Kókshe tulǵalary tanymyndaǵy Abaı murasy

Elbasy N.Á.Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarla­malyq maqalasynda: «Abaıdyń danalyǵy, Áýezovtiń ǵulamalyǵy, Jambyldyń jyr­lary men Qurmanǵazynyń kúıleri, ǵasyr­lar qoınaýynan jetken babalar úni... ulttyq salt-dástúrlerimiz, tilimiz ben mýzykamyz, ádebıetimiz, joralǵylarymyz, bir sózben aıtqanda, ulttyq rýhymyz bo­ıymyzda máńgi qalýǵa tıis» dep aıqyndap berse, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» maqalasynda: «Abaıdy ultymyzdyń mádenı kapıtaly retinde nasıhattaýymyz kerek. О́rkenıetti elder qazaqtyń bolmys-biti­min, mádenıeti men ádebıetin, rýhanı óresin álemdik deńgeıdegi birtýar perzentteriniń dárejesimen, tanymal­dyǵymen baǵalaıtynyn umyt­paıyq. Sondyqtan Abaıdy jańa Qazaqstannyń brendi retinde álem jurtshylyǵyna keńinen tanystyrý qajet» dep, jańa mejeni nusqady. Biz muny – otandyq aqyl-oıdyń, dástúrdiń sabaqtastyǵy dep bilemiz.

Bilim ordasynyń negizgi mıssııasy – óskeleń urpaqqa ónegeli bilim, dáıekti tálim berý bolǵandyqtan, Memleket bas­shysynyń atalǵan maqalasy – biz úshin eldik tapsyrma syndy. Bul – ja­ýap­­kershilik qana emes, abaıtanýdy ja­ńa, tyń baǵytta zerdelep, erekshe kóz­qa­raspen paıymdaıtyn sara jol, syndarly súrleý. Biz qazirgi zaman úderisine qan­sha­lyqty ilese alamyz, jastarymyz osy lekke daıyn ba, olardyń boıyna Abaı amanattaǵan izgi muratty sińire aldyq pa – mine, osy suraq, osy oı bárimizdi tolǵandyrady.

Prezıdent atalǵan maqalasynda shet mem­leket­terdegi elshilikter men oqý oryn­dary janynan uly aqynǵa arnal­ǵan ortalyqtar ashý qajettigin aıtty. О́te quptarlyq is. Abaıdy álemge ta­ny­tatyn ýaqyt áldeqashan keldi. Osy oraı­da Shoqan atyn ıelengen Kókshetaý ýnıversıteti keshendi jospar quryp, biraz is-sharany bastap ta ketti. Alda biraz jumystar da bar.

Máselen, oblys ákimshiligimen birle­sip qazan aıynda «Abaı tulǵasy: ulttyq rýhanııat jáne álemdik órkenıet» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótkizildi. Stýdenttik forýmdar, kórme men baı­qaýlar, túrli keshter men kez­de­sý­ler ótip jatyr. Qarasha aıyn­da óz­­ara kelisimge sáıkes, Belarýs Res­pýb­lıkasy Mınsk Ulttyq tehnı­ka ýnıversıteti janyndaǵy Abaı orta­lyǵynda shyǵarmashylyq kórme uıym­dastyryp, taǵylymdyq dárister ótkiz­bekpiz. Maqsatymyz – Abaı álemin baýyr­las belarýs halqyna tanystyrý, ǵylymı-mádenı baılanys ornatý. Abaı arqyly qazaq halqynyń tarıhyn, rýha­nı-materıaldyq bolmysyn tanystyrý. Oblys basshylyǵy bul bastamamyzdy tolyq qoldap otyr.

Uly Abaıdyń danalyq oılary – ult rýhanııaty men mádenıetiniń tuǵyry, temirqazyǵy. Ǵulama ilimi halyqtyń tynys-tirshiligimen, bolashaq damýymen, rýhanı jańǵyrýymen tyǵyz baıla­nysty. Sondyqtan da Abaı danalyǵy qazirgi zamanmen úndesip jatýy kerek. Dana aqyn Kókshe eline de bóten emes. Onyń taǵdyry, murasy, izashar isteri Uly dalanyń Shoqan Ýálıhanov, Birjan sal, Naýan haziret, Sháımerden Qosshyǵul, Zeınelǵabıden ál-Omskaýı, Muhametsálim Káshimov, Smaǵul Sadýa­qasuly, Ǵabbas Toǵjanov, Ysqaq Dúı­senbaev, Esmaǵambet Ysmaıylov, Má­lik Ǵabdýllın, Aıqyn Nurqatov, Tur­synbek Kákishuly, Serik Negımov syndy buryn-sońdy iri tulǵalarynyń, ǵalymdarynyń baǵdarynda, jazǵan­darynda, arnaıy monografııalarynda, iliktes zertteýlerinde kórinis tapqan.

Keminde bir jarym ǵasyrlyq tarıhty sholsańyz, Kókshe tulǵalarynyń tanymy ult tanymyna olja salyp, eldiń rýhanı deńgeıin áleýettendire túskenin baıqaısyz.

XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda qazaq dalasynda týǵan demokrattyq, aǵartýshylyq mádenıettiń alǵashqy ókilderiniń biri, qazaqtyń máńgi jaryq jul­dyzy, ǵalymdardyń ǵalymy Shoqan Ýálıhanov pen jańa jazba ádebıettiń negizin qalaýshy, fılosof, kompozıtor, aýdarmashy, ult mádenıetiniń reformatory, qazaqtyń bas aqyny Abaı Qunanbaıulynyń muralary máńgilik tutastyqta sabaqtasyp, ult rýhanııatyna aınalyp, tereń úndestikpen tamyrlasyp jatyr. Abaı men Shoqannyń rýhanı úndestigi, eń birinshiden, aýyz ádebıetiniń asyl jaýharlaryn jas kezinen sanaǵa sińire otyryp, taǵylym alýynda jáne sheshender men aqyndardyń ulaǵatty, ǵıbratty sózderin toqýynda; ekinshiden, shyǵys tamyryn, arab, parsy, túrki til­derindegi shyǵarmalardy izdene oqyp, bilimin baıytýynda, orys, eýropa klassıkteriniń eńbekterimen jete tanystyǵynda. Shoqan halyq ádebıetin – tarıhty tanýdyń baǵaly murasy dep tanysa, Abaı kórkemsóz baılyǵyn – adam­zatty adamdyq jolǵa baýlyp tárbıeleýdiń, jaqsylyqtardy ónege tutyp, zulymdyq, nadandyq ataýlymen kúresýdiń joly dep sanady. Abaı men Shoqannyń qazaq tarıhy týraly tolǵamdary ulttyń bolashaǵyn oılaýdyń talabynan týǵan. Shoqan sekildi Abaı da shyǵys pen batystyń tarıhı shejirelerin jaqsy bildi. Bul qubylysty biri ǵalym sıpatynda, ekinshisi sýretker kózimen baǵalady, eki tulǵanyń da qazaq ultyn órkenıettiń jolyna túsirý oılary sabaqtasyp, úndesip jatty. Uly ǵalym Shoqan men uly aqyn Abaıdyń ádebıet, folklor, mádenıet, fılosofııa, etnografııa, tarıh, ekonomıka t.b. jaıly qundy eńbekteri, pikirleri ulttyń tutas qundylyǵyna aınalǵan muralar, osy qazynalary eki uly tulǵany rýhanı sabaqtastyryp, tamyryn tereńdetip turary aıqyn. Uly sabaqtastyqty qazaqtyń áıgili aqyny, sazger Birjan sal ómirinen de ańǵaramyz. Zańǵar jazýshy Muhtar Áýezov «Abaı joly» ro­man-epopeıasyna aqyndyq mekteptiń us­tazy Abaı men sal-seriler mektebiniń us­tazy Birjan saldyń kezdesýin sýretteý negizinde ónerdiń, shyǵarmashylyqtyń baıandylyǵyn eki uly tulǵanyń rýhanı dıdarlasýy arqyly mádenı-tabıǵı úndestikte kórkem jetkizedi.

Abaı men Birjan saldyń rýhanı sabaq­tastyǵy – olardyń ónerdi asa jo­ǵary baǵalaǵan, jastardyń ónerin qadirlep, kókke kótergen janashyry bolýynda. Mine, osy qasıetter, kózqarastar birligi eki tulǵany rýhanı jaǵynan toǵystyrdy. Birjan saldyń erekshe darynyn, jastarǵa berer ónegesin dóp tanýy Abaıdyń kóregendigin dáleldeıdi. Abaı men Birjan saldy úndestirgen, syrlastyrǵan – án men jyrdyń qudireti, kıesi. Ánshi Birjan saldyń aqyn Abaımen shyǵarmashylyq úndestigi – urpaqqa úlgi ónerpazdyq pen jasampazdyq joly. Birjan saldyń Abaı aýylyna kelýi – qos tulǵanyń shyǵarmashylyq soqpaǵyn baıandy etip, óner qasıetin ardaqtaýdyń, daryndy shynaıy baǵalaýdyń rámizi edi. Dáýirnamalyq týyndyda Birjan saldyń sal­tanaty, oǵan degen halyqtyń yqylasy, Abaı­dyń Birjanǵa kórsetken zor qurmeti tereń jazylǵan. Epopeıaǵa osy úılesimdi oraıly engizgen M.Áýezov urpaqqa tarıhı baılanystardy umytpaýdy ama­nat­taǵandaı.

Taýlary kók tiregen Kókshe – aýzy dýaly kósemderimen, kúmis kómeı she­shen­derimen, sal-serilerimen, batyr, bılerimen, ǵulama ǵalymdarymen ult tarıhyn baıytqan óńir. Sondaı tarıhı tulǵalardyń qatarynda dindar ǵulama, ádebıette de, halyq arasynda da Naýan haziret dep atalyp ketken aǵartýshy, ult qamyn jep, musylmandyqtyń shapaǵatyn jaıýǵa búkil ómirin arnaǵan qaıratker Naýryzbaı Talasuly esimi erekshe atalady. Alash kóshbasshysy Á.Bókeıhan ony M.Lomonosovqa teńeýi jaıdan-jaı emes. Ýnıversıtetimizdiń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Qadyr­jan Ábýev «Shyǵys órkenıetiniń orta­lyqtary bolyp sanalatyn Baǵdat pen Buhar joǵary oqý oryndaryn támamdap elge oralǵanda Naýan haziret jan-jaqty bilimdar, ǵulama ǵalym, tájirıbeli ustaz bolyp qalyptasýmen qatar, jádıttik baǵytty ustanǵan qoǵam qaıratkeri de bolyp úlgergendigin, oqyp-bilgenin, óz qyzmetin el ıgiligine jaratý, halqyn otarshyldyq buǵaýdan azat etý joldaryn oılastyrǵandyǵyn, 1886 jyly kópshilik qaýymnyń suraýymen oblystyq dinı basqarma Naýan haziretti Kókshetaý meshitine ımam etip taǵaıyndaǵanyn» jazǵan edi. Qazaq halqynyń tarıhı qos tulǵasy – Abaı men Naýan haziret arasynda tarıhı-rýhanı baılanystyń máni zor. N.Talasuly halyq arasynda din-ıslamnyń, ulttyq dás­túrlerdiń qorǵaýshysy retinde úlken bedelge ıe boldy. Otarlaý saıasatynan ıslamdy qorǵaýǵa qazaq qoǵamynyń yqpaldy adamdary Abaı Qunanbaıuly, Aqan seri, Musa Shormanuly, Shyńǵys tóre, Muhamed-Salyq Babajanov, Mámbetáli Serdalın, Álıhan Bókeıhan, t.b. ún qosty. Musyl­man dinine patsha úkimetiniń orystandyrý, shoqyndyrý saıasatyna qarsy tura alatyn rýhanı kúsh retinde qarap, ulttyq dás­túrlerdi saqtaý isine halyqty toptastyrý úshin qazaq dalasynyń bedeldi tulǵalarynan kómek surady. Naýan haziret keıin Gosdýma depýtaty bolyp saılanatyn Shaımerden Qosshyǵul ar­qyly Abaı Qunanbaıulyna ulttyń rýhanı-mádenı táýelsizdigi jolyndaǵy kúresti basqarýdy usynady. Mine, osy bir tarıhı oqıǵalar, uly Abaı men Naýan hazi­rettiń ult taǵdyry, ult erkindigi úshin jasalǵan qadamdary tarıhı turǵydan uly sabaqtastyqty tanytady.

Qazaq ádebıetiniń klassıgi Abaı Qu­nan­baıulynyń ádebı murasyn jınaý, jarııalaý, zertteý, nasıhattaý isiniń kúr­deli tarıhy bar. Ult abaıtanýy Álı­han Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Mir­jaqyp Dýlatuly maqalalarynan bas­talyp, keńes dáýirinde Muhtar Áýezov, Qaıym Muhamedhanuly, Zákı Ahmetov, Mekemtas Myrzahmetuly, Jumaǵalı Ysmaǵulov t.b. eńbegimen jalǵasty. Qazirgi abaıtaný – zamana náýbetimen, sola­qaılyqpen kúresken abaıtanýdyń jaýap­ty murageri. Sondyqtan bul uly iste óńirlerdiń orny, eńbegi umytyl­ma­ǵany abzal.

Abaı murasyna «qazaq ádebıetiniń jahuty» dep baǵa berip, eń alǵashqylardyń biri bolyp aqyn óleńderin baspa betinde jarııalap, kúlli túrki álemine alǵash nasıhattap tanystyrýshylardyń biri – Zeınelǵabıden ıbn Ámire ál-Jaýarı ál-Omskaýı. Abaı óleńderiniń alǵashqy jınaǵy Sankt-Peterbýrgte Boragınskıı baspasynda 1909 jyly jaryq kórse, al kókshelik aǵartýshy Zeınelǵabıden ıbn Ámire ál-Jaýarı ál-Omskaýı 1909 jyly Ýfa qalasynda shyqqan «Nasıhat qazaqııa» kitabyna «Tobyqty Ybyraı mar­qumnyń óleńderinen» degen toptama engizip, bastyrǵan edi. HH ǵasyrdyń basyndaǵy jádıtshildiktiń qazaq dala­syndaǵy iri ókili Zeınelǵabıden Ámi­reulynyń zertteýleri eshqashan qun­dylyǵyn joımaıdy. Osy bir uly isti «Aıqap» jýrnalynyń tilshisi Muha­metsálim Káshimov jalǵastyryp, maqa­lalary men kitaptarynda Abaı mura­laryn jurtqa keńinen nasıhattady. Kókshelik ádebıettanýshy, qoǵam qaırat­kerlerinen Smaǵul Sadýaqasuly Abaı týraly 1918 jyly «Qazaq ádebıetinde» ocher­k jazsa, Ǵabbas Toǵjanov 1935 jyly «Abaı» atty monografııa jarııalady. Eki tulǵa da aqyn óleńin dáýirimen, sana jańǵyrýymen baılanysta qarady.

Abaı murasyn zerdeleý isine kókshelik ǵalymdardan Ysqaq Dúısenbaev, Esma­ǵam­bet Ysmaıylov, Aıqyn Nurqatov eleý­li eńbek sińirdi. Málik Ǵabdýllın, Tur­synbek Kákishuly, Serik Negımovter óz zert­teý baǵytynyń aıasynda úles qos­ty.

Qazaq ádebıettaný ǵylymymen bir­ge ósip, bite qaınaǵan Qazaq SSR Ǵylym akademııasynyń korrespondent-mú­shesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, ataqty synshy-ǵalym Esmaǵambet Ysmaıylov abaıtanýdyń órkendeýine mol eńbek sińirdi. Ol – Abaıdyń tolyq shyǵarmalar jın­a­ǵynyń birqatar aka­demııalyq basy­lymdaryn qurastyryp, redaksııa­syn basqarýdan bastap, kóptegen eńbekterinde Abaı shyǵarmashylyǵyn taldaýǵa barǵan ǵalym. 1934 jyly Zeıin Shashkınmen biri­gip jazǵan «Abaıdyń poetıkasy» degen eńbeginde «Abaıdyń aqyndyǵy týra­ly» atty súbeli zertteý jazyp, «Abaı­dyń aqyndyq sheberligi», «Abaı­dyń óleń órnekteri», «Kemeńger Abaı», «Qazaq halqynyń kemeńger aqyny», «Abaı óleńderiniń sulýlyq, áýezdilik erekshelikteri», «Abaıdy zertteý jaıynan» sııaqty maqalalarynda Abaı poetıkasyna qatysty biraz tyń oılar aıtty.

Ádebıettaný ǵylymynda jarqyn iz qal­dyrǵan Aıqyn Nurqatovtyń «Abaı­­dyń aqyndyq dástúri» atty mo­no­gra­fııasy ult rýhanııatyndaǵy uly qu­bylys Abaı tulǵasyn, onyń shyǵar­­mashylyq álemin, kórkemdik dástúrin baıyptaǵan aıryq­sha zertteý eńbekterdiń bire­geıi. Ádebıettanýshy-professor Se­rik Negımov bul eńbek jaıynda: «Aıqyn Nurqatov ult aqy­ny Abaıdyń sýret­kerlik ónegesin, «alyptyǵy men uly­lyǵyn», aqyndyq aınalasyn ádebı mekte­bimen, qazaqtyń HH ǵasyr basyndaǵy ádebıetimen sabaq­tastyra taldap tú­sin­diredi, qazaq­tyń baıyrǵy aýyz áde­bıetiniń kórkemdik tájirıbelerin joqqa shyǵar­maǵanyn qadap aıtady», – dep aıryqsha atap kórsetedi. «Abaı murasyn ıgerý, onyń tvorchestvosyn tereń zertteý – ót­ken­degi mádenı qazynamyzdy paı­da­lanýdaǵy eń túbegeıli máselelerdiń biri bolǵany sııaqty, bizdiń ádebıetimiz, ási­rese poezııamyz óziniń qalyptasyp da­mýynyń qaı kezeńinde de uly aqynnyń jemisti, qunarly dástúrlerinen syrt­ qalǵan emes. Bul – daýsyz shyn­dyq», – dep Abaı dástúrine baılanys­ty óz pozısııasyn anyq usynǵan Aıqyn Nurqatov monografııasynyń «Abaı tvor­chestvosynyń dástúrlik jáne ja­ńa­­shyldyq sıpattamalary», «Abaı tusyndaǵy aqyndar», «Abaı dástúr­leriniń arnasynda», «Orys realızminiń dástúrleri jáne qazaq ádebıeti», «О́leń sózdiń patshasy, sóz sarasy» atty taraý­larynda dáleldi oı-pikirlerdi alǵa tartyp, jan-jaqty taldap beredi.

Hakim Abaıdyń qoǵamdyq-fılo­sofııa­lyq oılaryn, ult mádenıeti men ádebıetindegi kórkemdik izdenisterin zerttep-zerdeleýde túbi kókshetaýlyq aǵar­týshylar, ǵalymdar aıanyp qalǵan emes. Bul dástúr búgin de qoǵamdyq aıada óz jalǵasyn taýyp otyr. Sh.Ýálıhanov ýnıver­sıtetiniń ǵalymdary, aqmolalyq mádenı-rýhanı qaýym Abaı danalyǵyn, aqyn esimin árqashan joǵary qoıady. Mektep te, kitaphana da, mádenı oshaqtar da, joǵary oqý oryndary da «Bilimdiden shyqqan sóz – Talaptyǵa bolsyn kez» jolynda.

Biz Abaıdy taný arqyly ult taǵ­dyryn, óz bolmysymyzdy tanyp, bola­shaǵymyzdy baǵdarlaımyz. Abaı arman­daǵan «bútin adam», Abaı zerdelegen «tolyq adam» tujyrymdamasy eń ozyq ıdeıa retinde urpaqtan urpaqqa úzilmeı jete bereri sózsiz.

Marat Syrlybaev,

«Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý ýnıversıteti» kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵamynyń basqarma tóraǵasy-rektordyń mindetin atqarýshy