Ǵumyry kelte Ǵadilshe (Qazaqtan shyqqan alǵashqy fızıkterdiń biri)

О́z elinde «kommýna tıptes» mektep ashqan ákesi Aıapbergen Naýanulynyń aqylymen áýeli aýyl moldasynan eskishe saýat ashqan Ǵa­dil­she – Orynbordaǵy orys mektep-ınter­natynda oqyp, sosyn Almatyda jańadan ashyl­ǵan QazPI-diń fızıka-matematıka ma­man­­dyǵyna 1929 jyly qabyldanyp, 1933 jyly jedel kýrspen bitirgen alǵashqy lek­tegi túlegi. Stýdent kezinde-aq ol ınstıtýt dı­rek­torynyń (B.Almanov) buıryǵymen assıs­tent bolyp jumysqa qabyldanyp, orys tilinde jazylǵan oqý quraldary men ádis­temelik ádebıetterden tómengi kýrstarǵa dá­ris oqyǵan. Sondyqtan halyqty saýattan­dyrý jónindegi «ortalyqtyń» sheshimine sáı­kes jekelegen oqýlyqtardy ózge tilderden aýdarý úshin respýblıka qazynasynan ar­naıy qarajat qaralǵan. Sonyń negizinde Qazaq AKSR Oqý-aǵartý halyq komıssarıaty V synyp­tan joǵary oqýshylar úshin «Fı­zıka» oqý­lyǵyn qazaq tiline aýdaryp berý jónin­de sońǵy kýrstyń stýdenti ári assıstent Ǵ.Aıap­bergenovke arnaıy tapsyrys beredi.

Qazaqstan táýelsizdigi jarııalanǵanǵa deıin oqytylyp kelgen G.I.Faleev pen A.V.Pe­rysh­kınniń eki birdeı «Fızıka» oqýly­ǵyn 1933 jyly tuńǵysh ret qazaq tiline aýdar­ǵanyn jas ǵalym óziniń jeke isinde kórset­ken. Bul eki kitap Almaty qalasyndaǵy eli­miz­diń Orta­lyq ǵylymı kitaphanasynyń sırek kitap­tar qo­rynda saqtaýly tur. 1933 jáne 1935 jyl­da­ry jaryq kórgen kitaptar Qyzyl­orda­da­ǵy mem­lekettik baspahanada basylypty. Ara­da toq­san jylǵa jýyq ýaqyt ótken soń kitap­ha­na­nyń elektrondy saıty arqyly biz tapqan qundy dúnıeler jónindegi áńgime-derek buǵan deıin qalyń jurtshylyqqa beımálim bolyp keldi.

Respýblıka halyq aǵartý komıssarıaty­nyń alqasy bekitken G.I.Faleev pen A.V.Pe­rysh­kınniń V synypqa arnalǵan «Fızıka» oqýlyǵynyń qazaqsha nusqasy 1933 jyly basylyp shyqqan bolatyn. 104 bettik oqýlyq 125 sýretpen bezendirilip, 99 taqyrypty 5 taraýǵa toptastyrǵan: 1) Jabaıy ólsheýler; 2) Jylylyqtyń nársege áseri; 3) Qatty nárseler; 4) Suıyq nárseler; 5) Gazdar. Sondaı-aq 20 myń dana taralymmen basylǵan kitap mazmunynyń aldyndaǵy betke jattyǵýlardyń jaýaptary berilip­ti. Quny – 1 som 50 tıyn. 5-oqý jylyna arnal­ǵan orta mektep úshin «Fızıka» oqý quralynyń birinshi bólimi sol dáýirdiń talabyna sáıkes latyn qarpimen basylǵan. 6 baspa tabaqtan sál astam aýdarma kitapqa keıinnen jazýshylyǵymen tanylǵan belgili qalamger О́tebaı Turmanjanov redaktorlyq etken.

Ǵadilshe Aıapbergenov aýdarǵan ekinshi «Fızıka» oqýlyǵy (I bólim) ortalaý mek­teptiń VI synybyna arnalǵan. 1935 jyly Qy­zyl­ordadaǵy baspadan ekinshi basylymda shyq­qan oqýlyqtyń qosymsha bes myń dana­men shyǵýy da 5 taraýǵa biriktirilgen 99 taqy­ryptan turǵanmen, kólemi 96 bet, 5,5 baspa tabaq. Munyń da avtorlary – G.Faleev pen A.Peryshkın, redaktory – О́.Turmanjanov.

Bir ǵajaby, eki kitapqa da Tashkenttegi Orta Azııa memlekettik ýnıversıteti janyn­daǵy áleýmettik quqyq fakýltetiniń kitap­hanasy óziniń mórin basypty. Soǵan qara­ǵanda, aýdarmashysy tutqynǵa alynǵan oqý­lyq baǵdarlamadan shyǵarylǵan soń, «tuly­byn» saqtap qalý úshin Tashkentte tursa kerek. Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń Orta­lyq ǵylymı kitaphanasyna sońynan jetkizilgen sııaqty.

Kóz júgirte otyryp, oqýshy uǵymyna jeńil ári jatyq tilmen jazylǵan eki oqýlyqta da keıbir negizgi uǵymdardyń áli kúnge deıin qoldanysta ekenin baıqadyq. Aýdarmashy ataýlardy termın retinde turaqtandyrýǵa erekshe den qoıyp, qazaqsha balamasyn dál tapqan. Sóılem quraýy, tildik quraldardy qoldanýynda da izdenis mol.

Keıinnen bilsek, 1934 jylǵy 14 aq­pan­da Qazaq ólkelik komıtetiniń máde­nıet jáne úgit bólimi, araǵa on eki kún salyp respýb­lıka aǵartý halyq komıssarıaty bekitken «Bastaýysh jáne orta mektep­ter oqýlyqtary avtorlarynyń (qurastyrý­shylar, aýdarmashylar) tiziminde» «Fızıka» oqýlyǵyn aýdarýshy tórteýdiń biri bolyp Ǵadilshe Aıap­ber­genov tur eken. Bul tizimde sol dáýir­degi nebir marǵasqalar – qazaqtyń oqyǵan azamattarynyń túgelge jýyǵy bar. 1937 jylǵa deıin bolashaq ǵylym bilgiri retinde osy tizimnen shyǵarylmaǵan Ǵ.Aıapbergenov A.S.Býbnov atyndaǵy Lenıngrad memleket­tik ýnıversıteti janyndaǵy fızıka ınstı­týtynyń aspırantýrasyna fızıka iliminiń elektrotehnıka salasy mamandyǵy boıynsha arnaıy joldamamen baryp túsken.

«Qazaq mektepterindegi fızıkany oqytý jáne fızıkalyq eksperımentteý ádistemesi» jónindegi zertteý jumysyn jazyp bitirgen Ǵ.Aıapbergenov 1934 jyly tuńǵysh ǵylymı eńbegin sol jyly baspaǵa usynypty. Biraq bul eńbektiń odan arǵy taǵdyry qalaı bolǵany ázirge beımálim.

Jas ǵalym-izdenýshiniń talabyn ushtamaq boldy ma, álde tıisti talaby solaı ma, áıteýir aǵartý halkomy T.Júrgenovtiń ózi Ǵadilsheni al­dyn ala kelisimge saı aspıranttar qatarynda Le­nıngrad memlekettik ýnıversıtetine is­sa­parǵa jiberýge buıryq shyǵarǵan. Jáne sol buıryqta 1934 jylǵy 1 qyrkúıekten as­pı­­ran­týralyq kýrsty aıaqtaǵansha aı sa­ıyn 250 som (rýbl) mólsherinde derbes shákirt­aqy tólep turýdy tapsyrypty. Oǵan qosa aspı­rant retinde bólek shákirtaqy taǵy tólen­gen. Muny Ǵ.Aıapbergenovke tek «temir» hal­komnyń qamqorlyǵy dep qaraǵan jón bol­mas. О́ıtkeni QazMÝ-diń fızıka kafedra­sy­nyń meńgerýshisi, professor V.F.Lıtvınov qol qoıǵan minezdemede de onyń is-áreketi joǵary baǵalanypty.

Ǵadilshemen Reseı jerinde qatar oqyǵandar da osal adamdar emes. Atap aıtqanda, Serǵalı Tolybekov, Temirǵalı Nurtazın, Batyrbek Birimjanov, Muhamedjan Qarataev, Tólegen Tájibaev, Hamza Esenjanov, osylaısha tizbe­leı berýge bolady. Al Lenıngradtyń Tarıh, fılosofııa jáne lıngvıstıka ınstıtýtyn bitirip, aspırantýraǵa túsken Sattar Erýbaev Vasıleostrovskıı aýdanyndaǵy №7 kóshede Ǵadilshemen bir bólmede jatyp, jan qıyspas dos bolǵanyn ekiniń biri bilmeıdi.

Aspırantýranyń sońǵy kýrsynda júrgen­de NKVD-nyń quryǵyna ilikken 11 adamdyq toptyń quramynda jıyrma jeti jastaǵy Ǵadilshe Aıapbergenov bolǵanyna resmı dáıek kýá. О́kinishtisi, 1937 jyldyń 4 qarashasynda ketkennen ony «kórdim-bildim» degen jan joq. Tek «Lenıngradskıı martırolog» serııa­synyń IH tomynan alynǵan málimet oıdan shyǵarylǵan úkimniń 1938 jylǵy 26 sáýirde Neva jaǵalaýynda oryndalǵanyna ǵana aıǵaq.

Bulyńǵyr zamannyń beıkúná uldaryn dıirmenniń tasyndaı dóńgelenip jatqan dúnıe, syrǵyǵan ýaqyt aqtap aldy. Belgisiz fızık-ǵalym Ǵadilshe Aıapbergenov – solardyń biri. Endi olardy joǵaltpaıyqshy!..

Nazarbek QOSShIEV,

dokýmentalıst

Sýrette: (soldan ońǵa qaraı): birin­shi qatarda – Taıyr Jarokov, Marat Ǵadylshe­uly, ..., jubaıy Zeınegúl Madalıeva, ...; ekin­shi qatarda – Ǵadylshe Aıapbergenov, Asqar Toqmaǵanbetov, Hamza Esenjanov, Batyr­bek Birimjanov. 1934 j. (Sýret Alma­ty qalalyq tarıhı-ólketaný mýzeıinde saqtaýly.)

ATYRAÝ