Aıtýdaı-aq aıtyp kelemiz

О́zge etnostardy renjitpeıik degen jeleýmen tarıhı jer-sý ataýlaryn qaıtarý uzyn arqan, keń tusaýǵa salynady. Eldi meken­der­de jıyn ótkizý, olardy jer­gilikti máslıhattarda qa­raý se­kil­di prosesterden aryl­ma­ıyn­­sha, tarıhı jer-sý ataý­la­ryn qaıtarý múmkin emes. Jer­gi­likti jerde jıyn jasaý degen aqylǵa syıymsyz áreket. О́ıt­keni soltústik oblystarda basqa etnostardyń úles salmaǵy basym bolǵandyqtan, ondaı eldi mekenderde baıyrǵy jer-sý ataý­l­aryn qaıtarý óte qıyn. Son­dyqtan tarıhshy-ǵalym Amanjol Kúzembaıulynyń osy maqa­lada aıtylǵan oıyn tolyq qol­daımyn. ­

Eń aldymen táýelsiz Qazaq­stannyń memlekettik til­degi kartasy jasalýy kerek se­kildi. Bul kartadaǵy jer-sý ataý­la­ry túgel derlik qazaq tilinde ja­­zylýy qajet. Máselen, osy ýa­qyt­qa deıin Qostanaı temir­jol beketi «Kýstanaı» bolyp jazylyp keledi.

Qostanaı oblysynda ártúrli dáýirde ózgertilgen eldi meken, jer-sý ataýlarynyń birazyna toq­tala keteıin:

Áıet – Aıat (bul ózen ataýy áli sol qalpynda tur. Bu­ryn­ǵy Taran aýdany ortaly­ǵy Áıet bolyp ózgerdi), Shy­byn­dy – Chebındovka, Qasqa at – Lomonosov, Maldybaı – Novo-Nıkolaevka, Qyzylqoja – Molodejnyı, Sonaly – Se­lın­nyı, Maıbalyq – Vostochnyı, О́tep – Qazaqstan, Aldııar – Veselyı Kýt, Sholan – Elshanka, Eńbek – Kotlovannyı, Myńbaı – Beloglınovka, Erkinshilik – Svıato­s­lavka, Súlikti – Dal­nyı, Shaǵan – Novo-Troısk, Somjúrek – Podgorodka, Aqtasty – Borısovka, Imanbaı – Ogneýpornyı, Birlik – Po­be­da, Shaqar batyr aýyly – Samany, Qyzylshyrpy – Lesnoı, Syrdaq – Svetlyı, Qa­raǵaıly – Slavıanka, To­ǵyzbaı – Oktıabrskıı, Qor­pyldaq – Lenınskıı, Ba­raqbaı – Peschanoe, Qarabas – Smırnovskıı, Jadyra – Rybkıno, Kereı – Prıozernyı, Qaraoba – Krasnoselskıı, Qaıyńdykól – Sherbınovka, Jabaǵy – Jýravlevka, Qyzyl­tal – Nıkolaevskıı, Bekibaı – Asenkrıtovka, Kórpeli – Var­va­rınka, Maqpal – Ekate­rı­novka, Dos aýyly – Aıatskoe, Maısholaq – Pavlovka, Qadaq – Natalovka, Qara­qoja – Stretınka, Bor­syqbaı – Barsýkovka, Kósh­qul –Nelıýbınka, Obalkól – Marı­nov­ka, Kúshikbaı – Lýgovoı.

Bir ǵana Maılın aýdanynda jer betinen typ-tıpyl joq bolǵan qazaq aýyldary: Qa­ra­to­mar, Qarbasqan, Qara­qoǵa, Q­arymsaq, Qojaı, Kin­diksaı, Saryala at, Supyly, Sabynkól, Myńatyz, Jaltyr, Shıeli, Shegebaı, Eltaı, t.b. Bárin ti­zip aıtsaq, ushy-qıyry joq. Uzynkól aýdanyndaǵy «Uzynkól» degennen basqa eldi mekenderdiń ataýy túp-túgel orys ti­linde. О́zge aýdandardaǵy jaǵ­daı da jetisip turǵan joq.

Bul jalǵaýy «skaǵa» bit­ken­­­derdiń bir parasy ǵana. Al Aleksandrovskıı, Vladı­mırs­kıı, Baýmanskıı, Lenın­skıı, Prıýralskıı sekildi jalǵaýy «skıılarǵa» kóshsek, ony aıtyp taýysýdyń ózine edáýir ýaqyt kerek.

Jer-sý jáne aýyl ataýlaryna bir kezdegi kózqarasqa ki­­si­niń kúlkisi keledi. Má­se­len, Áýlıekól aýdanynda Sha­kı­rovka degen aýyl boldy. Shákir degen sol aýylda ozat sho­pan bolǵan, aýyl bolsa sol kisiniń kózi tirisinde-aq Sha­kı­rov­ka atalǵan. Bul ol kisiniń bedeline baılanysty emes, sol tustaǵy ulty orys basshynyń biri: «Ozat shopan Shá­kir­diń aýylyn Shakırovka dep jaza salyńdar», degen bir aýyz sózden qoıylyp ketken.

Aqylbek ShAIаHMET,

aqyn-dramatýrg

Qostanaı