Shyn hakim, sóziń asyl – baǵa jetpes,
Bir sóziń myń jyl júrse dámi ketpes.
Qaradan hakim bolǵan sendeı jannyń
Álemniń qulaǵynan áni ketpes!
...Sum dúnıe sylań berip kópten óter,
Saý qalǵannyń kóbisi erteń biter.
Toqtamas dúnıeniń dóńgelegi,
Sheshenniń aıtqan sózi kópke keter, – dep Maǵjan aqyn jyrlaǵandaı, sheshenniń aıtqan sózi kópke jetti. Bul sheshen Abaı edi.
«Onyń óleńderi men qara sózderinde ult bolmysy, bitimi, turmysy, tirshiligi, dúnıetanymy, minezi, jany, dini, dili, tili, rýhy kórinis taýyp, keıin Abaı álemi degen biregeı qubylys retinde baǵalandy», dep, el Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev óziniń «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasynda Abaı shyǵarmalarynyń óshpes mura ekendigine keńinen toqtaldy. Abaı beınesin jan-jaqty ashyp kórsetti. Abaı murasy qazaqtyń ıntellektýaldy bolmysyn, bul eldiń álemdik órkenıetke qosqan, qosyp kele jatqan úlesin kórsetedi. Abaı ulttyń aqyny, «qazaqtyń bas aqyny» dárejesine kóterilip, ǵasyr ótse de, esimi asqaqtaı berýde. Jer betinde adamzat balasy paıda bolǵannan bastap, kúlli adamzat qaýymynyń aqyl-oıynyń jemisine aınalǵan álemdik shyǵarmalardyń tutas sıýjeti Abaı shyǵarmalarynyń ón boıyna aınaldy. Gýmanıst Abaı Qunanbaıulynyń árbir adamnyń basty qadir-qasıetine degen tereń senimi, onyń tabıǵatyn barlyq ólshem retinde kóre otyryp adamzat balasy progresiniń múmkindigin bekitý edi. Bilim men ilim Abaı úshin adamnyń úlken áleýetti múmkindikterin ashý quraly boldy. Bilim alý, úzdiksiz ózin-ózi rýhanı azyqtandyrý – hakim úshin adam progresiniń kilti.
Abaıdyń aqyndyq óner teginen daryǵan halyqtyń arasynan esimi ozyq shyǵyp, adamzattyń aqyl-oıyna óz úlesin qosqan ıntellektýaldy dana danyshpanyna aınalýyna dáýirmen, ǵasyrmen qaıtalanyp kelip otyratyn tarıhı ádebı sıýjetter sebepker boldy. Bul tarıhı sıýjetter Abaıdyń óziniń tolysýyna, jer sharynyń árbir pendesine oı salatyn rýhanı álemniń tutas formýlasyn jazyp qaldyrýyna jol ashty.
Bir aqynnyń esimi bir ulttyń pasporty retinde atalyp, sol ulttyń rýhanı kórsetkishi bola alady degen túsinik bar ádebıette. Bul túsinik áli de jalǵasyp kele jatyr. «Hár halyqtyń sóz sanatynda ony dúnıege tanytqan, ózderinde sóz sımvolyna aınalǵan tulǵalar bar: orystarda bul – Pýshkın, ózbekterde – Naýaı, ýkraındarda – Shevchenko, kyrǵyzdarda – Shyńǵys Aıtmatov, tatarlarda – Toqaı...». Grýzın halqy desek, Shota Rýstavelıdi, orys halqy desek, Lermontovti eske alatyn edik. Abaı da osy qatardan oryn alady. Bizdiń jan-jaqty ǵylymı izdenisimiz Abaı poezııasy men prozasynyń alar keńistigi adamzatqa ortaq aqyl-oı qazynasyn tutas qamtýymen aıqyndalyp, tek bir ǵana «qazaq eliniń aqyny» degennen góri, «álemge aqyl-oı sáýlesin sebýshi» degen anyqtamaǵa tolyq saı bola alatynyn kórsetti.
Olardy qoıa almaımyz Abaımen teń,
Sebebi oqymaǵan, ilimi kem..., – dep Sultanmahmut aıtpaqshy, Abaıdyń bilimi «jeti jurttyń» bilimin qamtydy. Bul oıymyzǵa HH ǵasyrda jazyp ketken M.Áýezovtiń: «...Synshyl oıǵa kóz súzip, bas ıgen, dinge synnyń turǵysymen qaraǵan, halqynyń mádenıeti jolynda aıanbaı kúresken jalyndy qaıratker pysyq, dúnıeqor, mansapqor, alaıaq feodal aqsaqaldardyń ishinde serik tappaı kúıingen Abaı qazaq eliniń kóleminde ǵana emes, sonymen birge qazaq elimen irgeles jatqan shyǵys elderiniń kóleminde de zamanynan oza týǵan dana kisi boldy» degen pikiri dálel.
Abaı – álemge aqyl-oı sáýlesin sebýshi. Aqynnyń óziniń keńistigi: jer, taǵdyr, mura, halyq. Osy taqyryptardy jyrlaý barysynda Abaı barynsha oqydy, izdendi. Abaıdyń eń birinshi jetistigi: artyna tereń, oıly muralaryn qaldyryp ketýinde ǵana emes, ol barlyq oqyǵanyn-bilgenin; adamzat balasynyń rýhanı kemeldenýine baǵyt beretin tunyq oılaryn súzgiden ótkizip; qazaqy qalypqa salyp; týǵan ultyna mura etip tartýynda. Abaı elikpedi. «...Aýǵannyń Jálellátdini men Mysyrdyń Muhammed Ǵabdúhıynyń ýchenıeleri de, kerek dese sol tustaǵy Reseı musylmandarynyń arasynda dáripti bolǵan Ismaıl Gasprınskııdiń de ýchenıesi Abaıdy ózine eliktire almady». Abaı eshkimdi eliktirýge tyryspady. Bul rette aqynnyń ómirlik túıindi tujyrymy: «Saqalyn satqan káriden, eńbegin satqan bala artyq. Baqpen asqan patshadan, mıymen asqan qara artyq».
Osy rette biz kelesi saýaldarǵa jaýap izdemekpiz. Álemdik kózqaras degen ne? Aqynnyń (jazýshynyń) álemdik kózqarasy qalaı qalyptasady? О́z oqyrmanyna álemdik kózqaras qalyptastyrý úshin aqynnyń (jazýshynyń) shyǵarmashylyq laboratorııasy neni qamtýy tıis? Abaı Qunanbaıuly shyǵarmalarynan adamzatqa ortaq álemdik rýhanı muralardyń remınıssensııasy baıqala ma? Abaı oılarynyń álem ádebıetine ortaq shyǵarmalar sıýjetimen úndestigi qandaı? Abaı zamanynda ulttyń ózin-ózi saqtaý ıdeıasy óziniń kókeıkestiligimen birinshi kezekte kórindi. El taǵdyryn elep-ekshegen aqynnyń kóregendigi, kemeńgerligi osy ustanymnyń tirshilikke sáıkestigin tap basyp tanydy. Jalpy, kez kelgen shyǵarmashylyq ıesiniń shyǵarmashylyq laboratorııasynyń baı bolýy onyń bilimpazdyǵymen, oqyǵan ǵylymymen ólshenedi. Al remınıssensııa shyǵarmada avtor qalaýy boıynsha ózinen burynǵy aqyn shyǵarmalaryndaǵy obrazǵa súıený nemese belgili bir oıdy berýde týra, aldyńǵy bir avtordy qaıtalaýy túrinde bolýy múmkin. Sondaı-aq avtordyń óziniń aıtar oıy keıbir shyǵarmalardaǵy oılarmen úndes, sáıkes kelip jatsa, bul remınıssensııa qubylysy dep bilgenimiz jón.
«Abaı aqyl, qaırat, júrekti birdeı ustanǵan adam» boldy.
Qaradan shyǵyp sultan bolǵan ákesi Qunanbaıdyń tálimin kórip, halyq aýyz ádebıetimen, dala aqyndary muralarymen sýsyndaǵan Abaı sóziniń álemdik qundylyǵyna, álemge ortaq shyǵarmalarmen sıýjeti úndes.
HHI ǵasyrdaǵy abaıtaný salasy teorııalyq jaǵynan álem ádebıettanýymen salystyra zertteý tereńdeı berse, bul abaıtanýdyń ǵana emes, qazaq ádebıettanýynyń jańa bıigi bolmaq.
Ǵalamda árbir adamnyń ózindik orny bar. Abaı on besinshi qarasózinde: «...Egerde esti kisilerdiń qatarynda bolǵyń kelse, kúninde bir mártebe, bolmasa jumasynda bir, eń bolmasa aıynda bir, ózińnen óziń esep al! Sol aldyńǵy esep alǵannan bergi ómirdi qalaı ótkizdiń eken, ne bilimge, ne ahıretke, ne dúnıege jaramdy, kúninde óziń ókinbesteı qylyqpen ótkizippisiń? Joq, bolmasa, ne qylyp ótkizgenińdi óziń de bilmeı qalyppysyń?» deıdi. Adam óz maqsatyna eńbekpen, sol eńbekterdi ózgelerdiń durys baǵalaýymen, sonymen birge ózin-ózi jetildirý arqyly jetedi. HHI ǵasyrda ózin-ózi jetildirý teorııasynyń prınsıpteri jetile túsýde. Sıfrlyq tehnologııa kómegimen árbir adam múmkindikterin asha túsýge bolady.
Táýelsiz el retinde Qazaq eli óziniń irgesin nyǵaıtyp, damý jolyna tústi.
Abaı esimi atalǵanda, «qazaq halqy» dep álem tanıtyndaı dárejege jetýimiz HHI ǵasyrdaǵy abaıtanýǵa zor úles qosýdy qajet etedi. Tehnologııa damydy, aqparat keńistigi keń degen ýaqytta biz ótken ǵasyrdyń aqyl-oı marjanyna muqtajbyz. Bul – Abaı murasynyń ómirsheńdigi.
Abaıdy dáripteýdi nasıhattaý – bul ýaqyt jańarǵan saıyn jańǵyra beretin ıgilikti maqsat. Bul maqsat Qazaqstannyń jańa generasııasyn tárbıeleýge negiz bolady. Sonymen qatar Abaı shyǵarmalaryn oqı otyryp, qazaqtyń baıyrǵy, mádenı tildik sóz qoldanysy erekshelikterimen birge, aýyzeki sóıleý tili, aýyz ádebıeti men jazba ádebı tili sózdik qoryn, maqal-mátelderdiń qoldaný ereksheligin molynan paıdalanǵanyn kóremiz. Kúrdeli hám maǵynaly. Abaı tilin tolyq meńgergen, aqyn qoldanǵan kez kelgen sózdiń maǵynasyn túsindirip, oıyn erkin jetkize biletin adam – ol búgingi jáne bolashaq qoǵamnyń elıtasy. Erteńgi urpaq týǵan tilimizdegi sózderdiń maǵynasyn túsinbeý dertine shaldyqpaýy úshin Abaı tili búgingi jáne bolashaq qazaq elıtasynyń tili bolýy tıis.
Araı JÚNDIBAEVA,
ádebıet zertteýshisi,
fılosofııa doktory (PhD),
Shákárim ýnıversıtetiniń qaýymdastyrylǵan professory
SEMEI