany belgili. Maǵjan ár maqalasynda óz qandastarynyń kó­ńil túkpirine úńile otyryp, shyndyq nede? degen suraqqa jaýap beredi. Tur­mysta qıyndyq bolmaı qoımaıdy. «Bar aıypty, bar jalany Sovetke ja­­ba­tyndar – baıaǵyny kókseıtinder hám keýdesinde soqyr sezim de joq, sańy­laýsyz soqyrlar. Shynynda qazaq tur­­mysynda bolyp jatqan hám bol­ǵaly turǵan ózgeriste de, ásirese, áıel máse­lesinde Sovet úkimetiniń «aıy­by» qansha eken. Sony tekserip, baǵalyq», dep bastaǵan aqyn «Jájeke» dep qol qoıǵan «Uǵylmaı júrgen másele. Áıel máselesi» degen maqalasynda «Qazaq avtonomııasy» degen ne ekenin qalyń qazaqqa sanamalap otyryp, taldap beredi. Qazaq Avtonomııalyq Sovettik Sosıalıstik Respýblıkasyn qurý jóninde arnaıy Dekret 1920 jyl­ǵy 26 tamyzda dúnıege keldi. Qaz­revkom 1920 jylǵy 4-12 qazanda Qazaqstan sovetteriniń quryltaı se­zin ótkizdi de, ókilettigin toqtatty. Sezd Qazaq Respýblıkasy eńbekshileri quqyq­tarynyń deklarasııasyn qabyldady. Deklarasııada Reseı Federatıvtik Res­pýblıkasynyń quramynda Qazaq Avto­nomııalyq Respýblıkasynyń qurylǵany konstıtýsııalyq turǵyda jarııa etildi. Respýblıka azamattarynyń negizgi qu­qyq­­tary men mindetteri, memlekettik bı­lik organdary, saılaý júıesi men onyń prınsıpteri, jer saıasaty, sottyń uıym­­das­tyrylýy men qyzmetiniń júıesi belgilendi.

Budan bylaı, «Kedeı sóziniń» jańa kezeńi bastalady. Gazet endi Avto­nomııa­ly Qazaq Respýblıkasynyń Sıbrevkom janyndaǵy ókildigi atynan shyǵa bas­taıdy.

1920 jylǵy 27 qazanda Qazaq Orta­lyq Atqarý komıteti tóraǵasynyń oryn­­basary Janaıdar Sádýaqasov Qa­­zaq ASSR astanasy Orynbordan Om­byǵa, sondaǵy Sibir revkomy janyn­da­ǵy qazaq ókildigine jedelhat joldady. Jedelhattyń mátinin tolyq kel­tir­sek, sol bir aýmaly-tókpeli kezeń­niń jaǵdaıynan biraz habar alýǵa bolady. (Jedelhat oryssha jazylǵan, qazaqshalap berip otyrmyz.– avt.).

«Taıaý arada Máskeýde Aqmola já­ne Semeı oblystaryn Qazaq res­pýb­lıkasyna berýdiń merzimi men bul ju­mysty uıymdastyrý tártibine baı­lanysty kelissóz júrgizilmek. Sondyqtan halyqty Qazaq respýb­lıkasynyń qurylǵany týraly keńinen qulaqtandyrý qajet. Ol úshin gazet­ter, lıstovkalar shyǵarý jáne basqa da amaldar paıdalanylsyn. Qazaq Or­talyq Atqarý komıtetiniń jedel­hattaryn, ózderińizdiń resmı úndeý­lerińizdi kóshirip basyńyzdar. Qazaq avtonomııasynyń maqsattary men mindetteri jaıynda birne­she lıs­tov­ka shyǵaryńyzdar. Gýber­nııa­lar­daǵy, ýezderdegi, aýyldar men derev­nıalardaǵy kúshterdi neǵurlym keńinen paıdalanyńyzdar...».

Osy jedelhatty alǵan Sıbrevkom janyndaǵy Qazaqstan ókildigi (dálirek aıtqanda ókildikke qatysy bar qazaq zııalylary.-avt.) Reseı kompartııasy ortalyq komıtetiniń Sibir uıymdastyrý bıýrosynan qazaq tilinde gazet shyǵarýǵa ruqsat suraıdy. Partııa organy qazaq­tardyń bul tilegine baılanysty mynadaı qaýly alǵan:

«Qazaq SSR ókildiginiń qazaq tilinde bıýlleten shyǵarýǵa ruqsat suraǵanyna baılanysty: qazirgideı qaǵaz tapshy bolyp otyrǵan jaǵdaıda jeke gazet shyǵarý múmkin emes dep eseptelsin. О́kildik musylman seksııasymen bir­lesip, qazaq gazetiniń taralymyn eki myń danaǵa deıin kóbeıtýine ruqsat berilsin».

Bul arada «musylman seksııasynyń gazetteri» degen uǵym Ombyda, Sıb­revkom men partııa komıtetiniń musyl­man toby atynan shyǵyp turǵan tatarsha «Azad Sibir» jáne qazaqsha «Kedeı sózi» ekenin túsingen jón.

«Teńdik» degen taqyryp qoıyp Maǵ­jan jazǵan bas maqalada: «...Qazaqtyń ústindegi qara tuman aıyǵyp, ja­dyrap jarqyn kún týady. Kemdik ketip, teńdik jetedi. Qul emes, ul bolamyz» degen tátti úmit, asyl armanǵa toly joldar gazet shyǵarýshylardyń bolashaqtan ne kútkenin anyq kórsetse kerek.

1921 jylǵy 21 aqpan kúni «QSSR-diń Sıbrevkom janyndaǵy ókildigi mú­sheleriniń jáne gazet hám ádebıet isterine belsene qatysýshylardyń májilisi boldy. Onda «Jurtshylyqty Qazaq respýblıkasy týraly keńinen qulaqtandyrý úshin ókildik janynan ádebı alqa qurý, gazetti paıdalaný, lıs­tovkalar shyǵarý. Qazaq Ortalyq Atqarý komıtetteriniń jedelhattaryn jáne ókildiktiń resmı habarlaryn kóshirip basý, bul maqsatqa gýbernııalardaǵy, ýezderdegi, aýyldar men derevnıalardaǵy kúshterdi keńinen paıdalaný týraly» sheshim qabyldandy. Ádebı alqa qura­mynda Borodıhın – redaktor, Maǵjan Jumabaev, Aıbasov, Áıtıev, Serkebaev, Kemeńgerov, Fazylov, Asylbek Seıitov, Kákenov, Teljanov, Toqpanov boldy. Osy arada qazaq gazetiniń «redaktory Borodıhın» bolýynyń sebebin, ol kezde baspasóz quraldarynyń qashan da partııa baqylaýynda ekenimen túsindiremiz.

Ombydaǵy Qazaq ókildiginiń aty­nan, ıaǵnı jańa qurylǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń atynan «Bostandyq týy» gazetiniń tuńǵysh sany 1921 jyl­­­­ǵy 7 naýryz kúni jeke úndeý-hat tú­rinde, 4 myń dana bolyp basylyp shyq­ty. Osy gazette Qazaq Ortalyq At­qarý komıtetiniń tóraǵasy Seıitqalı Men­deshevtiń «Qazaq joldastarǵa!» de­gen úndeýi jarııalandy. Qosymsha re­tinde «Qazaq áıelderine!» degen úndeý bir myń dana bolyp basylyp, áıelder bóliminiń meńgerýshisi Golýbevanyń atymen, arab álibimen jeke paraq túrinde taratyldy.

Osylaısha «Bostandyq týy» eki túrli bolyp jaryq kórgen. (Al naǵyz Birinshi sany týraly derekter tómenirek berilip otyr).

Gazetti Omby gýbatkomynan alyp, qazaq ókildigine berý máselesi de bir­sypyra áýre-sarsańmen sheshiledi. Qu­ryltaıshysy ózgergendikten redaksııa alqasy burynǵy «Kedeı sózi» ataýynan bas tartyp, gazetti «Bostandyq týy» dep shyǵaratyn bolady. Sonymen 1921 jylǵy 5 naýryz kúni Ombynyń kór­kemóner mektebiniń sheberhanasynda gazettiń jańa bas taqyryby sınkke oıylyp jazyldy.

«Bostandyq týynyń» birinshi sany­nyń birinshi beti bylaı jasalǵan: Shy­ǵa bastady 1921 j. mart 19-nda. «Bas­qarmadan. Osy ýaqytqa deıin shyǵyp kelgen «Kedeı sózi» gazetasy toqtap, onyń ornyna Sıbrevkom qasyndaǵy Qazaq Jumhurııatynyń ýákildigi aty­nan budan bylaı «Bostandyq týy» ga­zetasy shyǵatyn boldy. Gazeta maq­suty, tutynǵan joly halyqty osy kún­­gi saıası retpen tárbıelep hám So­vet úkimetiniń jalpy jumysymen ta­nys­tyrý. Odan basqa óte eskeretin jumysynyń biri – Qazaqtyń Keńestik Jumqurııatynyń qazaq halqy týra­ly istep jatqan jumystarymen, zańda­rymen tanystyrmaq.

Qazaq arasyndaǵy hat biletin aza­mattardan halyqtyń muń-muqtajy tý­rasy, sharýasy týrasy, el arasyndaǵy árbir mahkámálárdan shyǵyp júrgen qyzmet ıeleriniń, istep júrgen tár­tipsizdigi týraly basqarmaǵa bildirip tu­rýyn ótinemiz. «Bostandyq týy» bu­rynǵy «Kedeı sózi» gazetasynyń baryp turǵan jerlerine jiberilip turady».

Gazetke sóz jazýshylarǵa adres mynaý: Omsk. Sıbrevkom. Predstavıtelstvo KSSR. 3-ı etaj, 4-komnata, dlıa redaksıı «Bostandyq týy».

19 naýryzdaǵy sanynda Aqmola jáne Semeı oblystaryn Sıbrevkomnyń qaramaǵynan alyp, Qazaqstanǵa qosý úshin Úkimet komıssııasy kele jatqany habarlandy. Aqmola gýbernııalyq revkomyna tóraǵa bolyp taǵaıyndalǵan Ábdirahman Áıtıev baspasóz arqyly jas Qazaq respýblıkasyn nyǵaıtý jó­nindegi sharalardy jarııa etti.

Aıta ketý kerek, bul «Kommýnıster­siz sovet ókimeti úshin» degen uranmen bastalǵan ataqty «Sibir kóterilisi» Pet­ropavl, Kókshetaý, Aqmola jáne Atbasar ýezderinde sovet-partııa uıym­daryn talqandap, kommýnısterdi qyr­ǵynǵa ushyratqan kez bolatyn. Osynaý qantógistiń Qazaq respýblıkasyn qurýǵa bóget bolyp, qazaq emes ulttardyń bas kóterýi ekenin túsindirip, qandastaryn saqtandyrǵan Maǵjan gazettiń osy bi­rinshi sanyna «Qazaq eńbekshilerine» degen taqyryppen bas maqala da bas­tyrdy:

 «...Qazaq baýyrlar, joldastar! Sizder ol jaýlardyń tiline eligip, sońynan ermeńizder. Aty óshkir úki­mettiń zamanynda kóbirek tepki kór­gen, ezilgen, quldyqta júrgen ha­lyqtyń biri – bizdiń qazaq halqy bo­latyn. Qazaq halqyn ótken ýaqyt­ta eshkim qatarǵa alyp, adam sanyna qospady. Týyp-ósken jerinen, Saryarqa sary belinen eńiretip zarlatyp, qýyp shyǵatyn kim edi? Bular sol qarańǵy ýaqytta Sovet Úkimetine qarsylyq jasap júrgender! Olar ótip ketken qaıǵyly qara túndi qazaq halqyna qaıta ornatpaqshy!»

Osy gazettegi myna habardy da de­rek retinde keltirýge bolady. Onda «Qa­zaqstan Respýblıkasynyń halyq aǵartý komıssary hám Gosızdat qasyndaǵy jazýshylar uıymynyń múshesi Ahmet Baı­tursynuǵly ótken ǵınýardyń 13-de Orynbordaǵy zııaly qazaq azamattaryn jınalysqa shaqyryp, 2-býyn mektepteri úshin oqý-quraldaryn daıarlaý úshin keńes ashqandyǵy» habarlanǵan. Má­jiliske Eldos Omaruly, Haırıddın Bolǵanbaıuly, Smaǵul Sadýaqasuly, Faızolla Ǵalymjanuly, Bıahmet Sár­senuly, Júsipbek Aımaýytuly, Sadýaqas Seı­follauly, Ǵalıhan Bókeıhanuly, Sabyr Aıtqojauly hám basqalar qa­tysqan.

Májilis bastyǵy Ahmet Baı­tur­syn­uly, hatshy Bıahmet Sársenuly. Má­jilis baıandamany tyńdaǵannan keıin qarar shyǵardy:

Joǵaryda aıtylǵan azamattardyń oqý quraldaryn orysshadan qazaqshaǵa aýdartý jumysyn kiristirýge; Osy jumys úshin Maǵjan Juma­baevty, Mannap Turǵanbaıulyn, Hosh­muhammet Kemeńgerulyn, Jumaǵalı Tileýliulyn, Seıtbattal Mustafaulyn taǵy da osylardaı rızalyǵyn bildirgen azamattardy qyzmetke shaqyrýǵa...» Odan ári qazaq mektepteri úshin oqýlyqtar ázirleýdiń sharalary baıandalǵan.

«Bostandyq týynyń» 1921 jylǵy 3 sáýirdegi ekinshi sanyndaǵy «Ekiden – bir» degen maqalasyn Maǵjan bylaı aıaqtaıdy:

«...Sondyqtan, bizdiń aldymyzda eki ǵana jol bar. Azattyq, ne quldyq. Ne sovet bostandyǵy. Ne Nıkolaı Kolchaktyń quldyq qamyty. Mine, qazaqqa osyny uǵatyn mezgil jetti. Árelikti múmkin emes ekendigin talaı tájirıbeler kórsetkendeı boldy. Qazaq endi kórýge tıis. Aldymyzda eki jıyn qara tur. Bireýi – el bolam degen qazaqty shetinen baýyzdaý kerek dep qylyshyn daıarlap turǵan Dýtov, Ivansov, Rınov sekildi qara júzder. Ekinshisi – quldyqta ezilgen sorly eldi: qatarǵa kir, el bol dep, qushaǵyn jaıyp turǵan Lenın, Stalın joly».

Osy kezde jańa qurylǵan gýber­nııanyń «Bostandyq týy» gazeti redak­sııasyn Petropavlǵa kóshirý, osyndaǵy baspahanany qalpyna keltirý, qaǵaz izdeý, Turlybaevty, Kókenovti, Arys­lanovty, Iýsýpovty, Itbaevty, Ábdi­rahmanovty, Bulǵaqbaevty, Oleı­nıkovty – jazý mashınkasymen, Juma­baevty baspa jabdyqtarymen jiberý máselesi qozǵalady.

Maǵjan Petropavlǵa 1921 jylǵy 5 mamyr men 1 maýsym aralyǵynda kel­gen. Sodan bastap, 1922 jylǵy mamyrdyń basyna deıin gazette, odan keıin tórt aı «Ash-aryqtarǵa kómek kórsetý» uıy­mynda qyzmet etti...

* * *

 ...Álqıssa, jazyqsyz japa shegip, jaryq dúnıeden úmitin úzgen Maǵjan aqynnyń bizge tapsyryp ketken amanaty mynaý edi:

Jazǵanymdy jaıyp sap,  Eki jar ǵyp sanashy!

Sol amanatty oryndaý bizdiń úle­simizge tıgen eken. Maǵjan Jumabaevtyń budan 100 jyl buryn jazǵandaryn aq­taryp, aldymyzǵa «...jaıyp sap, eki jar ǵyp sanap» otyrmyz.

Maǵjan Jumabaev baılardyń aqy­ny, feodaldyq ómirdi kóksedi, kontr­revolıýsıoner, tipti orys ataýlyǵa qarsy (separatıst) deýge deıin barǵan biz emes, bizdiń aldymyzdaǵy urpaq. Bizdi ondaı ushqarylyqtan qudaı saqtaǵan. Qoǵam damýynyń zańdylyqtaryn túsinbegen, jalań uranshyl, ońy men solyn aıyra bilmegen, sol qarańǵylyqtan baryp, jala­qorlyqqa dýshar bolǵan. Olar Maǵ­jandy túsingisi kelmedi. Tipti Maǵjan­nyń myna jazǵandaryn oqysa da, oqy­maǵan bolyp, kórse de kórmegen bolyp, shyndyqtyń betine týra qaraı almaı, soqyr senimge berilip, óle-ólgenshe Maǵ­jannyń árýaǵymen aıqasyp ótti.

Maǵjan ólgennen keıin 72 jyldan soń aıtylyp turǵan shyndyq osy.

 

Zarqyn TAIShYBAI,

M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń professory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,

Sáýle MÁLIKOVA,

Soltústik Qazaqstan oblystyq memlekettik arhıviniń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty