Búgingi damyǵan órkenıetti qoǵamda ómir súrip jatqanymyz bizdi baqytty jandardyń sanatyna qosady. Degenmen, adamzat qoǵamy damyǵan saıyn memleketter arasyndaǵy túsinispeýshilik, básekelestik, bir ymyraǵa kele almaýshylyq, terrıtorııalyq talas, gegemondyqqa umtylý sııaqty faktorlar etnosaralyq, konfessııaaralyq arazdyq týdyryp, negizsiz qaqtyǵystarǵa, tipti soǵys qaýpine de ákelip jatqany belgili.
Qazaq halqy ejelden beıbitshilikti, tatýlyqty qalaıtyn tolerantty halyq. Qazaq bótenniń jerine kóz tigip, eshqashan basqynshylyq jasamaǵan. Kerisinshe, onyń jer baılyǵy ár ýaqytta syrtqy basqynshylardy qyzyqtyryp, halqymyz azattyǵy men táýelsizdigi úshin kúresip kelgeni tarıhtan málim.
Elimizdiń mańyzdy strategııalyq aımaǵy bolyp tabylatyn Soltústik Qazaqstan jeri múldem qonystanylmaǵan degen Reseı saıasatkerleriniń (Nıkonov V., Fedorov V., Jırınovskıı V.) pikirleri óte ushqary, qazaq halqynyń tarıhynan habary joq adamnyń sózderi nemese qasaqana aıtylǵan arandatýshy jala. Biz olardyń pikirlerin teristeıtin birqatar ǵylymı paıym keltirgendi jón kórdik.
Qyzyljar óńiri batyl da batyr, qaısar, aqyn Qojabergenniń, Segiz seriniń, Quleke men Qulsarynyń, Úkili Ybyraı, Aqan seri, Maǵjan, Sábıt, Ǵabıt, Smaǵul jáne basqa da rýhy bıik daryndy da kemeńger babalarymyzdyń ataqonysy bolǵan qasıetti jer. Bul qazaqtyń ejelden beri qonystanyp kele jatqan ataqonysy. Sondyqtan «Soltústik Qazaqstan jeri múldem qonystanylmaǵan, Reseıdiń Qazaqstanǵa bergen syıy» degen qıturqy málimdemeni basqany aıtpaǵanda orys ǵalymdary N.Arıstov, A.Andreev, G.Mıllerlerdiń ǵylymı zertteýlerindegi tujyrymdy qorytyndylardyń ózi teristeıdi. Sonyń ishinde, jańa kezeńniń kórnekti zertteýshileriniń biri N.A.Arıstov Mońǵolııa jerinen Qazaqstannyń soltústik-shyǵys aımaqtaryna arǵyn, naıman, kereı, merkit taıpalarynyń jappaı qonystanýyn bylaı sıpattaıdy: «...Shyńǵys han áskerinen jeńilis tapqannan keıin, Mońǵolııanyń túrkitildes taıpalary ózderi turǵan jerinen jaǵrafııalyq baǵytta batysqa qaraı yǵysa bastady: aldynda naımandar, merkitter, sońynda kereıler. Bul jaǵdaı atalmysh taıpalardyń qyrǵyz-qazaq dalasyna taralýyna yqpalyn tıgizdi» [Arıstov N.A. Zametkı ob etnıcheskom sostave tıýrkskıh plemen ı narodnosteı ı svedenııa ob ıh chıslennostı. – SPb, 1897. – 182 s.]. Al arǵyn, kereılerdiń qazirgi qazaq dalasyna keń jaıylyp, qonystanǵan jerleri Soltústik Qazaqstan ekeni belgili.
HVII ǵasyrdyń basynda qurastyrylǵan «Stroganovtyń Sibir jylnamasy» atty derektik materıal bertin jazylǵanymen, ótken kezeńniń oqıǵalary jaıynda qundy málimetter beredi. Bul jylnamada kereıdiń bıleýshisi Van hannyń (Toǵuryl – Ibraeva A.) Shyńǵys hannyń qýdalaýynan yǵysyp, qazirgi Reseıdiń Túmen qalasynyń jerine ornyqqany týraly mynadaı naqty málimet keltiriledi: «...Shyńǵys, Van hannyń uly Taıbuǵyny jiber, qaı jerde turǵysy keledi, sol jerde turaqtasyn. Ol Tura ózeniniń boıyna kelip, qala turǵyzdy, ony Chımgıı dep atady, qazir ol jerde Túmen dep atalatyn hrıstıan qalasy ornalasqan» – dep atap kórsetedi [Andreev A.«Stroganovy. Ensıklopedıcheskoe ızdanıe». – M., 2000. – 592 s.].
Osyǵan uqsas málimetter 1836 jyly Sibir metropolıtiniń dıaky Savva Esıpov qurastyrǵan «Esıpovtiń Sibir jylnamasynda» kezdesedi. Onda Kóshimniń «Qazaq Ordasynan» shyqqandyǵy bylaı sıpattalady: «...Qazaq ordasynyń dalasynan Kóshim han kóp áskerimen keldi». Úzindiden qazaqtardyń bul óńirmen tek baılanys jasap qana qoımaı, Soltústik Qazaqstan men Batys Sibirdiń ońtústiktiginde ómir súrgendigin dáleldeıdi. Bul pikirler Reseı zertteýshileriniń eńbekterinde de ǵylymı negizde paıymdalǵan.
Qazaq júzderiniń Reseı ımperııasynyń quramyna qosylýmen ólkeni jan-jaqty zertteý maqsatynda ekspedısııalar uıymdastyrylǵany belgili. Sonyń biri Sibir jerine jasaqtalǵan akademııalyq ekspedısııasynyń (1733-1743 jj.) múshesi bolǵan ataqty orys zertteýshi G.F.Mıllerdi (1705-1783 jj.) atap ótýge bolady. Birneshe jylǵa sozylǵan ekspedısııanyń tarıhı, arheologııalyq, etnografııalyq zertteý jumystarynyń nátıjesinde ǵalymnyń qalamynan 1750 jyly «Sibir tarıhy» atty eńbegi jaryq kórdi. Búgin sol eńbekti paraqtaı otyrsaq, osy óńir týraly tipti keıingi avtorlar qozǵamaǵan máseleler keltirilgendigine kóz jetkizemiz. Avtor ony jazý barysynda muraǵat derekterindegi resmı qujattardy paıdalana otyryp, bul óńirdiń tarıhyna qatysty mańyzdy málimetter keltiredi.
Byltyr Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyn bizdiń tarıhymyzǵa, mádenıetimizge nazaryn aýdarý turǵysynan atap ótý kerektigin jáne bul memlekettiń Qazaq handyǵynyń qalyptasýyndaǵy mańyzdy tarıhı ózektiligin umytpaýymyz kerektigin atap ótken edi. Osyǵan oraı, M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń A.Pleshakov bastaǵan tarıhshy-arheolog ǵalymdary Pavlodar memlekettik ýnıversıtetiniń «Margulan centre» ortalyǵynyń T.Smaǵulov bastaǵan ǵalymdarymen birlese otyryp Soltústik Qazaqstannyń Ýálıhanov aýdanyndaǵy Bereke aýylynyń mańyndaǵy «Qyzyloba» degen jerde Altyn Orda handary men hanshalary jáne basqa da aqsúıekteri jerlengen obanyń bar ekenin taýyp, zertteýdi bastady. Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, bul XIV-XVI ǵasyrlarda ómir súrgen Joshy dınastııasynyń áýleti ókilderiniń mavzoleıleri dep boljady. Sonymen qatar jerleý ornynan kóptegen qundy jádiger tabylǵan. Bul qundy eskertkish, soltústik aımaqtyń erte jáne keıingi orta ǵasyrlardaǵy tarıhyn tolyqtyryp, qoǵam damýynyń ilgeri jyljyǵandyǵyn dáleldeıdi.
Mońǵol shapqynshylyǵynan keıin Sibir handyǵynyń quramynda bolyp, onyń etnıkalyq quramy negizinen kóptegen qazaq ultynyń negizin quraǵan taıpalardan turǵanyn eskere otyryp, Sibir handyǵynyń tarıhy Qazaqstan tarıhynyń quramdas bir bóligi ekendigine esh kúmán keltirýge bolmaıdy. Máselen, bul týraly qazaqstandyq ǵalymdar da talaı ǵylymı eńbek jazdy. Sonyń ishinde Orta Júzdiń rý-taıpalyq quramyn zertteýshi ǵalym M.S.Muqanov, Soltústik Qazaqstan jáne Batys Sibir jerine kereı taıpalarynyń alǵash qonystanýyn HIII ǵasyrdyń basyndaǵy tarıhı oqıǵalarmen baılanystyrady [Mýkanov M.S. Etnıcheskıı sostav ı rasselenıe kazahov Srednego Jýza. – Alma-Ata: Naýka, 1974. – 200 s.].
Al belgili tarıhshy ǵalym Amanjol Kúzembaıulynyń «Qazaq jáne Sibir handyqtarynyń etno-saıası baılanystary» atty maqalasynda osy máselege qatysty mynadaı qyzyqty málimetter keltirgen: «Búginde qazaq halqynyń quramyndaǵy qalyń el kereı jurty derekterge qaraǵanda Sibir jerine HIII ǵasyrdyń alǵashqy shıreginde sonaý Mońǵolııa jerinen qonys aýdarǵan sııaqty. Sibir túrkileriniń tarıhyna arnap «Tobolskıe gýbernskıe vedomostı» gazetine maqala jazǵan N.Abramov degen zertteýshi Sibir kereılerin Van hannyń urpaǵy retinde kórsetedi. Olar Ibir-Sibir ulysynyń negizin qalaǵan Ábil hannyń nemeresi Taıbuǵa ekendigine dálel jeterlik» – dep jazǵan [Kúzembaıuly A, Ábil E. Sibirdegi kereıler memleketi // Qazaq tarıhy, № 6, 2015. – B. 13-16.]
Túıindeı kele aıtarymyz, qazaqtyń keıingi rý-taıpalary jáne olardyń ata-babalary Qazaqstannyń soltústik aımaǵyn sonaý ejelden meken etip, keıingileri (kereı, ýaq, merkit) Batys Sibirdiń ońtústik bóligin kem degende XIII ǵasyrdan qonystanǵanyn ańǵaramyz. Mundaı qundy málimetter búgingi kúnge deıin jetken eńbekterden, derekterden alynyp otyr. Al orys joryqshylarynyń «kamennyı poıastan» (Oral taýy) bul jerlerge aıaq basýy tek HVI ǵasyrdan keıin ǵana bolǵany málim.
Aqmaral YBYRAEVA,
M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń prorektory,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor