Demografııalyq ahýal jáne kóshi-qon

Qonys aýdarǵandardyń ishinde jastar kóp

Elimiz úshin mańyzdy máse­le – demografııalyq ahýal. Táýel­sizdikten keıingi 30 jyl­ǵa jýyq ýaqytta respýblıka hal­qy­nyń sany nebári 12 pa­ıyzǵa ósken. Naqty derekterge súıensek, 1991 jyldan bastap 2018 jyl­ǵa deıin Reseıden basqa TMD mem­leketteriniń halyq sa­ny 21,0%-dan 68,0%-ǵa deıin ósti.

Al kórshimiz Qytaı elinde 21,8% nemese 350 mln-ǵa ósken. Bul ósim Qazaqstan halqynyń sany­nan 20 ese joǵary. Iаǵnı, Qytaı 1991 jyldan beri 20 Qazaqstan jasap otyr. Bizdiń el úshin basty teris faktordyń biri – elden kóship ketý. Qazaqstan­nan basqa elge turaqty turýǵa ketý­shilerdiń ishinde 43,8%-yn 15-ten 34 jasqa deıingi jas­tar quraıdy, bul eńbek resýrstary­nyń turaqty azaıýyn sıpattaıdy.

Al bul jolǵy Joldaýda demo­­grafııalyq jaǵdaıdy retteý úshin bala týýdy yntalandy­rý týraly aıtylǵan. Halyq sany­nyń ósýin qamtamasyz etý tabı­ǵı ósimdi arttyrý jáne kóshi-qon ar­­qyly júzege asyrylatynyn es­kersek, múmkindikterdi bir­jaq­ty qaraýǵa bolmaıtyny aıqyn.

Birinshiden, Joldaýda mamandar jetispeýshiligin atap ótken. Demek, shettegi 5 mln-nan astam qazaq dıasporasy arasynda qanshama bilikti mamandar bar. El ekonomıkasyn damytýdyń negizgi faktory belsendi halyq, ol óndirýshi jáne tutynýshy.

Ekinshiden, shaǵyn jáne orta bıznesti damytý úshin onyń IJО́ úlesin 2025 jylǵa qaraı 35 paıyzǵa deıin jetkizý kózdelgen. Bul da qandastardyń kelýin yntalandyratyn jáne ekonomıkanyń damýyna tikeleı oń áser beretin jaǵdaı.

Úshinshiden, Joldaýda aýyl­dyń áleýetin tolyq ashý máselesi strategııalyq turǵydan mańyzdy bolyp qala beretini aıtylǵan. Qandastardyń barlyǵy derlik aýyldyq mekenderge ornalasyp jatqanyn eskersek, bos qalǵan qanshama aýyldardy damytýǵa múmkindik bar.

Tórtinshiden, soltústik aı­maq­tardaǵy aýyldarda muǵalim, dáriger jáne aýyl sharýa­shy­lyǵy salasynyń mamandary jetispeıdi. Osy turǵyda shetel­derdegi qandastar arasynda bilik­ti maman, tájirıbeli azamat­tar qanshama. Qazir ýrbanı­zasııa­lyq úrdis jalǵasýda. Bul aýyl men qala damýyndaǵy atalǵan ózge­sheliktiń saldary. Kelgen qan­das aýylda ornalasyp malyn ósirip, eginin salyp tirshiligin jaq­sartýdy kózdeıdi.

Basqasyn bylaı qoıǵanda osy aıtylǵandardyń ózi kóshi-qondy yntalandyrýǵa múmkindik beredi.

Tıimdi tetik kóship kelýshilerdi kóbeıtedi

1997 jyly qabyldanǵan «Halyqtyń kóshi-qony týraly» zańǵa qanshama ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi.  Másele tolyq sheshimin tapty dep aıtý qıyn. Zańnyń oryndalýy onyń basqa salalyq zańdarmen baılanysy jáne Úkimet qaýlylary men tıisti normatıvtik-quqyqtyq tetiktermen tikeleı baılanysty. Zańnyń is júzinde oryndalmaýy osyndaı zańdyq qujat­tardyń rettelmeýinen oryn alady. Meniń oıymsha, sheteldegi qazaq dıasporasyn qoldaýdy jáne Qazaqstanǵa oralýyn qam­tamasyz etetin, naqtyly tetik­teri belgilengen zań qajet. 1948 jyly táýelsizdik alǵan kezde halqynyń sany 800 myńnan aspaǵan Izraıl memleketi bir jarym betten ǵana turatyn «Iz­raılge qaıtý» zańynyń nátı­jesinde búginde 9 mln-ǵa jetti.

Bul turǵyda el aýmaǵynan basqa memleketterge, ásirese jas­­tar­­dyń qonys aýdarý úrdisin ret­­teý qajet bolsa, ekinshi jaǵy­nan shet­tegi qazaqtyń Otanǵa ora­lýyn qamtamasyz etý kerek. Táýel­sizdik jyldarynda 1 mln-nan astam qandastardyń kó­ship kelýi erekshe mańyzǵa ıe bol­ǵanymen áli de kóńil kón­shit­peıdi. Qandastardy ornalas­tyrý, jańa ortaǵa beıimdeý máse­le­lerinde birshama ıgi bastama­lar boldy. Alaıda keıbir ister kóshi-qon jaǵdaıyn bir izge túsi­rip, júıeli uıymdastyrýǵa keder­gi de keltirgeni belgili. Ási­rese kvota júıesi, oralmandar­dy memleketten baspanamen qam­tamasyz etý úrdisi bastapqy­da shet­tegi aǵaıyndardyń elge ora­lý yntasyn arttyrǵanymen, 2000 jyldarda jemqorlyqtyń, qa­ǵaz­bastylyqtyń saldarynan úl­ken synǵa ushyrady. Bul túsi­nik­ti jaǵdaı, sebebi qonys aýdaryp kelgen barlyq qandastardy bas­pa­namen qamtamasyz etý eko­no­mı­kalyq turǵydan múmkin bolma­ǵan­dyqtan, kvota júıesi at­amekenge oralýǵa yntaly aǵa­ıyn­dardyń kelýin tejedi. Biz, hal­­qy­myzdyń «balyq berme, qar­­­maq ber» degen danalyǵyn aı­typ, qan­dastardy ornalastyrýda qa­la­larǵa jaqyn mekenderden, bol­ashaǵy bar aýyldardan úı salýǵa jer telimderin jáne uzaq merzimge jeńildetilgen nesıe berý arqyly baspanaly bo­lýyn qamtamasyz etý tetigin j­asaý kerek degen usynyspen shyq­qan edik. Sol kezdegi Par­la­ment de­pý­­tat­tary Shámsha Ber­kin­­baeva, Sherhan Murtaza, Farıza Oń­ǵar­synova, t.b osy ıdeıany qoldap, Almaty qala­synan qanatqaqty joba basta­ǵanbyz. Qazir Baıbesik aýylynda 200-den astam otbasy memleketten bir tıyn qarjy almastan baspanaly boldy. Ár úıde shaǵyn óndiris, sehtar bar, ıaǵnı barlyǵy eńbekte. Shetten kelgen aǵaıyndar kópbalaly eke­ni belgili. Otaý kótergen bala­laryna qosymsha úıin de turǵy­zyp berip jatyr. Bul bastama Pavlodar, Aqtaý, Nur-Sultan qalalarynda jalǵasyn tapty.

Qazir Nur-Sultan qalasynda arnaıy jobamen «Nur-besik» turǵyn úı kesheni boı kóterýde. Alaıda memleketten bir tıyn da nesıe berilmedi, kerisinshe memleketke 40 mln teńgeden astam paıda kirgizdik. Qazirgi tańda keı­bir zańdyq normalardyń qarama-qaıshylyǵy jáne ákimshilik ke­der­gileriniń saldarynan sal­ǵan úıleriniń jer telimderin zańdas­tyrý durys sheshilmeı otyr.

Prezıdent bıylǵy Jol­daýyn­da «Jer úı tek turǵyn úı ǵana emes, ol tabysy tómen aza­mat­­tar úshin, ásirese kópbalaly ot­ba­sy­­lar úshin ekonomıkalyq kó­mek bo­la al­ady», dep atap ótti. De­­mek, jú­ıeli tetik jasalar degen úmittemiz.

Aıtqym kelgeni, bizde eger memlekettik mekeme­niń zań­syz­dyǵy nemese prob­le­ma­­lar týraly joǵary deńgeı­degi organǵa ótinish-shaǵym jaz­sa­ńyz, onyń jaýabyn sol mekeme ne­mese ákimshilik ózi beredi. On­daı jaǵ­­daıda ádilet­tilik ornyna ákim­­ger­lik, jemqor­lyq, qaǵaz­bas­­tylyq pen kózboıaýshy­lyq ús­­tem­­dik etetini túsinikti. So­ńyn­­da má­sele sheshilgendi qo­ıyp, sol má­se­leni kótergen adam jek­kó­ri­­nish­ti bolady. Ákimshilik esigi oǵan ár­daıym «tars jabyq». Joǵa­­ry deńgeıdegi sheneýnikten «Oral­­man máselesin kóterip, bizge pro­b­lema taýyp berdiń», de­gen de sógis aldym. Qazirgi jaǵ­daı osy­laı. «Qazaqstan Res­pýb­lı­ka­­sy­n­yń ár azamatyna baspana sa­lýǵa 10 sotyq jer telimine ıe bolý qu­qyǵy beril­gen» degen zań tar­maǵy qaǵaz betin­de ǵana tur. Biraq bul máse­leni sheshýge áli kirisýdemiz.

Zań baptary halyqqa túsinikti bolý kerek

Joldaýdaǵy aýyl másele­sine toqtalsaq, jaǵdaı kóńil kónshi­terlik emes. HHI ǵasyrda sýsyz, jolsyz, baılanys júıesinsiz otyrǵan aýyldar jetkilikti. Keıbir aýyldarda ár synyptan 2-3 baladan, birneshe synyp birigip oqıtyn mektepter bar. Ondaı jaǵdaıda qandaı sapaly bilim, sanaly tárbıe beri­letini aıtpasa da túsinikti. 15-16 oqý­shysy, 20-daı jumysshy-qyz­metkeri bar mektepter bar. Aýyl halqynyń jeke malyn jaıatyn, jem-shóp daıyndaıtyn jeri joq. Jer latıfýndısterdiń qolynda. Ne ózi, ne ózge jemisin jemeıdi. Aýyl ákimi jer ıesiniń atyn aıtýdan qorqady. Mine, baıtaq dalamyzda qazaqtyń malyn jaıatyn jeri kádege aspaı tur. Prezıdent Joldaýynda bul másele de kóterildi. Qýantarlyq jaǵdaı, QHR, Mońǵolııa, О́zbek­stan­nan qandastar kelip jatyr. Qarapaıym aýyldyń ákimi «Qandastar kelip aýyl mek­tebi saqtalyp qaldy, aýlaǵa jemis-jıdek egilip, tabada nan pisiri­lip, aq tamaqtyń túri jasalyp das­tarqan túzeldi. Aýylda Naýryz merekesi toılanyp, qazaq­sha kıinip, dombyranyń úni sha­ryqtap, ánder shyrqalyp, jań­ǵyryp jatyrmyz dep aǵynan ja­ryl­dy. О́kinishtisi, taǵy aǵa­ıyn­dardyń malyn ósirýge, sha­ǵyn nesıeler alyp kásibin dóń­ge­letip ketýine múmkinshilik az.

Prezıdent Joldaýyndaǵy jergilikti ózin ózi basqarý júıe­sin damytý úshin aýyl ákimderin saılaý arqyly quqyqtary men jaýapkershiligin arttyrýǵa baılanysty usynystary bul máseleniń de túıinin shesher degen úmit bar.

Kóshi-qon máselesine ara­lasqaly biraz jyl boldy. Par­lamentte, Úkimet otyrystarynda túıtkildi máselelerdi kóterip kelemiz. Jalpy, kóshi-qon máselesin memlekettiń basqa máselelerinen bólip qaraýǵa bolmaıdy. Bizdegi úlken kemshilik osynda. Eldiń qalypty damýy quqyqtyq bazanyń deńgeıimen, basqarý júıesiniń biliktiligimen, bilim-ǵylym, densaýlyq, mem­lekettik ıdeologııamen, aýmaq­tardaǵy demografııalyq, ekono­mıkalyq jaǵdaılarmen, óndiris salasynyń damýymen tikeleı baılanysty. Álemdi jaılaǵan pandemııa, ekonomıkalyq daǵdarys, shıkizat baǵasynyń tómendeýi – tabıǵı baılyǵymyzdy satyp baqýatty ómir keshemiz degen bizdi eń aldymen tyǵyryqqa tiredi. Osy kezeńde jibergen qate­lik­terimiz alǵa shyǵa keldi. Eń aldymen, el ekonomıkasyn ilgeri­letip, halyqtyń qalypty tirshi­ligin qamtamasyz etetin quqyq­tyq tetikterimizdegi olqy­lyq­tar, ıaǵnı zańnyń oryn­dalmaýy, atqarýshy bılik­tiń, basqarý júıesiniń halyq­tyń muń-muqtajynan alshaq­tyǵy aıshyqtala tústi. Bul, qabyl­danǵan zańdardyń qarapaıym ómirmen ushtasa bermeýi desek, ekinshi jaǵynan, qoǵam talabyna saı kez kelgen zańdar tolyqtyrylyp, ózgertilip otyrýy kerek. Bizdegi zańdar – bir-bir tom kitap. Qarapaıym halyq­tyń ony oqyp túsinýi qıyn. Sondyqtan quqyq buzýshylyq, sot júıesiniń ádiletsizdigi, at­qarý­shy bıliktegi mamandar saýa­ty­nyń tómendigi degen sııaqty syltaýlar kóbeıe túsedi. Zańnyń ár baby naqty jáne tııanaqty, halyqqa túsinikti bolýy kerek. Bul – talqylanbas qaǵıda.

Qaırat BODAÝHAN,

S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń professory, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty, respýblıkalyq «Asar» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy