Jeti qazyna qataryndaǵy ıttiń qazaqy túri – Taýtóbettiń elimizdegi sany qansha? Tuqymy quryp bara jatqan bul tóbetter qazir kimderdiń qolynda bar? Aınalamyzda qazaqy tóbetti kóbeıtý, baýlý isimen kásipqoı turǵyda aınalysyp júrgen adamdar bar ma? Bul saýaldar bes jyl buryn Altaı qazaqtary ótkizgen Qazaqy ıtter jarysynan keıin kókeıden ketpeı júr edi.
Jalpy, aqparat aıdynynan qalys qalǵan, qazaqqa aıtylmaı qalǵan bir dúnıe – 2015 jyly 4 aqpanda Qytaı Halyq Respýblıkasyndaǵy jarty mıllıonǵa jýyq qandasymyz shoǵyrlanǵan Altaı aımaǵynda ótken, Tuqymy quryp bara jatqan qazaqy tóbetter baıqaýy.
Oraıy kelip turǵanda, burynǵy qazaqtar ıttiń bul túrin «Taýtóbet» dep tanysa, keıingiler qazaqy tóbet dep bilgenin aıta ketý kerek. Ǵylymı ataýy da – qazaqy tóbet.
Atalǵan shara Altaı aımaǵyna qarasty Shińgil aýdany jerinde uıymdastyrylǵan. Mundaı baıqaý burynyraq eki ret ótkizilgen eken, sońǵy baıqaý «3-retki qazaq tóbetiniń baıqaýy» dep atalǵan.
Baıqaýǵa aýdannyń 3 kenti men 4 aýyldyq okrýginen asyl tuqymdy 40 tóbet qatystyrylǵan. Baıqaýǵa qatystyrylǵan 40 tóbet baıqaýǵa úmitker bolǵan 300-den astam tóbettiń ishinen iriktelip tańdalǵan. 300-den astam tóbetterdiń ishinen naǵyz qazaqy myqty 40 tóbetti irikteýde olardyń syrtqy dene bitimi, salmaǵy, boıynyń bıiktigi eskerilgen.
Irikteýden ótken tóbetterdiń úzdigin anyqtaý boıynsha tóbetterdiń júrisiniń jyldamdyǵy, kúsh-qýaty, alysý óresi, ıesin tyńdaý, boısuný qabileti, qyraǵylyǵy, qarǵýy, laqtyrylǵan zatty ilip alýy, ıesine selbesip mal qaıyra bilý qasıetteri synalady. Baıqaýǵa qatystyrylǵan qazaqy tóbetter «erkek ıtter» jáne «urǵashy ıtter» degen eki topqa bólingen edi. «Erkek ıtterdiń qatarynda» qazaqy tóbetterdiń asyl tuqymyn jınap ósirýmen shuǵyldanatyn Shińgil aýdany ortalyǵynan kelgen Mamyr degen kisiniń tóbeti jeńimpaz atansa, «urǵashy ıtterdiń qatarynda» Aral aýyldyq okrýginiń malshysy Ádilbek myrzanyń tóbeti jeńimpaz atanǵan. Jeńimpazdarǵa 3 myń ıýan (195 myń teńge) kóleminde syıaqy berilgen. Baıqaý barysynda júldegerlerge arnap 12 oryn belgilenip, tańdaýly 40 tóbettiń 12-siniń ıelerine júldeli oryn buıyrǵan.
Atalǵan sharaǵa ólkelik, aımaqtyq asyl tuqymdy janýarlardy zertteýmen aınalysatyn mamandar shaqyrylǵan. Aıta keterligi, marqum, etnograf Jaǵda Babalyqtyń jazyp qaldyrýynsha: «Taýtóbet – taý, taýdaı, úlken, iri, dáý, kesek degennen týǵan sóz. Taýtóbetter úıshikke jatpaıdy. Qar nemese muz ústine jata salsa da, aıazǵa esh tońbaıdy. Álemdegi 116 ıt túri ishinde qazaqtyń taýtóbeti eń irisi bolyp tabylady. Onyń keýdesi, moıny, tumsyǵy – jýan, basy, aýzy – úlken, tisteri – iri, ezýleri salaqtap júredi. Tumsyǵy kelteleý bolsa da, jýan bolyp keledi. Júni qalyń, uzyn qylshyqty. Bas júni bet-aýzyn jaýyp turady. Qulaqtaryn da jún basyp alǵan. Denesin de qalyń túbit qaptaǵan. Ekinshi túrinde júni sál tyqyrlaý, alaıda túbiti qalyń shyǵady» degen.
Qalamger, etnograf, jas tarıhshy Kókbóri Múbarak Qızatulynyń zertteýinshe «Qazaq tóbetiniń otany – Syr men Ile, Balqash. Qazaq tóbetiniń shyǵý tegi – baıyrǵy ıt tuqymy men Turan jolbarysynyń býdandastyrylýynan kelip shyqqan. Patshalyq Reseı tusynda Turan jolbarysyn arnaıy operasııalarmen aıaýsyz qurtqan soń, Qazaq tóbetiniń jolbaryspen býdandasý múmkindigi joǵalyp, tóbetter jappaı usaqtalǵan. Keıingi ýaqytta ártúrli óńirlerden kirgen ıt tuqymdarymen shatasqan soń naǵyz qazaqy tóbettiń sara tuqymyn tabý qıynǵa soqqan», deıdi.
ALMATY