Sóz – kóneretin bóz emes

As mázir

túte – jaýgershilikte sarbazdar ábden súrlengen etti jońqalap alyp, kelige túıip, qorjynǵa salyp alyp júretin shıkideı jeıtin taǵam túri

ýyzqaǵynaq – óristegi qoıshylar jańa tóldegen qoılardyń ýyzyn saýyp alyp, búıenge quıyp, qolamtaǵa kómip pisiredi.

unshaı – undy qoıdyń quıryq maıyna qýyryp alyp, sháýgimge shyǵarylyp, kilegeıi qosylyp turǵan shaıdyń samasyn súzip, qýyrylǵan unmen aralastyrady

usha – maldyń múshelenbegen tutas eti

shyrtyldaq – jylqy eti sorpasynyń bolmasa shyjǵyrylǵan ishmaıdyń maıy

irimshik – uıytylǵan sútti qaınaı bastaǵan kezde dirildep turǵan uıy­tyn­dyny «aǵash qylyshpen» bólip-bólip, uzaq qaına­typ alǵandy qyzyl irimshik deıdi. Ol keptirilip, qysqy azyq retinde saqtalady.

aq irimshik – jańa saýǵan sútti uıyǵan soń bir burq etkizip alǵannan soń jeıtin taǵam

aq laq – osy aq irimshikti sary maıǵa ara­las­tyryp, jylydaı qarttar men bala­larǵa usynady.

 

Ýaqyt ólshemderi

Jyl ataýlary

Tyshqan 2008 2020 Sıyr 2009 2021 Barys 2010 2022 Qoıan 2011 2023 Ulý 2012 2024 Jylan 2013 2025 Jylqy 2014 2026 Qoı 2015 2027 meshin 2016 2028 Taýyq 2017 2029 It 2018 2030 Dońyz 2019 2031

Eskertý: «Ulý» ataýy týraly tú­sinigimiz durys emes sııaqty. Sebebi, «ulý» degenimiz maıda qum topyraq astynda tirshilik etetin kishkentaı jándik nemese teńiz jándigi. Bularǵa jyldyń ataýyn berýi neǵaıbyl. Buryndary elimizdiń soltústik óńirlerinde tirshilik etken orystar «rossamaha» dep ataıtyn ań bolýy múmkin degen oı keledi. О́ıtkeni qazaqtyń Ulytaý jónindegi «Ulary ushyp, ulýy ulyǵan» degen kóne sóz tirkesi de bar.

Múshel jastar

Bir jasqa tolǵan sábı múshelge kirdi dep sanalady.

1-múshel – 1 jastan 13 jasqa deıin

2-múshel – 25 jas, jigittik kezeń

3-múshel – 37 jas, kisilik, aqyl toqtatý

4-múshel – 49 jas, orta jas

5-múshel – 61 jas, kemel shaq, nemere súıer ýaqyt

6-múshel – 73 jas, qarttyqtyń basy

7-múshel – 83 jas, kárilik, shóbere súıý

8-múshel – 97 jas, qaljyraý kezeńi

9-múshel – 109 jas, shópshek súıý

10-múshel – 121 jas, shóbelek súıý

 

Búrkitke baılanysty

ataýlar

Qazaq qusbegileriniń eń jyrtqysh qus búrkitten bastap, lashyn, suńqar, qarshyǵa, qyrǵı tektes qustardyń «tilin» taýyp, ań-qus aýlaýǵa paıdalanǵan­da­ry málim. Búr­kitti qasqyr-túlki, elik, qaraquıryq sııaqty ańdarǵa túsirse, qyr­ǵıǵa, qyrǵaýyl, keki­lik, bódene aýlat­qandary belgili. Qyran qustardyń patshasy – búrkit týraly kórnekti ǵalym Álkeı Marǵulan 1,5 myńdaı ataý sózderdiń, sóz tirkesteri men maqal-mátelderdiń bar ekenin jazypty. Biz keıbir ataý sózderdi eske sala etkendi jón kórdik. Olardy eki topqa bóledi:

túz búrkiti – tormen ustalǵan qus

qolbala – uıasynan alyp úıretilgeni

Jasyna qaraı ataýlary:

Aqúrpek – (aqúlpek) – jumyrtqany jaryp shaqqany

balapan – 1 jasta

qantúbit – 2 jasta

túrnek – 3 jasta

tastúlek – 4 jasta

muzbalaq – 5 jasta

kóktúbit – 6 jasta

qana – 7 jasta

jana – 8 jasta

maıtúbit – 9 jasta

barqyn – 10 jasta

barshyn – 11 jasta

shógel – 12 jasta

mola – kári búrkit

aqjem – qysqa qarsy kútimdegi qustyń etin ortaıtý úshin sýǵa salyp, qan-sóli arylǵan et

baldaq – atpen júrgende búrkitti alyp júrý úshin bir ushyn erdiń basyna tirep qoıatyn qurylǵy

bıalaı – búrkitti bilekke qondyrǵanda onyń tyrnaǵy batpas úshin jeńge deıin kıiletin siriden tigilgen qolǵap

jembasar – ishki tuıaǵy

qaıyrý – qusty babynda ustaý úshin ártúrli jem berip baptaý

salbýyryn – birneshe búrkitshiniń ańshylyǵy

saýsaqtary: (tórteý bolady)

saıat – ańǵa shyǵý

syǵym – ortańǵy tuıaǵy

tegeýrin – ókshe tusyndaǵy artqy tuıaq

tomaǵa – kózin jaýyp turatyn «bas­kıimi»

tuǵyrǵa otyrǵyzý – qolbalany otyr­ǵyzady

túlekke otyrǵyzý – qystaı ańǵa salyp eti tómendegen qusty ońaltyp, túletetin erekshe kútim

sheńgel – (shynashaq) syrtqy saýsaǵy

shyrǵa tartý – ańnyń terisin arqanǵa baılap, súıretip, qolbalany ańǵa túsirýge úıretetin tásil

yrǵaq – túz búrkitin uıyqtatpaı jýa­sytý úshin terbelmeli keltek aǵashqa qondyrý

Jynysyna qaraı:

sháýli – erkegi

uıabasar – urǵashysy, erkegine qara­ǵanda turyqty, iri keledi

Qaýyrsyndary: 12 quıryq, 5 shalǵy qaýyrsyndar bolyp bólinedi

shalǵy qaýyrsyndar – shetkileri

aralyq qaýyrsyndar – qanattyń ortasyndaǵylary

quıryq qaýyrsyndary

Túz búrkiti 50-60 jylǵa deıin jasaı beredi.

 

Kıiz úı

Túrleri: 3 qanattydan bastap, kólemi 30 qanatqa deıin óse beredi. Asa úlken úılerdi «orda», «aq orda» dep ataǵan; alty qanat aqboz úı, qońyr úı, qara lashyq, kúrke degen túrleri bolady.

Súıegi: shańyraqtan bastap, kerege, ýyq, tabaldyryq, syqyrlaýyqqa deıingi aǵash buıymdar

shańyraq – úıdiń tóbesi, bas bóligi

azat kóz – kóktelmeıtin qospalary

alaqany – kerege baılanatyn jal­paqtaý bas jaǵy

baqan – úıdi tikkende, jyqqanda sha­ńyraqty tirep ustaıtyn basy asha syryq

balashyq – qysqa jelileri

beldeý – týyrlyqty eki jerden orap, esikten taıaǵyshyna baılaıtyn eki arqan, kıiz esikti mańdaıshaǵa baılaıtyn jip, budan basqa da tańdaı órnekti úzik, týyrlyqtyń shetterin bastyratyn dódege oıý, bir ushy úı syrtyndaǵy myqty jelqazyqqa baılanyp, úziktiń ústinen aıqyshtap, qos bosaǵaǵa baılanatyn jelbaý; úıdiń ishinen kúlteli shashaqtalyp, túrli-tústi jipterden toqylǵan basqurlar; ýyqtardy bir-birimen toptap oıýly qur-tańǵyshtar; ýyqtardy kerege saǵanasyna baılaıtyn balaqbaýlar bolyp keledi.

erisi – uzyn jelileri

jel qazyq – úıdiń týsyrtynan arqan­men baılap turady

jeli – kerege qurastyrylatyn jeke jeliler

ıini – ıilgen bas jaǵy

kepildik – kúldireýishterdi biriktirip turatyn kóldeneń aǵash

kerege kógi – qospalardy ustaıtyn siri taspalar

kerege saǵanasy – ýyq baılanatyn asha ushtary (keregeniń úlken-kishiligi osy saǵananyń sanymen ólshenedi)

Keregeniń tor kóz (tar), jel kóz (keń) deıtin eki túri bolady.

kıiz esik – búkteletin, túriletin ortasy shımen, astary jarǵaqpen qaptalatyn bóligi

qanat – jeke-jeke bólikteri (tórt qanat, alty qanat t.b.)

taǵan – shańyraq sheńberin quraıtyn bólikteri

týyrlyq – kıizden piship jasalǵan jabyndy, úsheýden bastap, úıdiń kólemine qaraı kóbeıedi

túndik – shańyraqtyń ústinen túsetin tórtburysh kıiz

túndik baý – túndiktiń tórt buryshyn týyrlyqqa baılaıtyn nemese túndikti jartylaı ashatyn jip

ýyqbaý – keregege baılaıtyn jip

ýyqtyń qalamy – shańyraq kóz­de­rine shanshylatyn ushy

ýyqtyń qary – ıinge deıingi negizgi bóligi

úzik – shańyraq pen týyrlyqty qosyp turatyn jabyndy

úıdiń baý-shýy – týyrlyqty keregege, úzikti beldeýge, túndikti beldeýge bekitetin baýlar

shańyraqtyń kózderi – ýyqtyń ushy shanshylatyn tesikteri,

shańyraqtyń kúldireýishteri – úıdiń tóbesin kúmbezdep, sheńberdi berik us­tap turatyn shabaqtary,

shı – kerege men týyrlyqtyń arasyna túsetin 3-4 oramadan turatyn múlik

shymshı – shıdiń bul túri ártúrli boıalǵan júnmen oıýlap jasalǵan túri

yrý – kerege-ýyq jelelerine túsiri­letin tik syzyqtar.

Ishki jasaý-jabdyqtaryna: ábdire, adalbaqan, júkaıaq tuskıiz, kilem, alasha, syrmaq, tekemet, aıaqqap, qorjyn, keseqaptar, sabanyń bir túri – súıretpe, torsyq t.b.

 

Jylqy deıtin janýar

Jylqy deıtin janýardy eń alǵash qolǵa úıretken bizdiń babalarymyz ekenin ǵylym dáleldep berse, bizdiń bútin tarıhymyzdy, ómir saltymyzdy osy bir túliksiz elestetý qıyn. Onyń túr-túsine, jasyna, dene múshelerine, tipti oǵan baılanysty ábzelderine deıin san júzdegen ataýlar bar eken. Solardyń umytylyp bara jatyr-aý degen keıbirin ǵana tizip kóreıik.

Túr-túsi: negizinen qylań, baran dep eki topqa bólinedi.

qylańǵa – aqboz, qula, kók, qyzyl sııaqty túster jatady («qyzyl jylqy» dep shymqaı aqtústi jylqynyń ár je­rinde qyzyl tústi túgi bolǵandyqtan solaı atasa kerek)

baranǵa – qaraqońyr, tory, jıren, býryl t.b. túrleri jatady.

bir tústi – túgi tek bir tústi qara nemese kók nemese jıren, tory t.b.

aralas tústi – qarala, kókala, shubar, býryl, toryala t.b.

bógenaıly bitimi – alaaıaq, tory tóbel, aıqasqa t.b.

Jaratylys minezi – asaý qara, qoı tory, tisteýik býryl, tebegen tory t.b.

Júrisine qaraı – qula jorǵa, jol jorǵa, aqpa jorǵa, kıtiń jorǵa, báıge qara, aıańshyl býryl, jelisti sary t.b.

Tańbaǵa qarap taný – jylqyǵa en salynbaıdy, ár rý óz tańbasyn miner jaq sanynyń qalyń etine qyzǵan temir tańbamen túsiredi.

Jasyn anyqtaý

qulyn – jańa týǵan tóli

jabaǵy – alty aıdan asqany

qulyn taı – eki jasary

qunan – úsh jasar erkegi

dónen – tórt jasar erkegi

besti – bes jasar jylqy

saqa – 6-10 jasar aıǵyr

aıǵyr – úıirge túsetin erkek jylqy

sáýrik – áli úıirge túspegen aıǵyr

baıtal – úsh jasar urǵashysy

dónejin bıe – tórt jasary

besti bıe – bes jasary

mama bıe – alty jastaǵy

kártemis bıe – 11-14 jastaǵysy

qasaba bıe – 17-18 jastaǵysy

jasaǵan bıe – kári bıe

Tisine qarap, jasyn aıyrý

Tórt túlikte jylqyda ǵana asty-ústi mańdaı tisteri bolady.

Mańdaı tisteri:

qasqa tister – ortadaǵy eki tis. Ol týǵan soń eki aptanyń ishinde ósedi

jińishke tis – qasqa tistiń eki jaǵyn­daǵy tister

Bul tister 45-50 kúnde ósedi

shetki tister – qasqa tistiń eki shet ja­ǵynan ósedi. Bular 9 aıdyń ishinde ósedi.

tiseý – qunanynda ortańǵy eki tisi túsip, asty-ústinen eki-ekiden 4 qasqa tis ósedi

qunanynda – asty-ústinen 2 tis túsip, 4 tis ósedi.

dóneninde – asty-ústinen 2 tis túsip, 4 tis shyǵady.

Bestisinde – shetki tis pen alqym azý­dyń arasynan bir-birden soıaý tis ósip shy­ǵady. Alty jasynda ústińgi at-azý jaryp shyǵady, úlken jylqylardyń tisteri bir-birinen alshaqtap sarǵaıa bastaıdy.

 

At ábzelderi

Er-turmannyń negizinen úsh túri: erlerge arnalǵan túrleri er-toqym, onyń qazaq eri, orys eri degen eki túri bar. Áıel­derge jáne balalarǵa arnalǵan túr­leri bolady.

Ashamaı – 3-4 jastaǵy bala attan qula­mas úshin erdiń aldyńǵy, artqy qas­tary asha túrinde jasalyp, balanyń eki búıirinen baılap qoıatyn jalpaq beldigi bolady.

Er-turmanǵa: toqym, jeldik, úzeńgi, úzeńgi baý, terlik, tebingi, taralǵy, tós aıyl, shap aıyl, ómildirik, quıysqan, noq­­ta-shylbyr, júgen, tizgin, at kórpe, kóp­­shik, pystan, kejim, qamshy, tusamys, ki­­sen, óre, qanjyǵa sııaqty bólshekter jata­dy.

 

Kádirbek SEGIZBAIULY,

jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri