Ádebı emes keıipkerler

Máselen, kórshiles orys ádebıetinde de bıyl klassıkterdiń 200 jyldyǵy jalǵasýda. Pýshkın, Gogol, Goncharov, Lermontov, Týrgenev... Osy tizimnen árqashan bólek atalyp kelgen tasadaǵy Pısemskııdiń de týǵanyna eki ǵasyr tolyp úlgeripti. Álqıssa.

Pısemskıı kóziniń tirisinde jaq­sy jazatyndardyń qataryna ilik­pedi. О́z ortasy ony jazýshy dep mo­ıyndamady hám soǵan saı shyǵar­malaryn shımaı-shatpaqqa balady. Shyǵarmashylyq otyrystarda ol týraly eshkim aýyz ashyp sóz sóı­lemeıtin: biraq óz aralarynda árqashan Pısemskııdiń keıipkerlerin kúbir-kúbir talqylaıtyn. О́ıtkeni onyń keıipkerleri «tártipsiz», «bu­zylǵan» adamdar boldy. Ádebı ortanyń Pı­semskııge degen osy bir ádiletsiz kóz­qarasy keıin de ózgergen joq. Alaı­da biz ony umytylǵan nemese oqylmaıtyn jazýshy dep kesip aıta almaımyz. Baıqaýymyzsha, sońǵy ýaqytta orys ádebı basylymdarynda Pısemskıı shyǵarmashylyǵyna jańa kózqaras, suranys paıda bolǵan sekildi. Túrli qoǵam aýysyp, tarıh betterindegi ár oqıǵaǵa kýá – dúnıeni basqaryp otyrǵan ýaqyt ekenin eskersek, Pısemskıı tıptes áleýmettik jazýshylardyń óz zamanynan keıin de oqyrmanǵa qaıta oralýy ábden múmkin emes pe?..

Onyń barlyq keıipkeri qoǵam­men, dálirek aıtqanda, biz «áleýmet» dep ataıtyn uǵymmen bite qaınasyp ket­ken. Sol áleýmettiń ishinde biryń­ǵaı jaǵymdy nemese jaǵymsyz adamdar ómir súrmeıtini de anyq. Munda mindetti túrde mámilege kelýge týra keledi, ótirik aıtpasań da, shyndyqty búgip qalýǵa, keıde jaltarý men beıim­delýge májbúr bolasyń. Osy turǵydan alǵanda, Pısemskıı kúrdeli, tym quryǵanda ózimen qaıshylyqqa kelýge qabiletti jandardyń shynaıy bolmysyn asha bilgen qalamgerlerdiń az ǵana shoǵyryna jatady. Onyń keıip­kerlerin synaı otyryp aqtaı da ala­syń: ońbaǵan dep sógip otyryp, janyń da ashıdy.

Alekseı Feofılaktovıch alpys jyl ǵumyr keshipti. Ol óndire jazdy. Shyǵarmalarynyń tolyq jınaǵy 1959 jyly toǵyz tom bolyp jaryq kórgenimen, kóp týyndylary enbeı qalǵan. Árıne barlyǵy shedevr bol­masa da, keıbiri oqýǵa ábden turar­lyq. Máselen, «Tıýfıak» povesin, «Star­­cheskıı greh», «Pıtershık» áń­gimelerin, «Vzbalamýchennoe more», «Lıýdı sorokovyh godov», «V vodovorote» romandaryn, «Rýsskıe lgýny», Kaspıı teńizi týraly «Pýtevye ocherkı» áńgimeler sıklderi bar. Degenmen, avtordyń eń sátti shyqqan shyǵarmasy – «Tysıacha dýsh» romanynyń jóni bólek.

1858 jyly jazylǵan roman jeńil oqylady, tipti keıbir tustary búgingi ómirden alynǵandaı áser qaldyrady. Aıta keteıik, ol – alǵashqy úlken orys ro­mandarynyń biri. «Oblomov», «Voına ı mır», «Prestýplenıe ı na­ka­­zanıe», «Chto delat?» «Otsy ı de­tı» romandary keıin jaryq kórdi. Bul – orystyń aqsúıektik proza­sy­nyń arhetıpteri qalyptaspaı tu­ryp, tı­pajdardyń shablondarǵa aı­nala qoımaǵan, al «Týrgenevtik qyz» («Týr­genevskaıa devýshka»), «Dostoevskııdiń áıel­deri» («jenshıny Dostoevskogo»), «ja­ńa adam» («novyı chelovek») ter­mın­der retinde qoldanylmaıtyn kez edi.

Pısemskıı taptaýryn jolǵa tús­peı, óz zamanynyń ádebı synshylaryn tánti etken (tipti sastyrǵan) izdenisterge de bardy. Birshama ýaqyt únsizdikten soń «Vsemırnoe obozrenıe» jýrnalynda ádebıetshi Vladımır Zotovtyń ashý men túsinbeýshilikke toly maqalasy jaryq kórdi. «Bizdiń jýrnaldardyń ádebıetke degen beı-jaılyǵy sharyqtaý shegine jetken qazirgi zamanda, Pısemskıı myrzanyń asa zor ádebı jáne qoǵamdyq máni bar, ádebıetimizdiń tutastaı dáýirin quraı­tyn eń úzdik romany jaryq kórdi. Ol «Mertvye dýshı» jáne «Kto vınovat?» týyndylarymen bir qatarda turýǵa ábden laıyq. Eger Pısemskıı myrza basqa eshteńe jazbaǵan kúnniń ózinde – «Tysıacha dýsh» shyǵarmasynyń ózi oǵan orys ádebıetinen oıyp turyp oryn alyp berer edi. Al jýan jýrnaldar nelikten únsiz otyr?!» Osy maqaladan soń synshylar roman týraly pikir bildire bastaǵan-dy.

Aqıqatynda, ádebıetshiler ro­man­nyń sıýjetinen ǵana abdyrap qalmapty. Al sıýjeti bylaı órbıdi: Máskeý ýnıversıtetiniń túlegi Iаkov Vasılevıch Kalınovıch ýezdik Ensk qalasyna kelip, ýezdik ýchılısheniń baqylaýshysy bolyp jumysqa ornalasady. Oǵan buǵan deıin baqylaýshy bolyp, zeınetke shyqqan adamnyń qyzy Nastenka ǵashyq bolady. Bi­raq toı taıap qalǵanda Kalınovıch myń jan krepostnoı sharýaǵa ıelik ete­tin Polınany tańdaıdy. Sóıtip ol Peterbýrgke qonys aýdarady da, Polına men onyń burynǵy kóńildesi, qazynany urlaýshy knıaz Ivannyń tanystary arqyly gýbernatordyń mindetin atqarýshy mansabyna qol jetkizedi. Biraq Kalınovıch kúresip kelgen jemqor sheneýnikter aqyry ony jeńip tynady. Ol otstavkaǵa ketýge májbúr bolyp, sottala jazdaı­dy. Áıe­li qaıtys bolǵan soń, Nas­ten­ka qaıta paıda bolyp, ekeýi qosylady.

Al synshylardy abyrjytqan oqıǵa tym shynaıy, ádebı kórkemdelmegen personajdar edi. Nastenkanyń áke­si Petr Mıhaılych, áıeli qaıtys bol­ǵan, asa meıirban ári qaıyrymdy jan bolǵanymen, óz ekonomkasymen kó­ńil qosady. Nekesiz qarym-qatynas kúná sanalǵanymen, máseleniń mánisi bas­qada – ol ómirden ótkende ekonomıka úı-kúısiz, isher as-sýsyz qalady. Ony bul azaptan oqys ólim qutqarady. Petr Mıhaılych ta, qyzy da osyndaı ke­leńsiz qyrlarymen sýretteledi.

Nastenka jas bola tura teme­ki tartady (sol ýaqyttaǵy orys áde­bıetinde sırek kezdesetin quby­lys), alǵashqy kezdesýde-aq Kalınovıchke kóńil bildirip, ony ózine qaıtkende úılendirip alýǵa tyrysady. Al Ka­lıno­vıch romannyń basynda ıdealıst kó­ringenimen, keıin ózi de jemqorlyq aýrýyna shaldyǵyp, aıtarlyqtaı man­sapqa qol jetkizip alady da, je­beýshilerin áshkereleýge kirisedi. Onyń bul tosyn minezin memlekettik múddeni oılaý emes, kórgen qorlyǵy úshin kek qaıtarý, ajarsyz, biraq baı áıe­limen birge turýǵa májbúrlik, myń­daǵan ba­sybaıly krepostnoılary ákele al­maǵan baqyt úshin jasalǵan áreket dep qabyldaý kerek sııaqty.

Bir sózben aıtqanda, Pısemskıı keıipkerleriniń ómiri súreńsiz, tym kúrdeli, qalyptasqan ádebı qalypqa syıa bermeıdi. Bálkı, ol qoldan ja­salmaǵan, shynaıy ómirden alynǵan túrli taǵdyrlar bolǵan soń shyǵar. Pısemskııdiń sheberligi de sonda – ony oqyp otyrǵanda ádebıet, qalyptaǵy kórkemdik degendi umytasyz. Beınebir oqyp emes, keıipkerlerdiń kináli isterin tasadan tyǵylyp kórip tur­ǵandaı áser qaldyrady. Urlana qaraý ádepke jatpaǵanymen, bar qyzyǵy da sonda emes pe...