Ozyq ulttar báıgesi bastalǵan HHI ǵasyr kóshinde memleket qurýshy ulttyń jasampazdyq bolmysy zamana tarazysyna tartylýda. Bul oraıda adamzat órkenıetine kóshpendiler áleminiń biregeı modelin jetkizgen túrki tekti qazaq halqynyń memleket qurýshy ult retindegi kóterer júgi salmaqtana túsedi. О́z tarıhynda san túrli memlekettik bıliktiń damýy, órkendeýi men quldyraýyn jáne qaıta jańǵyrý kezeńderin bastan ótkizip, rýhanı-mádenı, dildik ereksheligi tabıǵat pen qoǵamnyń úılesiminde qalyptasqan halqymyz óz arasynan shyqqan uly perzentterimen de daralanady.
Dástúrli tarıhı tanymda «Zar-zaman» atanǵan Reseı ımperııasynyń otarlyq saıasatynyń asqynǵan kezeńinde uly oıshyl, aqyn, hakim Abaı Qunanbaıuly (1845-1904) ortaq adamzattyq qundylyqtarǵa negizdelgen asa kúrdeli shyǵarmashylyq murany qaldyrdy. Keń maǵynasyndaǵy «Abaı joly» ulttyq tektilik pen ultty saqtaýdyń biregeı tóltýma kody edi. Dástúrli kóshpeli qoǵamnyń handyq bılik etý quqyǵynan aırylyp, syrtqy basqynshylyqtyń áserinen saıası-ekonomıkalyq jáne áleýmettik-rýhanı toqyraý men daǵdarysqa ushyraýynyń kýágeri bolǵan Abaı týyndylary asa aýqymdy derektemelik sıpatymen erekshelenedi.
Elimizdiń Prezıdenti Q.Toqaev «Syndarly qoǵamdyq dıalog – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men damýynyń negizi» atty halyqqa Joldaýynda Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyǵyn memlekettik mańyzdy is shara retinde kórsetip, «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» taqyrybyndaǵy maqalasynda uly oıshyldyń murasyna tereń, jan-jaqty tujyrymdy taldaý jasaýy qoǵamda serpilis týǵyzdy.
Memleket basshysy Abaı amanatyn tarıhı-fılosofııalyq turǵyda paıymdaýmen qatar, qazirgi qoǵamnyń shynaıy bolmysymen birge zerdeleıdi. «...Aqyn el-jurtyn túrli ónerdi ıgerýge úgittedi. Sonyń bári ýaqyttyń talaby ekenin ol anyq ańǵaryp, ultyna erterek ún qatty. Tipti qazir aıtyp júrgen ıntellektýaldy ult qalyptastyrý ıdeıasy Abaıdan bastaý aldy deýge bolady. Uly oıshyl ár sózimen ulttyń óresin ósirýdi kózdedi. Sondyqtan Abaıdy tereń tanýǵa basa mán bergenimiz jón. Abaıdy taný – adamnyń ózin ózi tanýy. Adamnyń ózin ózi tanýy jáne únemi damyp otyrýy, ǵylymǵa, bilimge basymdyq berýi – kemeldiktiń kórinisi. Intellektýaldy ult degenimiz de – osy», deı kele avtor iri oı-tujyrymdarymen bólisedi. Abaı áleminiń qoǵamnyń, memlekettiń qalypty damýy men ulttyń rýhanı-mádenı turǵydan ósip órkendeýine qosatyn áleýetin san qyrynan saraptap berdi.
Shyn mánisinde, Abaı áleminiń pánaralyq sıpatymen ulttyq tarıhnamada eńseli oryn alatyn ýaqyty keldi. Abaı týyndylary kóshpeli qoǵamdaǵy tarıhı jad pen tarıhı sananyń zor qudiretin dáleldeıdi. Adamzatqa ortaq ıgilik bilim men ǵylymnyń qadyr-qasıeti saıyn saharada ómir súrgen Abaı ǵulamalyǵynda shyrqaý shyńyna kóterildi. Prezıdent maqalasynda «...Al ilgerileýdiń negizi bilim men ǵylymda ekenin anyq bilemiz. Abaı qazaqtyń damylsyz oqyp-úırengenin bar jan-tánimen qalady. «Ǵylym tappaı maqtanba» dep, bilimdi ıgermeıinshe, bıikterdiń baǵyna qoımaıtynyn aıtty. Ol «Biz ǵylymdy satyp mal izdemek emespiz», dep tujyrymdap, kerisinshe, el dáýletti bolýy úshin ǵylymdy ıgerý kerektigine nazar aýdardy. Uly Abaıdyń «Paıda oılama, ar oıla, Talap qyl artyq bilýge» degen ónegeli ósıetin de osy turǵydan uǵynýymyz qajet» dep, elimizdegi qazirgi bilim berý salasynyń kókeıkesti máselelerin sheshýdiń joldaryn usynady.
Avtor uly oıshyl tulǵanyń álemdik deńgeıdegi ornyn zerdeleýge kúsh salady. Ultqa qyzmet etý adaldyǵy adamzatty syılaý men tárbıeleýge ulasqan oıshyldar Lao-szy men Konfýsıı, Dostoevskıı, Tolstoı, Volter men Rýsso eńbekterine toqtala kele, Abaıdy olarmen teń dárejede qarastyrady.
Q.Toqaev uly Abaıdy qazaq ulttyq zerdesiniń ólshem bıigi turǵysynda asa joǵary baǵalap, tulǵanyń bolmysy men murasyn ulttyq brend retinde qabyldaıdy. Abaı murasymen tanys, ony zerdeleýge shamasy jetetin árbir jannyń bul oıdyń tereń astaryn túsineri sózsiz.
Abaıdyń ómir súrgen ortasy, áleýmettik jaǵdaıy, saıası-qoǵamdyq kózqarasy keńestik bılik tusynda qýdalanǵany belgili. Qunanbaı – Abaı áýletiniń qasireti tarıhnamada tolyq ashyla qoıǵan joq. Sonymen qatar Abaı arqyly qazaq halqyn álemge tanystyrǵan ataqty jazýshy, abaıtanýshy Muhtar Áýezovtiń tarıhymyzdaǵy ornyn baǵalaý zerdeli zertteýlerdi qajet etedi. Tuńǵysh abaıtanýshylar, uly oıshyldyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn alǵashqy nasıhattaýshylar – Alash zııalylary Á.Bókeıhanov, A.Baıtursynov, M.Dýlatov eńbekteriniń osy qyry nazardan syrt qalmaýy tıis.
Maqala avtorynyń «...Ǵulama Abaı – qazaq topyraǵynan shyqqan álemdik deńgeıdegi kemeńger. Ol kúlli adamzat balasyna aqyl-oıdyń jemisin syılady. Abaıdyń aqyndyq qýatynyń tereń tamyryna úńilgen zertteýshilerimiz onyń qazaq folklorynan, shyǵys pen batystyń sóz ónerinen, orys ádebıetinen, tarıhı eńbekterden sarqylmas nár alǵanyn aıtady», dep jazǵanyndaı, Abaı álemi ǵylymı tereń negizdeýlermen jalǵasary kámil.
Eýrosentrızmniń tarıhı metodologııasyndaǵy qasań ustanymy Uly dalanyń biregeı mádenıetin túsindirýge álsizdik tanytady. Bul oraıda Abaı álemin tarıh fılosofııasynda keńinen qarastyryp, uly dalanyń órkenıetin jasaýshylardyń adamzat qazynasyna qosqan úlesi ekshelene túsýi kerek.
Abaıdyń tanym kózqarasynda dinniń orny aıryqsha boldy. Ál-Farabıden bastaý alǵan ǵylymı ıslamdy Abaıdan artyq tereńdegen ǵulama joqtyǵyn kezinde Aqjan Mashanı dáleldep zerttedi. Prezıdent osy máselege de jiti kóńil bólgen. «...Ol otyz segizinshi qara sózinde Allaǵa degen kózqarasyn tolyq bildiredi. Abaıdyń rýhanı óresine baǵa bergen dintanýshy fılosof ǵalymdar onyń «kámil musylman» uǵymyna erekshe nazar aýdarady. «Kámil musylman» uǵymy tek qazaqqa ǵana emes, búkil musylman álemine qatysty aıtylsa kerek», degen túıin jasaıdy.
Árbir týyndysy astarly mán-maǵynaǵa ıe Abaı shyǵarmashylyǵyn artynda qaldyrǵan «Qara sózderi» asqaqtata túsedi. Mundaǵy uly oıshyldyń adam, halyq, qoǵam, memleket, din, tárbıe, rýhanııat týraly tolǵanystary búgingi zamannyń shyndyǵymen úılesedi. Ǵulama murasyn san qyrynan nasıhattaýdyń mehanızmderin avtor oryndy kórsetedi.
Qazaq tarıhynyń HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysy HH ǵasyr basyndaǵy kezeńi Abaı muralarymen tolyqtyrylsa, otarlyq bıliktiń saıası ákimshilik-basqarý apparatynyń resmı is qaǵazdaryn tarıhı derek kózi retinde baǵalaýǵa qatań, synı ustanym qalyptasar edi. Halqymyzdyń tarıhyn túgendeý, onyń obektıvti ǵylymı tarıhyn qalpyna keltirý tarıhı derekterdi tolyqtaı qatystyrýmen, shyntýaıttylyq, tarıhılyq prınsıpterin saqtaýmen júzege asa alady. Abaıdyń qoǵamdyq-tarıhı kózqarasyn arnaıy zertteý otandyq tarıhnama enshisinde.
Maqalada Abaı mereıtoıyn ótkizýdiń sharalary tolyqqandy, tııanaqtylyǵymen kóńil aýdartady. Uly oıshyldyń týǵan óńiri, 1917 jylǵy 2-jalpyqazaq sezinde «Alash» ataýy berilgen Semeı qalasynyń mártebesin kóterýge naqty mindetter berilgen. Halqymyzdyń tarıhı-mádenı altyn besiginiń kıeli jerinen uly oıshyldar Abaı Qunanbaıuly, Shákárim Qudaıberdiuly jáne Muhtar Áýezov shyqqanyn búgingi urpaq umytpaıdy.
Dana Abaı armandaǵan ádiletti qoǵamdy Q.Toqaev óziniń prezıdenttik qyzmetinde damytatynyn jazady: «...Meniń «Halyq únine qulaq asatyn memleket» atty tujyrymdamam dál osy ádiletti qoǵam ıdeıasyn damytý maqsatymen usynyldy. Bılik pen qoǵam arasyndaǵy syndarly dıalog memleketke degen senimdi nyǵaıta túsedi. Úkimet músheleri, sonyń ishinde mınıstrler men ákimder memlekettik jáne qoǵamdyq mańyzy bar máselelerge qatysty sheshim qabyldaǵan kezde azamattardyń usynystary men tilekterin eskerýi kerek. Muny Abaı meńzegen ádiletti qoǵam qalyptastyrýdyń birden-bir sharty dep bilemin».
Ulttyq táýelsiz memlekettiliktiń ornyǵýy, kúsheıýi ult rýhanııatyn saqtaý jáne jańǵyrtýmen kemeldene túsedi. Prezıdent maqalasynyń túıinin osylaı qabyldadyq.
Gúlbaný JÚGENBAEVA,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń tarıhnama, derektaný jáne zamanaýı metodologııa bóliminiń meńgerýshisi