«Eń alys nárse – ótken kún, ony eshkim qaıtarmas, Eń jaqyn nárse – keler, kún ol kelmeı qoımas» degen támsildiń rastyǵyna kózimizdi taǵy bir jetkizgendeı, otandyq zań ǵylymnyń atasy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik, Prezıdenttiń beıbitshilik jáne rýhanı kelisim syılyqtarynyń ıegeri S.Zımanovtyń bul fánıdiń esigin ashqanyna bıyl aqpan aıynda júz jyl tolady.
Elimizdiń batysyndaǵy Atyraý óńirinde dúnıege kelgen ol óziniń eńbek jolyn kıeli Mańǵystaýdyń qara shańyraǵy atanǵan Fort-Shevchenko qalasynda orta mektepte muǵalim bolyp bastaıdy. Adamzat órkenıetinde elý mıllıondaı adamnyń ómirin jalmaǵan surapyl soǵystyń qan maıdanyn bastan ótkizip, 1946 jyly gvardııa polkovnıgi sheninde elge qaıtady. Adamzat tarıhynda bolyp kórmegen qantógis shaıqastarda ózin naǵyz batyr retinde kórsetip, I dárejeli «Otan soǵysy», Qyzyl Juldyz ordenderimen, «Kavkazdy qorǵaǵany úshin», «Kenıgsbergti alǵany úshin» medaldarymen marapattaldy.
Soǵystan keıin S.Zımanov ózin zań qyzmetkeri bolýǵa arnap, osy saladaǵy qyzmetin sol kezdegi Gýrev oblysynyń prokýratýrasynda tergeýshi laýazymynan bastaıdy. Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasynyń prokýratýrasynda erekshe mańyzdy ister boıynsha tergeýshi bolyp jumys istegen. Alaıda ǵylymǵa degen zor qushtarlyq, jas jigitti endigi jerde quqyq qorǵaý organdarynyń kúndelikti, birsaryndy jumystarynda ustap qala almady.
Zań ǵylymdarynyń teorııalyq máselelerine degen qyzyǵýshylyq ony óziniń barlyq sanaly ǵumyryn osy salaǵa arnaýǵa ıtermeledi. Ol – 500-den astam ǵylymı eńbektiń, sonyń qatarynda 20-dan astam monografııanyń avtory. S.Zımanovtyń ǵylymı-zertteý eńbekteri negizinen alǵanda, memleket pen quqyq tarıhy men teorııasyna Qazaqstan men Ortalyq Azııanyń ózge de aımaqtarynda ulttyq memleketterdiń qalyptasýy men damý joldaryna, táýelsiz qazaq memleketiniń quqyqtyq platformasynyń qalyptasýyna jáne t.b. óte ózekti máselelerge arnalǵan.
Tynymsyz izdenis, tabıǵı talant, óz maqsatyna qol jetkizýge degen múddelilik S.Zımanulynyń ǵylymı qyzmetker, bilim berý men ǵylym isteriniń sheber uıymdastyrýshysy retinde qalyptasýyn qamtamasyz etti. Elimizdiń ulttyq quqyqtyq júıesiniń qalyptasyp, damýyna aıryqsha úles qosyp, óziniń atyn otandyq ıýrısprýdensııanyń tarıhyna altyn áriptermen jazǵan tulǵa desek artyq aıtpaǵandyq bolar edi. О́z ultyna degen qaltqysyz qyzmettiń, jasampaz eńbektiń jarqyn dáleli bolyp tabylatyn S.Zımanovtyń ǵylymı jetekshilik etýmen daıyndalǵan 10 tomdyq «Qazaqtyń ata zańdary» ensıklopedııasy ulttyq quqyq tarıhynyń jaýhary ispetti.
«Keı kezde ǵalymnyń sózi ámirshilerden de, bul fánıdiń zańdarynan da kúshtirek bolady» – deıdi Shyǵys danalyǵy. S.Zımanov – árdaıym óz halqynyń namysyn jeke basynyń múddesinen joǵary qoıa bilgen azamat.
El basyna syn túsip, ulttyq namystyń synalar shaǵy bolǵan 1986 jylǵy Jeltoqsan oqıǵasy kezinde de ol óziniń ultjandylyǵyn, azamattyq ustanymyn kórsetti. Imperııalyq ortalyqtan shoqparlaryn súıretip Máskeýden kelgenderdiń qazaq ultynyń atyna aıtqan jalasyna, astam pikirlerine de taısalmaı qarsy shyǵyp, ult namysynyń taptalýyna jol bermegen sanaýly adamdardyń biri boldy.
HH ǵasyrdyń 90-jyldar ataqty akademıktiń saıası jáne memlekettik qyzmetindegi barynsha belsendi kezeńi boldy. Naq osy kezeń ekonomıkalyq, saıası, áleýmettik ómiri tolyqtaı toqyraýǵa ushyraǵan Keńes Odaǵy sııaqty alyp memlekettiń sharýasy shatqaıaqtap, qurdymǵa ketýge taıaǵan kezi bolatyn. Keńes Odaǵy ydyrap, álemniń saıası kartasynda táýelsiz memleketterdiń, ıaǵnı halyqaralyq quqyqtyń derbes sýbektileriniń paıda bolýy ulttyq quqyqtyq júıeni qalyptastyrýdy kún tártibine ótkir qoıdy.
Qazaq halqynyń qolyna ýaqyttyń ózi bergen tarıhı múmkindikti paıdalanyp, atalarymyzdyń armany bolǵan táýelsiz memleketti qalyptastyrýǵa degen qajettilik, kóptegen birtýar tulǵalardyń tarıh sahnasyna jarq etip shyǵýyna sebepker boldy. Akademık S.Zımanov osyndaı tarıhı tulǵalardyń biri jáne biregeıi bola bildi.
Ol Otanymyzdyń saıası damýynyń baǵytyn aıqyndaýda erekshe mańyzǵa ıe bolǵan qujat. Qazaqstannyń Memlekettik egemendigi týraly deklarasııanyń túpki redaksııasyn daıyndaý boıynsha komıssııaǵa basshylyq jasady. Osy atalǵan qujatty qabyldaýdyń qajettiligi týraly negizdi paıymdaýlardy qoǵamǵa usyndy. Sonymen qatar ol kelesi bir tarıhı mańyzdy qujat «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik táýelsizdigi týraly» – Konstıtýsııalyq Zańyn daıyndaý boıynsha komıssııanyń da múshesi boldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń 1993 jylǵy Konstıtýsııasynyń jobasyn daıyndaý barysynda ol sarapshylar tobyn basqardy. Shyndyǵyn aıtqanda, osy atalǵan Konstıtýsııa memlekettik bılik bólinisin aıqyndaýda, ókiletti bılik organdarynyń quzyretin bekitý máselelerinde barynsha progressıvti qujat bolatyn. Osy jyldary Salyq Zımanuly bizdiń elimizde júzege asyrylyp jatqan zor kólemdi saıası, áleýmettik jáne quqyqtyq reformalardyń basty ıdeologteriniń biri boldy, ózin halqyn qaltqysyz súıýdiń, onyń bolashaǵyna degen senimniń, ult múddesi úshin jasampaz eńbek etýdiń jarqyn úlgisi retinde kórsete bildi.
Qalyptasý ústindegi quqyqtyq júıe, ulttyq quqyqtyq ǵylymdy damytý jáne ony bilikti mamandarmen qamtamasyz etý máselesin kún tártibine ótkir qoıdy. Osy óristegi máselelerdi sheshýde S.Zımanuly aıanbaı eńbek etti.
Ol 1995-2005 jyldar aralyǵynda Qazaq akademııalyq ýnıversıtetiniń rektory qyzmetin atqara júrip, atalǵan oqý ornynyń Aqtaý qalasyndaǵy fılıalynyń ashylýyna yqpal jasady. Akademııalyq ýnıversıtettiń Aqtaý fılıaly Mańǵystaý topyraǵyndaǵy joǵary bilimdi zań qyzmetkerlerin daıarlaıtyn alǵashqy oqý oryndarynyń biri boldy. Oqý ornynyń aıaǵynan turyp ketýine ataqty akademık bar kúsh-jigerin jumsady. 2001 jyly Akademııalyq ýnıversıtettiń Aqtaý fılıaly Sh.Esenov atyndaǵy Aqtaý memlekettik ýnıversıtetiniń «Quqyqtaný» kafedrasy bolyp qaıta qurylyp, joǵary bilimdi zań qyzmetkerlerin daıarlaıtyn ólkemizdegi eń irgeli oqý ornyna aınaldy.
2011 jyly kafedra qabyrǵasynda akademık S.Zımanov atyndaǵy aýdıtorııa ashylyp, onyń tusaýkeserine ataqty akademıktiń ózi arnaıy kelgen bolatyn. Qazirgi ýaqytta «Quqyqtaný» kafedrasy Sh.Esenov atyndaǵy KMTjIÝ-niń eń bedeldi qurylymdyq bólimshesiniń biri bolyp tabylady.
Osy ýaqyt aralyǵynda kafedra eki myńnan asa joǵary bilimdi maman daıyndap shyǵardy. Olardyń basym kópshiligi ólkemizdiń quqyq qorǵaý organdarynda qyzmet atqarady. Elimizdegi quqyq tártibi men zańdylyqty nyǵaıtý, adam men azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdyń eń negizgi mindet ekendigin bolashaq mamannyń sanasyna sińirýdi kafedranyń professorlyq-oqytýshylyq quramy qyzmettik paryzy retinde baǵalaıdy.
Onyń ómir joly – qazirgi ýaqytta óte sırek qubylysqa aınalǵan, ǵylymǵa adal ǵalymnyń jáne ary taza memlekettik qaıratkerdiń aqıqat beınesi. Salyq Zımanuly joǵary bilikti quqyqtanýshy ǵalymdar men tájirıbelik zańger qyzmetkerlerdi daıarlaý tárizdi asa mańyzdy óriste de tynbastan eńbek etti. Ol asa úlken ǵylymı mektepti qalyptastyrdy, onyń shákirtteri qazirgi tańda elimizdiń túkpir-túkpirinde, quqyq salasynyń ártúrli óristerinde jemisti eńbek etýde. Olardyń qatarynda ustazdarynyń aq batasymen ózderin ǵylymı, aǵartýshylyq jáne qoǵamdyq-saıası qyzmetke arnaǵandary da jeterlik.
Salyq Zımanuly Zımanovtyń jarqyn beınesi – halqyna qaltqysyz qyzmet etýdiń, ultjandylyq pen ǵylymǵa degen adaldyqtyń sımvoly retinde el esinde máńgi saqtalyp qala beredi.
Serikqalı ÁLIBEKOV,
Sh.Esenov atyndaǵy KMTjIÝ dosenti,
zań ǵylymdarynyń kandıdaty
Aqtaý