Jer júzindegi ár ulttyń, ár memlekettiń ózderi úshin teńdesi joq mejeli de mereıli belesteri bar. Kelesi jyly qazaq eliniń uzaq ýaqyt boıy ańsaǵan táýelsizdigin alyp, damýdyń jańa dańǵylyna túskenine 30 jyl tolady. Osy aıtýly kezeńniń ne boıynda halqymyzdyń tarıhynda qadaý-qadaý iz qaldyrǵan torqaly tustar, saltanatty sátter boldy. Sonyń ishinde, Elbasymyz Nursultan Nazarbaev aıtqandaı, «eldiń bolashaq baǵdaryn aıqyndap bergen rýhanı temirqazyǵy» – Abaı Qunanbaıulyn ulyqtaýǵa ár kez asa úlken mán-maǵyna júktelip kelgeni belgili. Egemendigimizdiń shırek ǵasyrdan astam merzimi ishinde HIH ǵasyrda k rsetken negesi HHI ǵasyrdyń órkenıetine shashaýy shyqpastan kirikken uly aqyn, kemeńger oıshyl Abaıdyń murasy rýhanııatymyzǵa qapysyz qyzmet etti. Halyq pen bılik múddesi ushtasyp, Uly dala danyshpanynyń 150 jyldyǵy táýelsizdiktiń eleń-alań shaǵynda qarjylyq jáne taǵy basqa qyrýar qıynshylyqtarǵa qaramastan, al 175 jyldyǵy kemeldengen eldik birligimiz ben berekemizdiń aıasynda, kúlli álemdi jaılaǵan pandemııanyń kedergisine des bermesten, respýblıkalyq jáne halyqaralyq deńgeıde abyroımen atalyp ótti.
Dańǵazalyq pen daraqylyq, ysyrapshyldyq pen ynsapsyzdyq – ult hakiminiń dúnıetanymyna múlde syıymsyz qubylystar bolǵandyqtan, Abaıǵa naýqanshyldyqtan aýlaq, maqtanshyldyqtan ada qurmet kórsetý jarasymdy ekenin ár sanaly azamat tereń túısingeni anyq. Ol – ol ma, Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev óziniń «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasynda: «Bul toıdyń tusyndaǵy basty maqsatymyz búkil halyqtyń ult ustazy aldyndaǵy ózindik bir esep berýi ispettes bolýy tıis dep bilemin», dep bıik parasat-paıymǵa negizdelgen irgeli konsepsııasyn usyndy.
Rasynda da, Abaı sońyna urpaqtan-urpaqqa, zamannan-zamanǵa ulasyp, óz halqymen máńgi birge jasaıtyn salıqaly sózin amanattap ketti. Onyń eshqashan eskirmeıtin, máıegin joǵaltpaıtyn, ishine búkken qatpar-qabaty ár dáýirdiń konteksinde jańa qyrynan ashylyp otyratyn klassıkalyq oı qazynasy – qoǵamnyń órisi men óresiniń, bitimi men bolmysynyń dál ındıkatory ispetti. Tuńǵıyq zerdesi, ushqyr qııaly, názik túısigi kúni buryn boljap bergen úderister aıasynda biz aqynnyń ósıetine muqııat zer salyp, óshpes qaǵıdattaryn júzege asyra aldyq pa? Eldigimizdiń eńseli, baǵdarymyzdyń baıandy bolýy jolynda ol talap etken tııanaqty ólshemderdi umyt qaldyryp júrgen joqpyz ba? Ol aıtqan «júrek aınasyna» úńilip, ulttyq jaratylysymyzdy tereńirek tanyp-tústeýge, «jaqsy menen jamandy aıyrýǵa» umtylysymyz qanshalyqty dárejede? Abaıdy eske alǵan saıyn, kópshiliktiń kókeıin osy sııaqty sansyz saýal mazalaıtyny sózsiz.
Munyń barlyǵyn memlekettik turǵydan jan-jaqty sarapqa salǵan Qazaqstan Prezıdenti Q.Toqaev: «Men bul maqalada Abaı sóziniń búgingi zamanymyz úshin kókeıkestiligi, aqyn shyǵarmalarynan halqymyz qandaı taǵylym alýǵa tıis ekendigi jóninde jurtshylyqpen oı bóliskim keledi», dep qoǵamdyq sanany qaıta túletýdiń ózektiligine aıryqsha nazar aýdarady jáne osy rette Abaı murasyn ulttyń jańa bolmysyn qalyptastyrý barysynda utymdy paıdalaný qajettigine den qoıady. Ol keıinirek jaryq kórgen «Abaı – rýhanı reformator» atty ekinshi maqalasynda da álgi oılaryn ári qaraı naqtylap, «qazirgi Qazaqstan qoǵamyn Abaıdyń rýhanı ustanymyna saı damytý asa mańyzdy» ekendigin atap kórsetedi.
Q.Toqaevtyń «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasynyń «Ulttyq bolmystyń úlgisi», «Memleket isiniń múddelesi», «Jańa qoǵamnyń janashyry» dep atalatyn taraýlarynda baıandalatyn jaıttar Abaıdyń qaǵıdattarymen baılanysta qarastyrylyp, búgingi «Jaýapty memleket – jaýapty qoǵam – jaýapty adam» júıesiniń berik ornyǵýyna aparatyn qadam retinde saralanady.
Memleket basshysy paıymdaǵandaı, bılikke qurmet, zań ústemdigi, qoǵamdyq tártip, popýlızmge urynbaý, syndarly dıalog – memleket irgetasynyń, ult yntymaǵynyń myzǵymas atrıbýttary. Osy rette ol óziniń «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn Abaıdyń ádiletti qoǵam qurý ıdeıasyn damytý maqsatynda usynǵandyǵyn alǵa tartyp, muny júzege asyrýdyń birden-bir sharty bılik pen qoǵam ókilderiniń túıtkildi máselelerdi sheshý kezinde ortaq mámilege kelýi dep biledi. Jańadan qurylǵan Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi sondaı keleli pikir almasý alańyna aınalyp, onyń otyrystary tikeleı Prezıdenttiń óziniń qatysýymen ótýi oń dástúr bolyp qalyptasty.
Abaıdy óz zamanyndaǵy «iskerliktiń uıytqysy, eńbekqorlyqtyń motıvatory» deı otyryp, Qasym-Jomart Kemeluly búgingi damýdyń sheshýshi faktorlary qatarynda atalatyn básekege qabilettilik, áleýmettik jaýapkershilik, masyldyqpen kúres, kásibı adaldyq tóńiregindegi tolǵaqty oılaryn kópshilik talqysyna saldy jáne shıkizatqa táýeldilik shyrmaýynan arylyp, orta jáne shaǵyn bıznesti ilgeriletýdi negizgi basymdyqtardyń biri retinde belgilep berdi.
Ozyq jurttarmen terezesi teń bolyp, ıyq teńestirý úshin qoǵamymyzdyń ár múshesi ózin ózi jetildirgeni, Abaı aıtqan kemeldikke umtylǵany abzal. Qazaqstan Prezıdentiniń bul baǵyttaǵy temirqazyq ıdeıasy – ıntellektýaldyq ult qalyptastyrý. Al oǵan qaraı ilgerileýdiń basty talaptary: bilim men ǵylym; til úırený; sananyń ashyqtyǵy; túrli ónerdi ıgerý; ultjandy azamat bolyp tárbıelený. Kerisinshe, toıqumarlyqtan tartyný, jalqaýlyqqa boı aldyrmaý, sózýarlyqqa salynbaý. Muny uly aqyn tarqatyp túsindirgen «bes asyl» men «bes dushpan» taıtalasynyń qazirgi qoǵamdyq realııalarǵa sáıkes transformasııalanǵan kórinisteri týraly óskeleń urpaqqa baǵyshtalǵan parasatty baılam dep qabyldaımyz.
Jyl boıyna Abaıdyń dańqy men dárpin odan ári sharyqtatyp qana qoımaı, ony Qazaqstannyń ár azamatynyń kúndelikti suhbattasyna, turaqty aqylshysyna, rýhanı demeýshisine aınaldyratyn sheshimder qabyldanyp, soǵan sáıkes júıeli sharalar júzege asyryldy. Merekelik kúntizbemizdegi úlken jańalyq – endi ár jyl saıyn tamyljyǵan tamyzdyń 10-ynda Abaı kúnin atap ótip, rýhyna taǵzym jasaıtyn bolamyz.
Ádebıet jáne óner salasyndaǵy úzdik shyǵarmalarǵa beriletin memlekettik syılyq Abaıdyń atyn ıemdendi. Jańadan ashylǵan «Abaı» telearnasy kóziqaraqty kórermendi halqymyzdyń baı rýhanııatymen sýsyndatatyn ilkimdi aqparat quralyna aınaldy. Arǵy bastaýyn Muhtar Áýezov pen Júsipbek Aımaýytov dástúrinen alatyn respýblıkalyq «Abaı» jýrnalyna qoldaý kórsetý jóninde tapsyrma berildi. Joǵary oqý oryndarynyń bilim baǵdarlamalary «Abaıtaný» kýrsymen baıytyldy. Ol bolashaq gýmanıtarlardyń ǵana emes, tehnıka men jaratylystaný salasyn tańdaǵan stýdent jastardyń da kózqarasyn keńeıtetin pán bolsa ıgi dep oılaımyz.
Bizdiń oqý ordamyzda, ıaǵnı L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde qurylǵan Abaı akademııasy iske kirisip, bıyldyń ózinde aqynnyń shyǵarmashylyq murasyna baılanysty josparly jumystardy atqaryp úlgerdi. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, aldaǵy ýaqytta bul ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń tóńiregine toptasqan bilikti mamandar Abaıdyń «tolyq adam» konsepsııasyn qaıta zerdeleýdi qolǵa alatyn bolady. Qasym-Jomart Kemeluly aıtqandaı, bul tujyrymdama «shyndap kelgende, ómirimizdiń kez kelgen salasynyń, memleketti basqarý men bilim júıesiniń, bıznes pen otbasy ınstıtýttarynyń negizgi tuǵyryna aınalýy kerek». Sondaı-aq elordada turaqty ótkizilip kele jatqan álem dinderiniń basyn qosatyn jıyndardyń maqsaty Abaı dúnıetanymymen ushtasyp jatqandyqtan, onyń «kámil musylman» qaǵıdasyn jan-jaqty baıyptaýdyń da zárýligi kórinedi.
Qazaqstan Prezıdenti Q.Toqaev Abaıdyń 175 jyldyǵy qarsańynda eń aldymen, 2019 jyldyń 26 sáýiri kúni qazaqtyń bas aqynynyń týǵan topyraǵyna jumys saparymen baryp, Semeı qalasynyń zııaly qaýym ókilderimen kezdesý ótkizgeni málim. Sondaǵy sóılegen sózinde ol Abaıdyń ákesi – Qunanbaı týraly qoǵamdyq sanada keńestik kezeńniń sarqynshaǵy sekildi ornyǵyp qalǵan ıdeologııalyq stereotıpti buzyp, ony qazaq tarıhynda óz orny bar tulǵa retinde ádil baǵalaýdyń ýaqyty jetkenin aıtty. Sóıtip halyqtyń kóńil túkpirinde júrgen tilegi qabyl bolyp, Aqshoqy eldi mekenindegi Qunanbaı áýletiniń qorymy abattandyryldy jáne Qunanbaı mýzeıi ashyldy.
Al el rýhanııatynda atqarǵan zor mańyzy úshin «tarıhı ortalyq» dep belgilengen Semeı qalasynda 2020 jyldyń 15 qazany kúni Memleket basshysynyń qatysýymen «Uly aqyn Abaı – uldarymen» eskertkishiniń ashylý saltanaty ótti. Bul óner týyndysy tekti áýletten shyqqan Abaıdyń ózin ǵana emes, onyń talantty perzentteri Aqylbaı men Turaǵuldy ákesimen rýhanı birlikte beıneleý arqyly urpaqtar sabaqtastyǵyn áıgileıdi.
Ǵulamanyń kindik qany tamǵan Syrt Qasqabulaqta jóndeý jumystary júrgizilip, Jıdebaıdaǵy «Abaı-Shákárim» memorıaldyq kesheni men aqynnyń murajaı-úıi, Abaıdyń «Jıdebaı-Bórili» memlekettik tarıhı-mádenı jáne ádebı-memorıaldyq qoryq-mýzeıi zamanaýı talaptarǵa saı túbegeıli jańǵyrtyldy. Qaraýylda Abaı saıabaǵy salyndy. Semeıde «Abaı Arena» mádenı-sport kesheniniń qurylysy aıaqtalýǵa jaqyn.
О́rkenıetti elderde uly aqyndaryn dúnıege ákelgen, sondaı-aq olardyń shyǵarmashylyǵyna qanat bitirgen qonystardy qasterleýdiń úlgileri bar. Basqalardy aıtpaǵanda, Abaıǵa qatysty dereý eske túsetin – nemister Gete (Maındaǵy Frankfýrt pen Veımar), Shıller (Marbah pen Veımar), aǵylshyn Baıron (Nıýsted abbattyǵy), polıak Mıskevıch (Zaose ýsadbasy), orystar Pýshkın (Mıhaılovskoe ýsadbasy), Lermontov (Tarhan ýsadbasy), Býnın (Ozerkı ýsadbasy), Krylov (Sankt-Peterbýrg pen Prııýtıno ýsadbasy) muralary sóz etilgende, ár ulttyń álem ádebıetine ólsheýsiz úles qosqan zor tulǵalaryn dáripteý salty ózara úıles ekenin kóremiz. Jıdebaıda jazǵan sózi jer-jahannyń ár túkpirine jete bastaǵan Abaıǵa memleket tarapynan jasalyp jatqan qurmet te «qalyń eli – qazaǵyn» taǵy bir serpiltti.
Qazaqstannyń saıası jáne ekonomıkalyq tabystary jaıynan álem jurtshylyǵy jaqsy habardar bolǵanymen, halqymyzdyń keń shalqar rýhanı qazynasymen, mádenı qundylyqtarymen jetkilikti dárejede tanys dep aıta qoıý qıyn. Sondyqtan dıplomatııa salasyndaǵy tájirıbesi mol, álemdik tendensııalardy aına-qatesiz ańǵaratyn Q.Toqaevtyń jalpyadamzattyq deńgeıden tabylatyn Abaıdy «Jańa Qazaqstannyń brendi» dep tanystyrýdy usyna otyryp: «О́zge jurt «Qazaq halqy – Abaıdyń halqy» dep, bizge iltıpat bildirip otyrsa, zor mártebe bolary anyq», degen sózderi qoǵamymyz qol sozǵan murattarmen jáne búgingi dáýirdiń talabymen tyǵyz úndesip turǵany aıqyn. Osyǵan oraı Qazaqstannyń shet memleketterdegi elshilikteri janynan «Abaı» aqparattyq-mádenı ortalyqtary ashylyp, aqyn shyǵarmashylyǵyn ulttyq qundylyqtarymyzben sabaqtastyra otyryp nasıhattaý jumysyna kiristi. Elimiz júzege asyrǵan biregeı halyqaralyq joba negizinde Abaı shyǵarmalary aǵylshyn, ıspan, arab, túrik, qytaı, nemis, ıtalııan, fransýz jáne japon tilderine aýdaryldy. Sóıtip adamzattyń bárin «baýyrym» dep súıýge úndegen aqynnyń kórkemdik álemi, oı kenishi, rýhanı tálimi júzden astam eldiń kitaphanalary men mádenı oshaqtarynyń tabaldyryǵynan attap, tórine ozdy.
Qazaqtyń búldirshin qyzy Láılimniń Abaı óleńinen úzindi oqyp, estafeta kezegi joldanǵan Qazaqstan Prezıdenti tarapynan qoldaý tabýymen bastalǵan chellendj jalpy buqaralyq sıpatqa ıe bolyp, aqyrynda kúlli dúnıeni sharlap ketti. Vırtýaldy keńistiktiń sheksiz kókjıegin shabytymen kómkergen aqyn shyǵarmalaryn oqý arqyly ártúrli elderdiń tanymal saıasatkerleri, ataqty mýzykanttary, áıgili qalamgerleri, iri bıznesmenderi, sondaı-aq ádebıetsúıer qaýymy – bári-bári ózara tebirene ún qatysyp, qazaqtyń birtýma danyshpanyna jáne onyń halqyna qurmetin bildirdi.
Qoryta aıtqanda, mereıtoı aıasynda elishilik jáne halyqaralyq aýqymda iske asqan sharalar uly Abaı murasynyń, Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev aıtqandaı, «oıy ozyq, sanasy sergek «tolyq adamnyń» tolyqqandy qoǵamyn» qurý jolynda máńgi rýhanı azyq bola beretinine kózimizdi kámil jetkizdi.
Erlan SYDYQOV,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory,
QR UǴA akademıgi