Ahańdy aıtqany – Alashty aıtqany

Ár Joldaýdyń óz ereksheligi, ustanǵan baǵyty bolatyny sózsiz. Osy turǵydan kelgende «bul án bu­­rynǵy ánnen ózgerek» dep Shákárim qa­jy aıtqandaı, bul Jol­­daý da óz­gerek, ádettegiden góri naq­ty is-qı­mylǵa negizdelgen, ba­tyl qa­damdarǵa betburys jasa­ǵa­nyn baı­qata­dy. Máselen, memle­ketti bas­qarý­dyń jańa úlgisi­niń usy­ny­lýy, mem­leket­tik qyzmet­kerler­­diń 25 paıyzǵa deıin qysqarýy, sheteldikterge jer satylmaıtyn­ynyń naqty aıtylýy nazar aýdartpaı qoımaıdy.

Jalpy, ár nárseniń, ásirese osyndaı el ómirindegi asa mańyzdy qujat­tyń óz túıini bolady. Memle­ket bas­shysynyń qoǵamnyń túrli sala­syn­daǵy ahýalǵa tereń taldaý jasaı ke­lip, negizinen memleket qurýshy bas­ty ulttyń osynaý irgeli isterdi at­­qa­rýdaǵy, júzege asyrý­daǵy jańa ult­­tyq bolmys-bitimi qandaı deń­geı­de bolýy kerek­tigin atap kórse­tedi.

О́z sózinde Memleket basshysy­nyń ulttyq degen uǵymǵa tereń mán berýin baǵamdaǵan bolarsyz. Bul tekten tek emes. Demek, qandaı irgeli sala bolsa da ol eń aldymen ultqa qyzmet etýi tıis. Ol sonda ǵana óziniń ulttyq mártebesine laıyq bola alady. Demek, barlyq sala jańǵyrýy, jańarýy tıis. Sonda ǵana Prezıdenttiń atap aıtqanyndaı, «jańarǵan ult qana jańǵyrǵan eldiń jetistigin jahan jurtyna tanystyra alady».

Demek, ult qalaı jańarady, qalaı jańǵyrady? Onyń iske asý meha­nızmderi, tetikteri qandaı? Bul oıy­myzdyń da kiltin Memleket basshysynyń ózi ashyp bergen. Jáne bul baǵyttaǵy mindetterdi de sanamalap kórsetedi.

«Qazirgi mindet – halqymyzdyń jańa bolmysyn qalyptastyrý, tutas ult saıasatyn arttyrý. Adamdy jáne qoǵamdy ýaqyt talabyna saı jetildirý qajettigin ómirdiń ózi kórsetip otyr. Jańarǵan ult qana jańǵyrǵan eldiń jetistigin ja­han jurtyna tanyta alady. Men halqy­myzdyń álem úlgi tutarlyq jaqsy qasıetteriniń kóbirek bolǵanyn qalaımyn. Ultymyz jańa sapaǵa kóshýi úshin bizdiń kúndelikti ómirlik ustanymdarymyz da ózgerýi kerek.

Qaı kezde de ulttyq qundylyq­tarǵa bet buryp, ásirese halqymyz­dyń birtýar tulǵalarynyń sózine zor mán berip qaraıtyn Qasym-Jo­mart Kemeluly bul joly ult usta­zy Ahmet Baıtursynulynyń myna bir tanymal sózin keltire ketipti. «Bi­limdi bolýǵa oqý kerek. Baı bolýǵa kásip kerek. Kúshti bolýǵa birlik kerek. Osy kerekterdiń jolynda jumys isteý kerek», deıdi Ahań.

Qazaqtyń til biliminde, aǵartý salasynda, rýhanııatynda tóńkeris jasaǵan uly reformator Ahmet Baı­tursynulynyń sonaý HH ǵasyrdyń basynda aıtqan sózi kúni búginge deıin mańyzyn joımaq emes, dál osy ýaqyttyń da talabymen tereń úndesip jatyr. Memleket bas­shysynyń Ahańdy aıtqany – Alash­ty aıtqany dep bilý kerek. Demek, Alash ıdeıasyn tiriltip otyr. Alash qaıratkerleriniń sózine jan bitirip, solardyń aıtqanyn jańa zaman bolmysymen bitistirý. Aınalyp kelgende osy uly qaǵıdattardy júzege asyratyn da, oryndaıtyn da bilimdi, bilikti, parasat-paıymy mol ulttyq kadrlar. Iаǵnı memlekettik qyzmetkerler – memlekettik qyzmet salasynda 25 paıyz qysqartý bolatynyn aıtqan Prezıdent, endi jańa qaǵıdattarmen jumys isteıtin qyzmetkerlerdiń sany emes, sapasy mańyzdy ekenin meńzep otyr. Kezinde Alash qaıratkerleri sheneýnikterdi, ıaǵnı memlekettik qyzmetkerlerdi eldiń sózin sóıleıtin, elge qyzmet etetinder – memleketshilder jáne óz qaraqan basyn kúıtteıtinder dep ekige bólip qaraǵan. Memleket basshysynyń ulttyń jańa bolmysyn qalyptastyrýda HHI ǵasyrdyń urpaǵy qandaı bolý kerek degendegi sanamalap kórsetken qaǵıdattary da osy pikirmen tereń úndesip jatyr.

Ádette, osy kúnge deıin qoǵamdy ulttyq ıdeıa bar ma, ulttyq ıdeologııa qaı deńgeıde degen saýal mazalap keledi. Atalmysh Joldaýda osy suraqqa naqty jaýap berilgen dep oılaımyn. HH ǵasyrdyń basyn­da aıtylǵan Ahańnyń uly sózi­nen týyndatyp aıtqan Memleket basshysynyń oı-pikiri, usynystary bizdiń basty ulttyq baǵdarlamamyzǵa aınalýy tıis dep bilemin.

Ulttyń jańa bolmysyn qalyp­tastyrý jolyndaǵy bizdiń bar izgi isimiz, ulttyq ıdeıamyzdy Memleket basshysynyń uly Ahańnyń dańq­ty sóziniń aıasynan izdep, óziniń ustanymdaryn osy sózden tarqatyp aıtýyna barshamyz den qoıyp, basty baǵdar etip ustanýymyz kerek.

«Ár ult óziniń eń asyl qasıetin adamzatqa ortaq qazynaǵa aınaldyra almasa, ol ulttyń qasiretti qylmysy sanalady», depti Rabındranat Tagor. Demek, ultymyz óziniń jańa zamanǵa saı jańa bolmysyn qalyptastyra bilgende ǵana Memleket basshysy atap kórsetkendeı, «biz sonda ǵana báse­kege qabiletti memleket, zııat­ker ult qalyptastyra alamyz», adam­zat­qa qosatyn ortaq qazynamyz da qo­maq­ty, uıalmaıtyndaı bolary sózsiz.

Ádette eldik, ulttyq múdde sóz bolǵanda el zııalylary aýyzǵa alynady. Zııaly, tulǵa degenimizdiń ózi ultqa baǵyt-baǵdar berýshi, ustyn bolatynyn aıtsaq, olarǵa júkteler jaýapkershiliktiń jeńil emes ekeni túsinikti. Shyn mánindegi zııaly adam sol halyqtyń aınasy. Demek, bolashaq urpaq sol aınaǵa qarap bet túzeıdi. Onyń sózi, ilimi ónege bolýǵa, jańa betburystarǵa serpin berýi qajet. Memleket basshysy aıtqandaı, «qazaq zııalylarynyń jańa kezeńdegi mindeti – ult bolmysynyń jańa qaǵı­dattaryn ornyqtyrý. Sondaı-aq ult sapasyn arttyrý». Demek, zııalynyń mindeti jańa qoǵamǵa tez beıimdelip, ótkenniń ónegesin búgin­niń bolmysymen utym­dy baılanys­tyrý. Aıtqandaı, bul iste zııalylarǵa júkteler min­det aýqymy orasan zor. Bul rette Jol­daýda aıtylǵandaı, «bos­sóz­dilik pen bós­pelik, maqtanshaqtyq qoǵam­nyń damýyn tejeıdi. Bul týraly Abaı «О́ńkeı jalǵan maqtanmen, shynnyń betin boıaıdy», dep ashyq aıtqan. Bul másele búgingi kúni de ózekti bolyp otyr» delinedi.

Shynynda maqtaý, maqtan bul taý­­dan qulaǵan tasqyn sekildi. Oryn­­syz maqtaý, jalǵan aqparat, esep berý bul ulttyń jańa bolmysyn qa­lyp­­tastyrýǵa syzat túsiretin asa qa­ter­­li dert. Biz bul bıikke, usta­nym­­ǵa kisi bo­ıyn­daǵy kóp kemshi­likterdi joıa­tyn eńbek arqyly ǵana jetemiz.

Árkim óz isimen aınalysyp, jaýap­­ker­shiligin jete sezinip, sol jo­l­ǵa bilim-biligin, parasat-paıy­myn jumsaı bilgende ǵana isimiz nátı­jeli bolmaq. Qur bos sóz, dań­ǵaza­nyń ýaqyty ótken. Qazir naqty ister, jańa ıdeıalar zamany. Ata-baba­myzdyń uly muratyn, osy eldi qoly­myzǵa amanattap tapsyrǵan uly tulǵa­lardyń qajyr-qaıraty, tabandy eńbegin, uly rýhyn boıymyzǵa serik etken jaǵdaıda, jańa zaman talabyna ushtastyra bilgende ǵana biz ulttyń jańa bolmysyn qa­lyp­tastyratyn mereıli kúndi ensh­ileımiz, Alash balasynyń júz jyldyq armanyna sóz joq qol jetkizemiz. Sonda ǵana biz Joldaýdyń toqeter túıin sózi bolǵan ulttyń jańa bolmysyn jasaýǵa, uly Abaı aıtqan «tolyq adam» uǵymyna bir taban jaqyndaı túsemiz.

Qalı SÁRSENBAI,

«Almaty aqshamy» gazetiniń bas redaktory, Almaty qalalyq máslıhatynyń depýtaty