Betburys (Memlekettik qyzmet – halyqqa qyzmet)

Memleketter arasynda da boljan­baǵan qarym-qatynas, oqıǵalar bolýy múmkin. Ol jaǵdaıǵa den qoısaq – qazirgi AQSh, Eýropa elderiniń Belarýs, Reseı, Qytaı, Túrkııa-Grekııa taǵy basqa elder arasyndaǵy qaıshylyqtar men birjaqty áreketterdi eske túsirsek te jet­ki­likti. Toǵyz joldyń torabynda turǵan Qazaqstan óńirlik, ǵalamdyq quby­lys­tardan tys qalady dep oılaý aǵattyq ta bolar edi. Sondyqtan árbir azamat sanasynda, memleketimizdiń qaýipsizdigi men tutastyǵy basymdy uǵym bolýy tıis. О́ıtpesek el bolmaımyz.

Joldaýda «Biz azamattarymyzdyń laıyqty ómir súrýine jaǵdaı jasaýǵa, olardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa, zań ús­temdigin qamtamasyz etýge, jemqorlyqqa qarsy kúresti kúsheıtýge mindettimiz», – dep kesip aıtylǵan sóz de ár azamatqa tap­syrma. Tapsyrma sózine ekpin berýimiz – ár azamat zańdy oryndap, zań­men ómir súrý erejesin saqtaýǵa bel­sendi qaty­nasýy tıis. Qoǵamnyń ejelgi aýrýy – qabyldanǵan zańǵa enjar­lyqpen qa­raýymyz, ony oryndaý mańyzyna mán bermeýimizde. Endi osylaı júre bersek talaı jaǵdaıda artta qalamyz. Ejelden ul­ty­myzdyń talaı asyl tulǵalary aıtyp kele jatqan: «Enjarlyq pen qulyq­syz­dyǵymyzdan arylaıyq, aıyǵaıyq» degen urandary búgin de ár qazaqqa aýadaı qajet. Turmysymyzdyń salty, adamdyq arymyz degen uran. Sóz joq, osylardyń oryn­dalýyna, ómir saltymyzǵa aınalýy­na memlekettiń quzyrly oryndary basta­mashy, sonymen birge ár adam óz jaýap­ker­shiligin, belsendiligin ózi baqy­laýy tıis.

Prezıdent: «Eń aldymen, memlekettik basqarýǵa, kadr saıasatyna, sheshim qa­byl­daý júıesine jáne olardy oryndaý jaýapkershiligine degen kózqarasty ózger­týden bastaýymyz kerek», dep Joldaýda memlekettik basqarýǵa jańa kózqaras qalyptastyryp, jańa júıe jasaqtaý qajettigine ekpin berdi.

Osy tapsyrmaǵa sáıkes keıbir piki­rimdi ortaǵa salsam dep edim. Atap aıt­qanda, kadr saıasatyna toqtalsaq. Bul salada, sóz joq, ótken shırek ǵasyrda talaı nátıjeli reformalar jasalyp, ıgilikti is atqaryldy. Memleketti basqarýdyń ja­ńa býyny ósip, táýelsizdigimizdiń qýat­tanýy­na kóptegen memlekettik qyz­met­kerler ózderiniń laıyqty úlesterin qosa aldy.

Elbasy – Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishulynyń bastamasymen jas talapkerlerge meılinshe jol ashylyp, olar shetelderdiń oqý oryndarynda bilim aldy. Tek «Bolashaq» baǵdarlamasymen bilim alǵandar sany 12 myńnan asyp ketti. Árıne olardyń bári memlekettik qyzmetke kelý kerek degen oıdan aýlaqpyz. Mańyzdysy – qaı salada bolsyn jaqsy maman bolýda. Memlekettik qyzmet bede­lin kóteretin kóptegen shara júzege asyryldy. Agenttik, Memlekettik basqarý akademııasy quryldy. Arnaıy zańdar qabyldandy.

Alaıda dál osy memlekettik qyzmet sapasy áli kúnge deıin qoǵamnyń sura­nysyna tolyq jaýap berý dárejesine kóterile almaı keledi. Memlekettik qyzmetkerdiń memlekettik beınesi tolyq qalyptasty dep aıta almaımyz. Árıne aldymen memlekettik qyzmetker bılik ókili ekeni de ras. Sol bılik ókili kim, Prezıdent atap kórsetken – ádildik, adaldyq, damý talaptaryna saı keletin tulǵa ma? Onyń el arasyndaǵy bedeli qandaı? Uıymdastyrýshylyq, elmen sóılesý, til tabysý qabiletteri, bilimi men biligi, adamdardy tanı bilýi, jeke basynyń minez-qulqy, ishki, syrtqy mádenıeti, taǵy basqa qyr-syry sııaqty kóptegen kórsetkishke jaýap izdegende qanaǵattanarlyq jaýap ala alamyz ba?

Aıtyp otyrǵanymyz – bálendeı jańalyq emes, kóptiń kókeıinde júrgen, ejelden aıtylyp, qoıylyp kele jatqan talaptar. Memlekettik qyzmetker kádimgi qatardaǵy ózimiz sııaqty adam bolǵanymen, onyń atqaratyn qyzmet ókilettigi erekshe – halyqqa, qoǵamǵa qajet qyzmet. Sondyqtan da onyń mártebesi bólek. Bul – halyqtan erekshe degen emes, halqyńa qyzmet etý senimine ıe bolǵan tulǵa ekendigin kórsetedi. «Ákim bol – halqyńa jaqyn bol» – degen sóz de tekten-tekke aıtylmasa kerek. Halyqtyń joǵyn túgendep, muńyna qulaq asyp, óz ókilettigi aıasynda másele sheshý, ju­mys­ty uıymdastyrý quzyreti berilgen. О́z quzy­reti jetpegen jerde el muqtajyn bılik­tiń quzyrly oryndaryna jetkizip, sheshi­lý joldaryn qarastyrý – laýazymdy mem­le­kettik qyzmetkerlerdiń abyroıly mindeti. Prezıdenttiń tyńdaıtyn memleket us­ta­nymy da osyndaı jumys prosesin kózdeıdi.

О́kinishke qaraı, kóp jaǵdaıda mem­le­ket­tik qyzmetke jańa kelgen adamdar minde­tinen buryn, óziniń bılikshiligin, ústemdigin oılaıdy. Osydan baryp, ózimshildik, menmendik minezder týyndap, kádimgi pańdyq (bıýrokratııa) paıda bolady. Ásirese jergilikti bılik tarmaqtarynda muqtaj adamdar, aýyl, aýdan, qala turǵyndary laýazymdy memlekettik qyzmet ókilderine, óziniń muń-muqtajymen aılap, jyldap kire almaı júredi. Kezdesken, sóılesken qyzmetkerler olardy atústi tyńdap, máselesine qanyqpaıdy, «kómekteseıin, naqty, durys jaýap bereıin, túsindireıin» degen nıette bolmaı, áıteýir «qutyla salaıyn» dep syrǵanaqtap sóılesedi. Árıne ondaı bıýrokrattyń qabyldaýyna rıza bolmaǵan azamat – oblys, respýblıka oryndaryna, keıde Memleket basshysyna deıin aryz-shaǵym joldap, sabylýǵa májbúr bolady.

Jekemenshik bıznesinen basshy mem­lekettik qyzmetke kelgen adamdarmen birge ártúrli qyzmetterge «meniń óz adamymdy qoıamyn», «komanda» degen uǵymdar qalyptasyp, burynǵy jumys istep júr­gen adamdy eshqandaı quqyǵynsyz, zańsyz ornynan bosatyp jiberý keńinen oryn alyp tur. Mınıstrler de, ártúrli dárejedegi ákimder de osylaı etýdi man­sap kórip, jasaıdy. Biraz ýaqyt ótkennen keıin «óz adamynyń» burynǵy adamnan esh artyqshylyǵy joq ekendigi de kó­rinip jatady. Belgili qyzmetker sol laýazymǵa laıyqty bolmasa nemese taǵy basqa sebepter bolsa ǵana – másele kóterýge bolady. Osyndaı jaǵdaılar árıne bıliktiń bedelin túsindiredi, bastysy – bılik senimnen aıyrylady. Bul oraıda sońǵy jyldary Memlekettik qyzmet agenttigi biraz baqylaý jumystaryn qolǵa alyp jatqany quptarlyq is, biraq áli jetkiliksiz. Laýazym eshkimniń quqyn shekteýge quqyq bermeıtinin bıliktegi adamdar esten shyǵarmaýy kerek.

Sol sııaqty memlekettik qyzmet­ker­lerdiń qyzmetke kiriskende adaldyqqa, ádildikke, memleketshildikke ant beretinin de umytyp ketetinderi tańǵaldyrmaı qoımaıdy. Iаǵnı, olardyń sanasyna sol jaýapkershilik kúshi jetpegen. Ár jyl saıyn júzdegen memlekettik qyz­met­ker­lerdiń jemqorlyqpen jazaǵa tartylyp jatýy da el aldynda bul qyzmetti kelemej etedi.

Ústimizdegi jyly Memlekettik qyzmet agenttigi Prezıdenttiń bastamasymen úsh júz jas jigitter men qyzdar arnaıy baǵdarlamamen iriktelip alynyp, olardyń kópshiligi qyzmetke qosyldy. Prezıdent bul jumysqa joǵary baǵa berdi. Biraq sol jastardyń negizgi bóligi – Nur-Sultan, Almaty, oblys ortalyqtarynda shoǵyrlanyp qaldy. Dál osyndaı irikteýden ótken jastardy kóbirek óńirlerge, aýdan, qalalardaǵy memlekettik oryndarda, tym bolmasa bir-eki jyl el-jurtpen aralastyryp jumys istetip, beıimine qaraı kadrlyqqa rezervke esepke alyp, aldymen oblysqa, odan keıin memleket astanasyna qyzmetke keltirse – jan-jaqty jetilgen qyzmetkerler bolar edi.

Osy baǵyttaǵy konkýrs – tańdaýlar jergilikti jerde de adaldyqpen, ádildikpen uıymdastyrylsa – ár deńgeıdegi, ásirese aýdan, qala dárejesindegi memlekettik qyzmetshiler sapasy da jaqsara túseri anyq. Meniń bul sózime: «bizde barlyq deńgeıdegi qyzmetkerler konkýrspen tańdalady» degen ýáj aıtylýy múmkin. Iá, konkýrspen tańdalatyny ras. Másele, sol konkýrstyń adal ótkizilmeýinde. Keıbir oblystyq, qalalyq ákimdikterde, mınıstrlikterde konkýrstar kadr saıasatynyń meılinshe ashyq, ádil, demokratııalyq ádis-tásilderdiń aıǵaqty kórinisi bolýdyń ornyna, kerisinshe, naǵyz syńarjaqty, bıýrokratııalyq «aspap» bolyp, múddeli adamdardyń senimsizdigin týdyryp, qoǵamda teris pikir qalyptastyryp otyr. Máselen, qurylys salalarynda keıbir alys, shalǵaı aýdan, aýyldarda bıýdjetten qarjy bólinip, mektep, aýrýhana nemese taǵy basqa áleýmettik nysandardyń qurylysyn Almatydaǵy, Nur-Sultandaǵy bar-joǵy belgisiz «úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn» kompanııalar jol-jónekeı utyp alyp, qazaqtyń sarkazmmen aıtylǵan «Toqpaǵy myqty bolsa, kıiz qazyq jerge kiredi» degen maqaldy eske túsiretindeı, konkýrsta daıarlyǵy, eńbek tájirıbesi ozyp turǵan adamdar jaıyna qalyp, múldem «shıki» úmitkerler ótip jatatyny jaı kúdik týdyryp qoımaıdy, estigen, bilgen adamdardyń narazylyǵyn órshitedi. Taǵy da sol baıaǵy jemqorlyq, paraqorlyqtyń másele sheship turǵanyn kórsetedi. Sodan búkil izgi nıet dalaǵa ketedi. Memlekettik qyzmet agenttiginiń myqtap qolǵa alyp, túbegeıli reforma jasaıtyn sharýasy – osy memlekettik qyzmetkerlerdiń ádil konkýrsy bolsa kerek.

Prezıdenttiń Joldaýyndaǵy: «Bizge jańa kadrlar, ıaǵnı kásibı bilikti, ozyq oıly jáne bastamashyl mamandar asa qajet. Memlekettik qyzmet qol jetpeıtin jabyq kastaǵa aınalmaýǵa tıis» – degen tapsyrmasyn oryndaý úshin beıimdi adamdardy, ásirese jastardy iriktep, tańdap, meılinshe otandyq, memleketshildik mektepten ótkizýdi jolǵa qoıa alsaq, memlekettik qyzmetkerlerdiń deńgeıin jańa satyǵa kóterý arqyly, jalpy memlekettik qyzmettiń sapasyna da, bedeline de jańa mazmun bere alamyz.

Aýyl, aýdan, qala, oblystar ákimshilikterinde óz aýmaǵyndaǵy barlyq laýazymdy qyzmetterge kem degende eki nemese úsh adamnan kadrlardyń laıyqty úmitkerleri (rezerv) jasaqtalýy tıis. Olar óz ortalarynda tanymal tulǵalar bolýy kerek. Shyn tanymal adamdar óz tóńiregine, ózindeı, tipti ózinen de talanty artyq, kúndelikti ortaq múddege de, barlyq jumysta da shyn máninde tirek bola alatyn, másele sheshe alatyn, adal tulǵalar jınap, toptastyrady. Keıbir ákimdikterde, mekemelerde birinshi basshylar áldeqalaı ózi ornynda bolmaı qalǵan jaǵdaıda (demalyp, aýyryp qalýy múmkin, issapar, t.s.s.) búkil jumys toqtap qalady. Bul – mesheýlik, bilimsizdik, tipti mádenıetsizdik. Eshqashan, eshqandaı jumys, tirshilik toqtap qalmaýy kerek. Bizde memlekettik qyzmet etıkalyq kodeksi de bar emes pe? Nege ony umyttyq?

Áldebir sebeptermen memlekettik qyzmetker dep Agenttik olardyń klassıfıkasııasyn tizip qoısa da, negizinen ákimdikter, mınıstrlikter, basqa da memlekettik, respýblıkalyq dárejedegi basshy qyzmetkerler men apparat qyzmetkerlerin aıtamyz. Olardan basqa da san-salaly mekemelerdi basqaratyn da, atqaratyn da júzdegen, myńdaǵan memlekettik qyzmetker bar. Barlyǵy memleket bıýdjetinen qarjylandyrylady. Olardyń jaýapkershiligi qoǵam nazarynan tys qala beredi. San-salaly departamentter, qurylymdar, aýrýhanalar basshylary, oqý oryndary, qurylymdar, mekemeler, shyǵarmashylyq ujymdar, mádenıet qyzmetkerleriniń tulǵalyq deńgeıine qaraı, atqarǵan jumysyna qaraı memleket qyzmetiniń bedelin ne kóteredi, ne túsiredi. Osyndaı mekemeler basshylary keıde búkil ujymdy jalǵyz ózi bılep, tóstegisi keledi. О́zine jaǵynǵan adamdy qoldaıdy, shyndyqty, ádildikti, tipti kúndelikti jumys barysynda óz pikirin aıtqan adamdy qýdalaıdy. Ondaı mánsapqor basshylar adam, qyzmetker quqymen tipti de sanaspaıdy, odan habary da joq. Búkil mekemeni óziniń múddesine baǵyndyrǵysy keletin shonjar basshylar oblystarda, aýdandarda, qalalarda tolyp júr. Keıbir basshylar sol baıaǵy «óz adamym» degen shirindi, ozbyr sanasymen ózine ózi sııaqty orynbasar, býhgalter bekitedi nemese bekitkisi keledi, ákimdikter oǵan kelisim beredi. Mamandardyń, jumyskerlerdiń qamyn, olardyń turmys jaǵdaıyn oılamaıdy, oılaǵysy da kelmeıdi. Qyzmetkerler bolsyn, basqa adamdar bolsyn eger mansaby basshydan tómen bolsa, olarmen «ústemdik» turǵysynan sóılesedi. Aý­zyn ashsa – jumystan shyǵarady. Jumy­synan aıyrylǵysy kelmegen adam ozbyr basshynyń aıtqanyn oryndap kúneltedi.

Memlekettik qyzmet agenttigi memle­kettik qyzmetke qyzmetkerler tańdap, iriktep ornalastyrýdy, olardyń arasyn tazartýdy da júzege asyra alsa, kóp jaǵdaı, atmosfera ońalar edi.

Joldaý talaby aıaqsyz qalsyn demesek, quzyrly, ókiletti bılik oryndary respýb­lıka boıynsha ústimizdegi jyly 10, 2021 jyly 15 paıyzǵa sheneýnikterdi qysqartýdy júzege asyrý úshin memleket bıýdjetinen qarjylandyrylatyn barlyq qurylymdardy, mekemelerdi, kvazımemlekettik kompanııalardyń bas­qarýshy, qyzmet etýshi, sondaı-aq mı­nıstrlikter janyndaǵy tolyp jatqan ıns­tıtýttardy, respýblıkalyq memlekettik kásiporyndardy (RGP) túgel saraptaýdan ótkizýi tıis. Olar memleket táýelsizdigine, memlekettik qyzmet sapasyna qalaı qyzmet etip júr? Osy jaǵdaılar egjeı-tegjeıli saraptalýy qajet.

Mınıstrlikter aıasynda qyzmetin eshkim bilmeıtin neshe túrli konsýl­ta­sııalyq qurylymdar bar. Oblystarda mınıstrlikterdiń oblystyq depar­ta­mentterimen qatar, oblys ákimdigine baǵynatyn dál osyndaı departamentter taǵy bar. Depýtattar óz saýaldaryna úkimet tarapynan, anyǵyraq aıtsaq – mınıstrlikterden bıýrokrattyq tilmen eshnárseni naqty sheshkisi kelmeıtin peıilmen jazylǵan standartty jaýaptar alatyny da áldeneshe ret kóterilip keledi. Qalyptasqan ıgi dástúr, tıimdi, oryndy jumysqa eshqandaı sóz joq. Alaıda qoıylǵan bir suraqqa jaýap hatqa mınıstrliktiń birneshe departamenti, birneshe orynbasary (vısesi) vıza qoıyp, qaǵaz dóńgeletip, álemdik taıtalastyń sha­ńyn qaýyp otyrǵanymyz joq pa? Osyndaı taptaýryn jaǵdaıda jumys jasap júrgen jas qyzmetkerler ne úırenip júr?

Qasym-Jomart Kemeluly Jolda­ýynda jańa jaǵdaıdaǵy ǵalamdyq ózge­risterge tek bilimdi, bilikti jańa zamannyń talaptaryn túsinip, memlekettiń abyroıyn kóterip, eńbek ete alatyn adamdarǵa, oń ózgeristerge betburys jasaıtyn refor­malarǵa jol bastady, quptap, naqty nátı­jege qol jetkizý árqaısymyzdyń ulttyq paryzymyz.

Qýanysh SULTANOV,

Parlament Májilisiniń depýtaty,

Nur Otan partııasynyń fraksııa múshesi