Halyqtyń úmiti oıaý

Álem buryn-sońdy bol­ma­ǵan qıyn­dyqtarmen, tipti ekzıs­tensıaldy qıyn­dyqtarmen betpe-bet kelip otyr dese de bolady.

Arasy jarty jyldyń ishinde ja­han­dyq baılanystar úzildi, ulttyq eko­no­mıkalar turalady, halyqaralyq qarym-qatynastar kúrdelene tústi, óndiris pen suranys kólemi quldyraý shegine jet­ti. Qarapaıym adamdardyń ómir súrý qa­lyby qaıshylyqqa ushy­rady, ádepki oı-sana qundy­lyq­tary tyǵyryqqa tireldi.

Bir qaraǵanda bul synaqtyń ushy-qıy­ry joqtaı kórinedi. Qazirgi ýaqyt­ta halyqaralyq sarap­shylar pande­mııa­dan keıingi ekonomıkalyq ahýaldy 30-jyl­dardaǵy «uly depressııa» zar­dap­ta­rymen nemese Ekinshi dúnıe­júzilik soǵystan keıingi shetin jaǵdaımen qatar qoıa bastady.

Jaqynda ǵana amerıkalyq saıasatker, dıplomat Genrı Kıs­sınd­jer jazǵandaı: «COVID-19 tolyq aıaqtalǵannan keıin kóp­te­gen elderdegi jaýapty mekemeler sát­sizdigi úshin aıaýsyz synǵa ushy­raıdy. Koro­navırýstan ke­ıingi álem endi búgin­gideı bol­maıdy». Oılantarlyq jaǵdaı.

Biraq munyń da tyǵyryqtan shyǵa­ra­tyn jol emes ekeni aqı­qat. Tyǵyryqtan shyǵý úshin mem­le­ketke batyl ári naqty prag­matı­kalyq sheshimder men shuǵyl ra­sıo­naldy is-qımyl aýadaı qa­jet bolyp tur. Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Prezı­denti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev­tyń «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qı­myl kezeńi» atty halyqqa Jol­daýyn osy qajettiliktiń, tyǵy­ryqtan shyǵý jo­lynyń jarqyn kórinisi deýge tolyq negiz bar.

Prezıdent Joldaýy – eli­miz­diń moı­­nyna túsken synaqqa memlekettiń jaýa­by. Jańa kezeń­degi táýekelder men aýyrt­pa­lyq­tardyń aldyn alyp, olardy eń­se­rýge baǵyttalǵan memlekettiń ke­shen­di jobasy.

Memleket basshysy halyqqa Jol­daý­ynda Qazaqstannyń pandemııadan keıin­gi kezeńdegi saıası, ekonomıkalyq, áleý­mettik kún tártibin naqty ári tutastaı bekitip berdi. Bul qujat al­da­­ǵy jyldary atqarylatyn jedel is-qı­­myl­dar men oń ózgeristerdiń naqty al­ǵy­shartyna aınalady.

Memleket basshysynyń Jol­daý­daǵy aıtylǵan negizgi mindet­ter tizbesi Qazaq­stannyń pande­mııadan keıingi kezeńdegi qalybyn aıshyqtap tur. Iаǵnı memleket:

budan ári de áleýmettik usta­nym dás­túrinen aınymaıdy;

saıası, ekonomıkalyq refor­ma­lardy júzege asyrýdaǵy sabaq­tastyq úzilmeı jal­ǵasady;

zań ústemdigine qol jetkizý ba­symdyq bolyp qala beredi;

jemqorlyqpen kúres aıaýsyz júrgi­ziledi;

eń bastysy, memlekettiń birin­shi qun­dylyǵy onyń qarapaıym azamattary deı­tin qaǵıda myz­ǵy­maıdy.

Toqaev usynǵan orasan áleý­mettik kó­mek­ter paketi jaǵdaıdyń kúrdeliligine qa­ra­mastan, ony ońaltýǵa memleket re­sýr­synyń to­lyq jetkilikti ekenin anyq ańǵartady.

Eń bastysy Qazaqstan Prezı­den­tiniń Joldaýynda kóteril­gen jáne shuǵyl she­shilýi tıis ózek­ti máseleler alty aı tórt qa­byr­ǵanyń ortasynda qamalyp, fatal­dy úmitsizdik pen ızolıasııalyq kóńil kúıde otyrǵan halqymyzǵa úlken demeý boldy, úmitterin oıa­typ, senim­derin kúsheıtti. Se­bebi Prezıdent Jol­daý­ynda eli­mizdegi keshendi, kúrdeli jo­ba­­lar­dan bastap, qarapaıym adam­dardyń kún­delikti ómirdegi prob­lemalaryna deıin qamtylǵan.

Memleket basshysy mem­le­kettik bas­qarýdyń jańa úlgisin jasap, ony birtin­dep engizýdi usy­nyp otyr. Bul da ýaqyt talaby. Osy maqsatta jańa áleýetti organ – Strategııalyq josparlaý jáne re­formalar agenttigi qury­la­tynyn ja­rııa etti. Agenttik tike­leı Prezıdentke ba­ǵy­natyn bolady. О́z basym, bul basta­many tolyqtaı qoldaımyn.

Sebebi birinshiden, mem­le­ket­tik bas­qarý júıesin reformalaý isi – mem­le­kettik qaýipsizdik deń­geıindegi másele.

Ekinshiden, mundaı isti je­kelegen quzyrly mınıstrlikterge nemese ákim­dik­terge tapsyryp, «reforma jasa» dep qarap otyrý, úderis bary­synda qarsylyqtarǵa tap bolýy, qaıshy­lyqtarǵa soq­tyrýy, tipti túptiń túbinde múl­de iske aspaı qalýy da múmkin eken­digin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy.

Úshinshiden, jasyratyny joq, jyldar boıy óziniń ámbebap zań­dy­lyqtar júıesi qalyptasqan, óz­deri úshin tabıǵı kórinetin ju­mys­pen aınalysyp otyrǵan basqarý qurylymdaryna tek Prezıdentke tikeleı baǵynyshty organ ǵana ózgeris jasaı alady.

Sondaı-aq bir memlekettik or­gandy saıası laýazymdaǵy jáne ákimshilik laýa­zymdaǵy eki tul­ǵanyń qatar basqarýy da kóp­ten beri talqyǵa salynyp kele jat­­­qan jaǵdaı bolatyn. Mem­leket basshysy jaýapty hatshy laýa­zymyn joıyp, mınıstr­lik­ter­diń basqarý júıesindegi eki­udaıylyqqa da núkte qoıdy.

Memlekettik qyzmetkerler sanyn bir jarym jyldyń ishinde 25 paıyzǵa qysqartý bastamasy da qajetti qadam. Qazirgideı elek­trondy qujat júıesi bar, sıfrly tehnologııalyq dáýirde meke­me shtattaryn jónsiz ulǵaıta berý de aqylǵa qonymsyz. Beınelep aıtqanda, ju­mys istemeıtin qyz­metkerdiń sanyn 25 paıyzǵa azaı­typ, jumys isteıtin qyz­met­kerdiń jalaqysyn 25 paıyzǵa kóbeı­tip otyrsa, memleket úshin áldeqaıda tıimdi bolar edi.

Onyń ústine memlekettik qyz­met­ker­ler sanyn qysqarta otyryp, qalǵan qyzmetkerlerdiń jala­qysyn barynsha kóterý ar­qyly jumys tıimdiligin ar­t­tyryp, ta­bysqa qol jetkizý tájirıbesi álemniń kóptegen elderinde óz jemisin berip otyr.

Memleket basshysy Joldaýy­nyń negizgi bóligi áleýmettik-ekonomıkalyq ahýalǵa arnalýy tabıǵı, zańdy jaǵdaı. Prezıdent negizdep bergen jańa jaǵ­daı­daǵy ekonomıkalyq damýdyń 7 qaǵı­daty pandemııadan keıingi kezeńdegi eko­no­mıkalyq damýdyń basty tuǵyrnamasyna aınalady.

Quqyq qorǵaý men sot júıesin refor­malaý qolǵa alynatyny belgili boldy. Bul ótkir másele de Qazaqstandaǵy qo­ǵam­dyq uıym­dardyń, belsendi toptar­dyń kópten beri kóterip júrgen taqy­ry­by bolatyn.

Memleket basshysy azamat­tardy memleketti basqarý isi­ne belsendi túr­de tartýdy tap­syrdy. Osy máseleni Qasym-Jomart Toqaev óziniń 2019 jyl­ǵy saı­laýaldy baǵdarlamasynda kóter­­gen edi. Aınalasy bir jyl­dyń aýqy­mynda memleket pen aza­mattyq qoǵam arasyndaǵy baı­lanys ornatý isinde biraz sharýa­lar atqaryldy.

Bir jyldyń sheńberinde «Ha­lyq únine qulaq asatyn memleket» konsepsııasy iske qosyldy. Shy­ny kerek, qatyp-se­mip qalǵan bıýrokratııalyq apparat ha­lyq­pen «adamsha» jumys isteýdi úıre­ne bastady, ámirshil-ákimshil keıpi­nen bas tartty. Dese de, bul ba­ǵytta áli de atqarylatyn is qyrýar ekeni belgili.

Osy jyly Qazaqstanda «Beıbit jı­na­lystardy uıymdastyrý jáne ótki­zý tár­tibi týraly», «Saıası partııalar tý­ra­­ly», «Saılaý týra­ly», «Parlament já­ne onyń depý­tat­tarynyń mártebesi týra­­ly» zańdardyń qabyldanýy halyq­ara­lyq uıymdar tarapynan da qoldaý tapty.

Prezıdent janynan qurylǵan Ult­tyq qoǵamdyq kelisim keńe­si qoǵamda, qo­ǵamdyq oıda qalyp­tasqan qaısybir nara­zylyqtardyń saıabyrsýyna, bılik pen qoǵam arasyndaǵy shynaıy dıalogtyń bastalýyna septigin tıgizdi. Keńes óz mıssııasyn sátti oryndap otyr.

Endigi basty másele – úkimettik emes uıymdarmen, túrli belsendi áleýmettik toptarmen, saıası par­tııalarmen, belgili tulǵalarmen úzdiksiz konstrýktıvti baılanysty jolǵa qoıý.

Menińshe, mundaı máselede «aq», «qyzyl» degen prınsıp júr­meýi tıis. Kez kelgen halyqqa jár­demi tıetin tul­ǵanyń múm­kin­dikterin paıdasyz daý-sharǵa emes, pandemııadan keıin ja­dap-júdegen halqymyzdyń eńsesin kóte­rýge, bereke-birligin nyǵaıtý jolyna baǵyttaýǵa talpyný qajet.

Memlekettik basqarý isine, ásirese, túrli áleýmettik lıftter, onlaın, off­laın platformalar arqyly, qajet bol­sa túrli je­ńil­dik, kómekter arqyly jastardy kóptep tartý mańyzdy dep sanaı­myn. Olar – Táýelsizdik jyldary dúnıege kelgen bilimdi, kózi ashyq, ójet, sıfrlyq dáýirdiń per­zentteri.

Buǵan mysaldy alystan izdeý­diń qa­jeti joq. Memleket basshysy iske qos­qan «Prezıdenttik rezerv» jobasy buǵan jarqyn mysal bola alady. Ol jobaǵa ilikken talantty jastardyń kóbi qazir ortalyqta, óńirlerde ysylyp, shyńdalyp jatyr.

Nur Otan partııasy qolǵa alǵan praımerız jobasy da talaı daryndy, qabiletti jastyń jolyn ashady deýge negiz bar. Memleket basshysy Joldaýynyń qorytyndy bóliginde ultymyzdyń jańa bolmysyn qalyptastyrý, ulttyq sapany arttyrý jaıyna erekshe toqtalǵany kóp nárseni ańǵartsa kerek.

Shyndyǵynda, álem buryn­ǵydaı bolmaıdy, Qazaqstan da. Qaı-qaısy básekege de barynsha qabi­letti bolý úshin, álemdik damý kóshiniń sońynda qalmaý úshin, ja­ńa zamanǵa beıimdelý úshin, ózgermeske sharamyz joq.

Demek, halyq ta, ult ta ózge­rýi ke­rek. Halqymyzdyń endigi jerdegi ty­nys-tirshiligi, rýhanı qun­dylyqtary men dástúrshildigi, ishki mádenıeti men myna alasa­pyran dúnıege degen kóz­qa­rasy, qarym-qatynasy ósken ulttyń, estııar ulttyń kózqarasy men qarym-qatynasyna aınalýy shart.

Prezıdent osyny alys kók­jıekten paıymdap, úmit pen se­nim­di serik ete oty­ryp, naqty qadam men is-qımyl jasaýǵa shaqy­ryp otyr. 

Memleket basshysynyń meń­zep otyr­ǵany – daǵdarystan daǵ­darys týǵy­zý­dyń qajeti joq, kerisinshe, halyqtyń úmiti men senimi úshin, memlekettiń damýy men bolashaǵy úshin, búgingi tuıyqtardan erteńgi orasan múmkin­dik­terdiń kózi men tetigin izdep, taba bilýge tıispiz. 

Darhan KÁLETAEV,

Qazaqstannyń Ýkraınadaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi