Memleket basshysy Q.Toqaev óz saıasatynda aýyl máselesine erekshe mán berip keledi. Eger ústimizdegi jyldyń mamyr aıyndaǵy málimdemesinde ol jeke qosalqy sharýashylyqtar óniminiń saýda oryndary arqyly resmı túrde satylmaı jáne óńdeý kásiporyndaryna jetkizilmeıtinine alańdaýshylyǵyn bildirse, bıylǵy halyqqa Joldaýynda jurttyń jerge qol jetkize almaýy, uzaq merzimge beriletin «arzan nesıeniń» bolmaýy, kásibı mamandardyń tapshylyǵy sııaqty sheshimi tabylmaı kele jatqan túıtkilderdi naqtylaı tústi.
Osyndaı keshendi taldaýdyń nátıjesinde aýyl sharýashylyǵyn damytý arqyly ǵana básekege qabiletti ekonomıka qurý múmkin ekendigi týraly qorytyndy jasalǵan. Onyń negizgi maqsaty túptep kelgende, búgingi aýyldyń eńsesin kóterip, tynysyn keńeıtý, osy saladaǵy kásiporyndardyń jumysyn jandandyrý arqyly halyqtyń áleýmettik ahýalyn jaqsartyp, onyń turmys deńgeıin arttyrý.
Aýyl sharýashylyǵyndaǵy qıynshylyqtar – búgin ǵana paıda bolǵan másele emes, tarıhymyzda tek qana egin egýge jaramdy ǵana emes, jaıylymdy jerlerdi de tartyp alý sııaqty kezeńder qazaq jurtynyń sharýashylyq múddesine orasan zor nuqsan keltirgeni belgili. Al Keńes Odaǵynda ındýstrııalandyrý syndy iri jobalar sharýalardyń arqasynda, ıaǵnı aýyldyń esebinen iske asyryldy. Odan keıingi kezeńderde de aýyl sharýashylyǵy ártúrli tájirıbeler júrgizetin alańǵa aınaldy. Qazaqstan úshin jappaı ujymdastyrý, qazaq qoǵamyn kúshtep otyryqshylyqqa aýystyrý aýyl turǵyndaryn ózderin asyraı almaıtyndaı jaǵdaıǵa dýshar etti. Osynyń barlyǵy ákelip búkil halyqtyń qaıǵy-qasiretine ulasty. Halyq jappaı asharshylyq pen saıası quǵyn-súrgin tozaǵyn bastan keshirdi.
Árıne, qazir jańa kezeń, jańa jaǵdaı. Qazaqstan – táýelsiz memleket. Degenmen, damý qarqynymyzǵa bóget bolyp jatqan álemdik ekonomıkalyq jáne qarjylyq daǵdarystar men koronavırýs pandemııasy sııaqty indetten bólek, ishki de kedergi joq emes. Memleket basshysy Q.Toqaev bıylǵy Joldaýynda bul máselelerge keńinen toqtalyp, mańyzdy qorytyndylar jasap, tıisti sheshimder qabyldady. Aýyl sharýashylyǵyndaǵy keleńsizdikterdiń basty sebebi – jeke qosalqy sharýashylyqtardyń bastary birikpeı, básekelestikke jaraı almaı otyrǵanynda. Olardyń sapaly ári mol ónim óndirýge múmkinshilikteri bolmaı, áıteýir áýpirimdep, ólmestiń kúnin kórýleri de osydan. Prezıdenttiń «aýyl eńbekkerleriniń aýyr jumysy tym arzan baǵalanady. Bul – jasyryn emes. Tabystyń basym bóligine alypsatarlar kenelip jatady», deýi Qazaqstannyń memleket retindegi abyroıyna nuqsan keltireri anyq.
Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
О́ıtkeni, osynyń kesirinen, bir jaǵynan, egin egip, mal asyraýǵa qolaıly keń baıtaq jerimiz bola tura, áli kúnge deıin óz turǵyndarymyzdy ekologııalyq taza aýyl sharýashylyǵy ónimderimen tolyqtaı qamtamasyz ete almaýdamyz. Sonymen birge ekinshiden, óz ónimderin ótkize almaı, ony qaıda jibererin bilmeı áýre-sarsańǵa túsip jatqan sharýa qojalyqtary men jeke qosalqy sharýashylyqtar taǵy bar. Bul, qarap tursańyz, ekonomıkalyq qarym-qatynastar barysynda qordalanyp, jyldap sheshimi tabylmaı kele jatqan jańaǵy úderistiń qarama-qaıshylyqtary men dúdámal tustary.
Sol ónimderdi satyp alatyn deldaldar olardyń eńbegin bolar-bolmas tıyn-tebenge baǵalap, taqyrǵa otyrǵyzýda. Aýyl eńbekkerleri osy taýarlardy ósirip, baǵyp-qaǵatyn óndirýshi retinde jumsaǵan qarajatyn qaıtara almaı, zardap shegip, enjarlyqqa salynýda. О́ıtkeni, barlyq qyzyqty eki aradaǵy pysyqaı alypsatarlar kórip otyr. Dúken men bazardaǵy satýshylardan «mynanyń baǵasy nege qymbat?» dep surasań, jetkizýshi solaı ákeldi, solardyń baǵasynyń ústine biz nebári 10-15 teńge ǵana qosyp» kún kórýdemiz degennen tanbaıdy. Ol jetkizýshiniń kim ekenin eshkim de bilmeıdi, olardyń aty eshqashan atalmaıdy, ol jeke adam ba, áldebir kompanııa ma, qaltaly olıgarhtyń biri me, álde memlekettik organnyń ókili me, joq «kóleńkeli ekonomıkanyń» qoǵamdy oraǵan shyrmaýyǵy ma, áıteýir onyń naqty betperdesin ashyp, júzin kórý múmkin emes. Bulardy sol ónimderdi satyp alatyn tutynýshylardyń jaǵdaıy, joǵarydaǵy óndirýshilerdiń turaqty damýynyń qajettiligi sııaqty máseleler múldem mazalamaıdy, olar oǵan bastaryn aýyrtqylary da kelmeıdi. Prezıdent aıtqandaı, olardyń upaılary bylaı da túgel.
Kórip otyrǵanymyzdaı, bul – quddy birjaqty jol. О́ndirýshi men satýshy bul jolmen júre almaıdy. О́ıtkeni ol joldyń júrý erejesin deldaldar osylaı etip jazyp qoıǵan. О́ndirýshi joldyń bir basynda turyp, ónimin shiritip almas úshin jetkizýshiniń qoıǵan baǵasymen, ótkizýge májbúr, al joldyń ekinshi jaǵyndaǵy satýshy jańaǵy jetkizýshiniń belgilegen baǵasymen ónimdi amalsyz alyp, saýdalaýǵa májbúr. Tek, oǵan 10-15 teńgesin qosyp, rızyǵyn tabatyn sııaqty. «Sııaqty» deýimniń sebebi – bul dúkenshiler turǵyndardyń dastarqanyna birtaban jaqyn bola tura, «qazanshynyń erki bar qaıdan qulaq shyǵarsa» degen qaǵıdatty ustanbasyna kim kepildik beredi?
Turǵyn úılerdiń aýlalarynda ornalasqan keıbir dúkenderdiń sanıtarlyq jaǵdaıy syn kótermeıdi. Bul dúkenderdiń sórelerinde taýarlar «úıilip-tógilgen», beı-bereketsizdik «kózdiń jaýyn alady». Al olardyń sapasy men saqtaý merzimi kúmán týdyrýy ábden múmkin. Karantın kezinde mundaı dúkenderde jarııalanǵan karantınniń talaptary múldem oryndalmady. Dúkenge kelgen adamdar betperde kıgen be, kımegen be onda satýshynyń sharýasy bolmady. О́ıtkeni olar erejelerdi ózderi de buzdy. Tártipti saqtap, qoǵamnyń múddesin qorǵaý bulardyń oıyna da kirmeıdi. Olarǵa báribir. Sondaǵy satýshylardyń oılaǵandary ne: paıda ma, álde tutynýshynyń jaǵdaıy ma? Sirá, bul jerde aqshaqumarlyq basymyraq shyǵar.
Q.Toqaevtyń mamyr aıyndaǵy bastamasyndaǵy «Egis dalasynan – dúken sóresine» deıin degen syzbasy sol dúken sóreleriniń ıesi satýshylarǵa kelip tireledi. Al olardyń túri mynaý. Sondyqtan ol syzbany dúken sóresi arqyly ár otbasynyń dastarqanyna deıin jetkizý kerek. Basty kórsetkish, naqty nátıje árbir úıdiń dastarqanynan kórinýi kerek. О́ıtkeni, sol úılerdiń dastarqany mol bolǵanda ǵana halyqtyń jaǵdaıy durystalady. Joǵarydaǵy deldaldardyń álgindegi qoldanǵan zymııan amaldary men qarmaýyshtary dúken sóresi jáne otbasy dastarqany arasyna da kesirin tıgizýde. Aqyrynda baryp, kezek tutynýshyǵa jetkenshe, baǵanyń ýdaı bolyp qymbattaıtyndyǵy da osydan. Osydan baryp jaǵdaı óziniń eń joǵarǵy sharyqtaý shegi – shekten shyǵýshylyqqa ákelip soǵady. Shetsiz shekten shyǵý – jaýapkershiliksizdik pen adamdy adam qurly sanamaý degen sóz. Jaýapsyzdyq ıesizdik pen salaqtyqqa boı urdyrady.
Qoǵamymyzda baǵany eshbir negizsiz ósirýmen ǵana áýestenip, iske qolynyń ushyn da tıgizbesten, qaltasynan bir tıyn da shyǵarmastan tutynýshylardyń arqasynda kún kóretin bıznesmensymaq alypsatarlar halyqtyń soryna qaptap ketkenge uqsaıdy. Biraq, qarapaıym halyq amalsyzdan qaltasyndaǵy baryn jumsaýǵa májbúr. Biraq, qansha tyrashtansa da ondaı paqyrdyń dastarqany qaıdan mol bolsyn. Endeshe bul adamdardyń áleýmettik kóńil kúıi de únemi jabyrańqy. Ondaı qoǵamda ómirge úmittene qaraý da qıyn shyǵar. Ol qoǵamda ulaspaly, úzdiksiz áleýmettik ádiletsizdik pen turaqsyzdyq oryn alady degen sóz. Bul osylaı jalǵasa berse, ol Qazaqstandy túbinde tyǵyryqqa tireri anyq. Sondyqtan da bolar Prezıdenttiń ádiletti memleket pen azamattardyń múddesi máselesin kóterip otyrǵany.
Olaı bolsa, bizge kádimgi ekijaqty, durys jáne zańdy erejelerge negizdelgen jol kerek. Ol úshin óndirýshi sapaly, ekologııalyq taza ónim óndirýi kerek jáne onyń taýary ózin-ózi aqtaıtyndaı baǵaǵa satylyp, ónimin óndirýdi ári qaraı turaqty damytýǵa múmkindik berýi kerek. Bıylǵy Joldaýda onyń joly da kórsetilgen. Kooperasııa sharýashylyqtarǵa shıkizat satyp alý, ónim óndirý jáne ony satýdy uıymdastyrý barysynda kúsh jumyldyrýǵa múmkindik bermek.
Tıisinshe, jetkizýshi de bir kúndik paıdaǵa qunyqpaı-aq, bolashaqtaǵy turaqty da qalypty damý ustanymyn basshylyqqa alǵany durys bolar edi. Bastysy, sapaly ónimdi alyp, saýda núktelerine der kezinde jetkizý. Al satýshylar taýarlaryna osy jol erejelerinde qabyldanǵan ustanymdar negizinde barlyq taraptarǵa tıimdi baǵany qoıǵan kezde kóp nárseniń ózgereri anyq. Bul jerde baǵa týraly sóz bolǵanda, biz oıdan shyǵarylǵan, paıdaǵa ábden qunyqqandardyń shekten shyqqan baǵasy týraly aıtyp otyrmyz.
Qazir kásipkerliktiń mánin durys túsinbeıtin, aqsha shyǵarmaı, ter tókpeı eki ortada júrip paıda tapqyshtardyń kúni týyp otyr. Olar aýyl dıqandarynyń eńbegin baǵalamaıdy, turaqty jelilik kásiptiń irgetasyn qalap, ony qalypty túrdegi turaqty tabys kózine aınaldyrǵylary da kelmeıdi. Bulardyń maqsaty basqalardyń esebinen, ártúrli «qyzyqtyrý», ıaǵnı májbúrleý arqyly ózderiniń turaqty paıdasyn qaltalaryna kúndelikti basyp otyrý. Mundaı adamdarda ádil saýda, taza nıet, erteńdi oılaý qaıdan bolsyn.
Búgin sen aldarsyń, erteń seni bireý taqyrǵa otyrǵyzady. Bul alypsatarlardyń arasyndaǵy úırenshikti qarym-qatynas prınsıpi. Onyń bir ushy baryp tutynýshylarǵa tireledi. Ol – dúkenniń tazalyǵy, taýardyń sapasy men merzimi ótip ketken ónimderdi saýdalaý, baǵalardy óz betterinshe negizsiz belgileý jáne tutynýshylarǵa joǵary deńgeıli qyzmet kórsetýge mán bermeý t.b. Sonda qalaı, osylaısha ómirbaqı bir-birimizdi aldaýmen júrýimiz kerek pe? Ondaı jerde senim degen atymen bolmaıtyny belgili. Ondaı qoǵam «aýrýǵa» ushyrap, pıǵyly buzylady. Ol – óte qaýipti indet, rýhanı quldyraý degen sóz. Adam, adamnyń ómiri men adamı qarym-qatynastardyń qanshalyqty qundylyq máni bar ekendigin búkil álemdi qamtyǵan koronavırýs bolmasa, ózdigimizden túsine almas ta edik. Ol qoǵamdaǵy barlyq olqylyqtar men úılesimsizdikterdiń betin ashty. Eger adamdar barmasa, dúkenderdiń istemeıtinin, al eger olar istemese saýdanyń júrmeıtinin, saýda júrmese, paıda túspeıtinin bizdiń indettiń esimizge salǵandyǵy ersi kórinbeı me?
Sóıtip, bul ómir osy baǵytta damyp, osyndaı uıattan jurdaı arsyzdardyń jáne solarǵa qoldaý kórsetetin kúshterdiń yǵynda ketse, qoǵamdaǵy tirshiliktiń basty tulǵasy – tolyq adam ekeniniń umyt bolýyna sál ǵana qalǵany ǵoı. Sondyqtan Memleket basshysy ulttyń jańa bolmysy turǵysynda tereń oı qozǵap, halqynyń álem úlgi tutarlyq jaqsy qasıetteriniń kóbirek bolǵandyǵyn qalaıtynyn aıtqany beker emes. Buǵan jol bermeý úshin bizge osy eldiń azamattary retinde bir nárseni myqtap uǵynyp alǵanymyz qajet. Eger sol taýarlardy satyp alatyn adamdar bolmasa, álgindegi aqshaǵa ábden qunyǵyp ketken alypsatarlar men táýbesiz deldaldar nemese uıymdasyp alǵan qaltaly olıgarhtar ıakı joǵarydaǵy «myqty» bireýdiń qoldaýyna senim artqandar ne ister edi? Biraq, ókinishke qaraı, olar muny túsinbeıtinge uqsaıdy. Eger azǵantaı ǵana túsinigi bar bolsa, onda olar buqara halyqqa degen kózqarasyn ózgertip, olardyń «tesik» qaltalaryna qol suǵyp, adamdy «eseńgiretetindeı» baǵalarymen eldiń obalyna qalmas edi.
Bizdiń túsinbeıtinimiz – bireý bir nárse satsa, ózi eshnárse satyp almaıtyndaı syńaı bildiretini. Ol olaı emes, tabıǵatta bos qýys eshqashan bolmaıdy. Báribir birimen tyǵyz baılanysty bul dúnıede. Jemis satqan adamǵa kıimniń keregi joq dep kim aıtty? О́mirde de osy sııaqty, saýda qatynastary da bir-birimen baılanysatyn tútikshe sııaqty, bir taýarǵa baǵa qosylsa, ekinshisi de qymbattaıdy. Sonda birinshi satýshy baǵany ósirip, paıda tabam dese, ol óz kezeginde, basqa satýshydan ózinikindeı qymbattatylǵan taýar alyp, jańaǵy qosqan baǵasynyń «qunyn túsirip», ózine taýardy sol qosqan qunyndaı nemese odan da qymbat pul tólep alatyny aıqyn. Osyndaı birin-biri ańdyǵan mysyq pen tyshqannyń keıpin kıgen aldamshy zaman adamdy mezi qylyp, baǵanyń jónsiz jáne retsiz qubylýy júıkeni tozdyrary anyq.
О́ıtkeni baǵanyń ósýiniń kópshilik jaǵdaıda ekonomıkalyq negizi de, áleýmettik qısyny da joq. Halyq osynyń bárin óz kózimen kórse de, ony túsinýden qaldy. Al saýda júıesindegi pysyqaılar bilgenin istep, adamdardyń ústinen kún kórip, qoǵamnyń denesine kenedeı jabysyp, qalyń buqaranyń qanyn sorýda. Sondyqtan bir-birimen baǵa ósirýde jarysqan olardyń tapqan paıdalary kúndelikti kúnkórisinen artylmaı jatady. Bárin baǵanyń ósýi jep qoıady, bul naǵyz ózin-ózi jeýshilik. Budan qaltalylardyń eshteńeleri ketpeıdi. Barlyq salmaq qarapaıym halyqqa túsip otyr. Basqasha bolýy múmkin de emes. Munyń aqyry – turalaý, tyǵyryq, sharasyzdyq, úmitsizdik, jalǵandyq bolmaq. Mundaıda ónip-ósý, kórkeıý týraly sóz qozǵaýdyń ózi artyq. Onyń eshkimge abyroı ápermesi, kerisinshe, opyq jegizeri anyq. Olar ózderin ǵana emes, búkil qoǵamdy da aldaýda, tipten ýlaýda desek te bolar. Adamdardyń ómiri kúl, eńbegi tul bolyp otyr. О́ıtkeni odan eshkim qarǵystan basqa eshteńe almaıdy, eshkimniń qarny toımaıdy jáne eshkim qanaǵattanýshylyq sezimine ıe bola almaıdy.
Endi ne istemek kerek? Opyq jep otyra bergenmen másele sheshilmeıdi. Ol ózińdi jegideı jeýmen teń. О́zin-ózi kinálaýdan góri máselege tereńirek qarap, turǵyndardyń tutynýshylyq quqyqtaryn aıaqasty etýge jol bermeý mańyzdy, ony durystap paıdalanǵan durys. Oǵan qoǵamdaǵy azamattyq ustanymnyń basymdylyqqa ıe bolýynyń septigi tıer edi.
Osy tusta jergilikti atqarýshy jáne ókiletti organdardyń róli týraly aıtpasqa bolmas. Olardyń barlyq kúshi aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndiretinderdiń barlyǵyna birdeı qarap, olarǵa yqylas bildirip, tileýlerin tilep, isteriniń ońǵa basýyna jaǵdaı jasaǵandary jón. Ákimder jeke qosalqy sharýashylyqtardyń josparlaryna erekshe kóńil bólip, qoldaýdy aldymen týysqany men para bergisi keletinderge emes, tereń bilimdi, qolynan is keletin, isti kásibı daǵdy arqyly júzege asyratyn, joǵary jaýapkershilikti, erinbeı eńbek etýge beıim, turaqty jumys istep, sapaly ónim óndiretinderge kórsetýi tıis. Mundaı belsendi topqa kedergi jasaýdyń ornyna, qandaı jaǵdaı bolsa da jaǵdaı jasap, jeńil paıdaǵa qumarlardan olardy qorǵaýlary qajet. Sonda ǵana jaǵdaı durystalady, turaqtylyq ornaıdy, turǵyndarda ynta paıda bolyp, olardyń bılikke degen senimderi artady.
Sonda ǵana paıdany baǵany ósirý arqyly emes, kerisinshe, halyqtyń basym kópshiligine qoljetimdi baǵamen, bir-birimizdi májbúrlep, qınamaı-aq turaqty jumys isteý negizinde tabys tabýǵa bet burýǵa jaǵdaı týyndaıdy. Bálkim, sonda ǵana «daıyn asqa tik qasyq» deldaldardyń zamany qurdymǵa ketip, qoǵamda Prezıdenttiń Joldaýynda kórsetilgen ádildik pen ádilettilik, áleýmettik teńdik pen qaýipsizdik ornyǵar, elimiz básekege qabiletti memleket bolar.
Japsarbaı QÝANYShEV,
saıasattanýshy